De onbekende Bredero

Niet altijd beantwoordt een ontdekking aan de verwachtingen; ze kan zelfs onthutsen… Voor een dichter als Gerbrand Adriaensz. Bredero bleek dat inderdaad veel kon verkeren!

Bij het onderzoek van een vriendenkring zijn de lofdichten van niet gering belang. Eén van Bredero's eigen lofdichten zal elke lezer intrigeren, omdat het zulke zakelijke mededelingen bevat en omdat het zo verschillend (of soms helemaal niet) werd geïnterpreteerd. Het luidt:

In 1873 had J. D(e) W(itte) v(an) C(itters) in De Nederlandsche Spectator (3 mei 1873; N° 18, p. 140-143) de aandacht gevestigd op Eene Hollandsche Vertaling van Italiaansche Novellen in den aanvang der zeventiende eeuw, nl. op de negen delen van de tragedische ofte klaechlycke Historien. Met sommige daarvan werd, door de uitgever zelf

van de novellenbundels, de naam Telle in verband gebracht; bovendien werd de uitgave ingeleid door het reeds geciteerde ‘klinck-dicht’, ondertekend: ‘Garbrant Adriaansz. Brederode. 't Kan verkeeren.’

Het feit echter dat dit vers voorkwam in edities van 1646 en van 1649-1650 bracht latere onderzoekers op een dwaalspoor. De ontdekker van het vers had nochtans geschreven: ‘Zoo dit vers echt is, en ik zie geen reden om daaraan te twijfelen, dan kan ook daarom de eerste uitgaaf niet later zijn dan 1618, het sterfjaar van Brederoo’ (p. 141), hetzelfde jaar trouwens waarin volgens steller Reinier Telle overleed.

Niemand echter schijnt de werken zelf te hebben onderzocht. Indien Bredero immers waarheid had geschreven in zijn sonnet, dan moesten in die uitgave berijmingen van zijn hand voorkomen. Deze bleven echter tot in het herdenkingsjaar 1968 onbekend: uit een kennismaking met de verschillende delen van het genoemde werk bleek inderdaad dat sommige ervan verzen en gedichten bevatten, en dat enkele ervan ook opgenomen waren in Bredero's werk.

Een volledig overzicht ervan zou in een tijdschrift al te veel ruimte vergen. Dat overzicht, de teksten zelf en daarbij aansluitend de originele Franse (misschien ook Italiaanse en Spaanse) teksten met een bespreking ervan, de rechtvaardiging van reeds hier gegeven resultaten en zo mogelijk een antwoord op de vele vragen die hierbij rijzen hoop ik over korte tijd in boekvorm aan de belangstellenden voor te leggen. In deze aankondiging kan ik slechts enkele essentiële resultaten beknopt meedelen, met een paar voorbeelden van de gedichten, waarin Bredero, naar zijn eigen woorden, als

‘Leeke-broer, zoo slecht als onbevreest,
Heb, met mijn boersche stem, de Fransch-maat gaan singen.’

De Tragedische ofte klaechlijcke Historien zijn een vertaling van de Histoires tragiques van de Fransen Pierre Boaistuau (dl. I, novellen 1-7) en diens vriend François de Belleforest (overige novellen van dl. I en dln. II-VII), voor het eerst verschenen tussen 1559 en 1583 en die zelf breed-uitgesponnen bewerkingen zijn van Matteo Bandello's Novelle (1554-1573).

Reeds in 1589, wellicht zelfs nog vroeger (1582 of 1577), waren 26 novellen van Bandello in het Nederlands ‘vertaald’ door de Antwerpenaar Fransoys Loockmans; vermoedelijk ging deze vertaling rechtstreeks terug op het Italiaans model.

De Franse bewerkingen werden zo vaak herdrukt, maar nooit alle delen tegelijk, en zo verschillend gebundeld, dat de situatie hier terecht chaotisch werd genoemd. Dit brengt echter mee dat het moeilijk uit te

maken is, welke editie door de Nederlandse vertalers-bewerkers gebruikt werd, al is dit, gelukkig, van enigszins ondergeschikt belang. Het feit echter dat twee novellen in twee onderscheiden delen in een verschillende vertaling voorkomen, wijst reeds op de verschillen van de Franse uitgaven; belangrijker voor de Nederlandse vertaling is dat we daardoor tot een juistere aanduiding van de vertalers-bewerkers kunnen komen!

Het Eerste Deel en Het Tweede Deel Van De Tragische of klachlijcke Historien verschenen voor het eerst te Antwerpen in 1598 en 1601 bij de drukker Jan van Ghele en zijn het werk van de tot nog toe overigens slechts bij naam gekende Merten Everaerts. In geen van beide delen komen verzen voor, al staan er wel in het Franse model.

Het derde en wellicht ook het vijfde deel Van de Tragedische oft Klaechlijcke Historien werden vertaald door Isaac de Bert en zouden verschenen zijn te Rotterdam bij Jan van Waesberge in 1611 en 1613. Hierin komen wel enkele gedichten voor: in dl. III nl. drie sonnetten, drie stukjes van 4 verzen en vier disticha; in dl. V twee zeer uitvoerige toespraken in alexandrijnen en twee stukjes van 2 verzen en één van 6 verzen.

Het vierde, zesde en zevende deel, misschien ook het vijfde, werden, naar ik meen, vertaald door Reinier Telle; ze zouden eveneens bij Jan van Waesberge te Rotterdam zijn verschenen in 1612, 1614 en 1615.

In 1646 bracht Pieter van Waesberge een nieuwe druk van de zeven delen op de markt, mét een inleiding van zijn hand. De zeven delen verschenen nog eens in 1649-1650, maar met het bibliografisch adres Utrecht, Symon de Vries en ‘gedruckt by Lambert Roeck, Boeckdrucker wonende in de Lange-Nieustraat’ te Utrecht; de inleidingen van P(ieter) v(an) W(aesberge) bleven hierin behouden. Bovendien werden aan deze editie nog een achtste en een negende deel toegevoegd, vertaald door F(elix) v(an) S(ambix); het laatste deel was ‘getrocken uyt verscheyde Schrijvers’. In dl. IX komen geen gedichten meer voor, terwijl dl. VIII nog één lied, twee stukjes van 8 verzen en twee van 2 verzen bevat.

De delen IV, VI en VII daarentegen bevatten zeer veel gedichten: in IV staan er niet minder dan dertig, nl. drie van 2 vss., zes van 4 vss., twee van 6 vss., twee van 8 vss., acht sonnetten (waarvan één onvolledig), zes liederen en drie uitvoerige stukken in alexandrijnen; in dl. VI komen elf stukken voor, nl. vijf sonnetten, één uitvoerig gedicht in alexandrijnen, één van 8 vss., drie van 6 vss. (een hiervan komt tweemaal voor) en één van 3 vss.; dl. VII ten slotte bevat zeventien rijmende stukken, waarvan drie sonnetten, drie betrekkelijk lange gedichten, één

lied (dat tweemaal voorkomt), vijf stukken van 8 vss., vier van 4 vss. en één van 2 vss.

Tegenover twintig gedichten in de delen III, V en VIII (en geen enkel in I, II en IX) vinden we dus niet minder dan 30 + 11 + 17 = 58 kortere of langere gedichten in de delen V, VI en VII. Juist deze 58 stukken zijn de verzen, die Telle in ‘'t Rijmeloos’ aan Bredero moet hebben gegeven en die de Amsterdamse ‘Leeke-broer zoo slecht als onbevreest’ met zijn ‘boersche stem’ op ‘de Fransche-maat’ berijmde.

Van deze 58 stukjes zijn slechts de volgende opgenomen in Bredero's werk (ed. 1890):

Sommige van deze twaalf gedichten bevatten belangrijke afwijkingen of verbeteringen van de tekst, door Vander Plasse gepubliceerd. En behalve de korte stukjes, die vooral in IV en VI voorkomen en meest alle vertalingen zijn uit de klassieken, soms uit Ariosto of Bojardo, mag het geheel een aanwinst heten voor Bredero's werk en zeker voor een juist begrip ervan.

Al deze gedichten nu komen voor in de vertellingen: op lyrische momenten worden b.v. tussen de geliefden gedichten, liederen gewisseld, of de minnaar zingt zijn liefdesverlangen uit; een andere keer spreekt een stervende zijn laatste bede en klacht uit, elders nog zijn het overwegingen, toepasselijke citaten, enz. Door het feit echter, dat de heldin van enkele vertellingen, die overigens helemaal niets met elkaar te

maken hebben, Margriete heet, vinden we hier ook zogenaamde Margriete-gedichten; deze gedichten horen niet allemaal bijeen en zijn bovendien niet uit Bredero's persoonlijk leven of beleven gegroeid, te meer omdat ze alle ook vertalingen zijn van Franse (of Italiaanse of Spaanse) voorbeelden. De meeste liederen behoren tot de zgn. petrarquistische mode-literatuur van die dagen. Het Aendachtigh Gebedt is het slot van een lange klacht van een stervende ridder. Met Bredero's persoonlijk leven hebben deze gedichten dus helemaal niets te maken, al heeft de dichter sommige stukken, o.a. het laatste, wel op zijn eigen situatie toepasselijk gemaakt door later een paar verzen te vervangen door andere.

Het misschien wel onthutsende gevolg van deze ontdekking is dan ook, dat de verhouding van Bredero tot de, volgens de gangbare opvatting zo vereerde Margriete, moet herzien worden, dat de hoge liefde voor deze keizerlijke vrouw een interpretatie is geweest van gedichten die een heel andere betekenis hadden en hebben. Moet dan de direct-lyrische uitspraak van Bredero in zijn andere liederen en sonnetten ook niet aan een grondige hertoetsing onderworpen worden? Is Bredero in vele gedichten en liederen niet eerder de zanger geweest van motieven en themata, veeleer dan de harstochtelijke belijder van wat hem persoonlijk sterk aangegrepen had, al moet daarom dit hartstochtelijk individualisme niet helemaal terzij geschoven worden voor alle liederen? Er rijzen in alle geval heel wat vragen, die een nieuwe kijk op deze zeventiende-eeuwse Amsterdamse (zanger en) dichter laten vermoeden…

Voor de kennis van zijn persoonlijkheid kan de relatie met Reinier Telle ook zeer belangrijk zijn geweest: de Zierikzeese humanist Reinier Telle, die ook schreef onder de verlatijnste naam Regnerius Vitellius, was immers een vurig verdediger van de remonstranten. In hoeverre werpen zijn opvattingen een (nieuw) licht op Bredero's religieuze overtuiging en houding? Welke rol heeft Telle in het Amsterdam van de jaren 1610-1618/1619 gespeeld?

Bovendien verdienen nog tal van vragen van misschien minder belang een nader onderzoek.

Telle bezorgde ook een Latijnse uitgave van Guicciardini's werk Descrittione… Di tutti i Paesi Bassi; de Belleforest had eveneens een Franse bewerking geleverd. Bestaat er verband tussen deze bewerkingen, en bestaat er verband tussen dit feit en de bewerkingen van de Histoires Tragiques?

Indien Telle deze Histoires Tragiques rechtstreeks uit het Frans vertaalde, en alles wijst daarop, waarom zou Bredero dan het ‘rijmeloos’

berijmd hebben, vermits hij toch ook Frans kende en de Franse verzen dus eveneens rechtstreeks uit het Frans kon vertalen? Of was zijn kennis van het Frans toch geringer dan weleens wordt geschreven?

Met de ontdekking zijn waarschijnlijk meer vragen gerezen dan ik dadelijk zal kunnen oplossen in de aangekondigde uitgave. Maar zeker zullen we Bredero beter leren kennen, zeker zal zijn werk voor ons duidelijker taal kunnen spreken, zullen we hem beter kunnen beluisteren, zal zijn beeld als mens en als dichter ons naderbij komen in een genuanceerder gestalte dan dat tot nog toe het geval was. En wie men beter kent, kan men beter en juister waarderen, ook al moet een of ander aureool verdwijnen; met onwaarachtige aureolen is nog het minst de vereerde zelf gediend, zeker niet Bredero, de realist die telkens en telkens weer herhaalde: 't Kan verkeeren !

Ten slotte volgen in bijlage een paar voorbeelden van de gedichten, zoals ze voorkomen in de editie 1649-1650, mét hun Frans model en eventueel ook met de afwijkingen, indien het stuk in Bredero's uitgegeven werk voorkomt.

Het eerste is een tot nog toe onbekend gebleven sonnet, en niet eens een van de mooiste! De sonnetvorm is niet trouw bewaard in het rijmschema van de kwatrijnen; gaandeweg zal Bredero een groter meesterschap over het sonnet verwerven. Overigens sluit de bewerking nauw aan bij het Franse model: het is een herschepping, er zit poëtische vaart in. Maar bij de vss. 6-7 klopt er iets niet; althans, de ‘vertaling’ is minder duidelijk dan het Frans. Heeft Bredero dat gemerkt of werd hij meegesleept door het klassieke van de ‘beeldspraak’? En wat is hier de rol geweest van Telles prozavertaling?

Het tweede gedicht is een van de zo bekende Margriete-liederen. Onmiddellijk wordt men getroffen door het grote verschil in versbouw, verschil dat misschien weer teruggaat op Telles prozavertaling, want strofe per strofe werd wel ongeveer bewerkt; maar Bredero heeft hier de brede zwier gevonden die aan het Franse model toch vreemd is. Gaat de sensuele intensiteit voorzeker terug op het Franse lied, door de alliteraties, de rijke woordenkeus en de luttele toevoegingen, zoals b.v. het treffende slotvers, geeft Bredero een eigen toon aan het lied. Zijn herschepping moet zeker niet onderdoen voor het origineel. Dat geldt trouwens voor haast alle gedichten.

Het derde stuk werd opgenomen als een voorbeeld van de langere gedichten en vooral terwille van het slot. Zoals altijd is de Franse tekst nogal getrouw om-gedicht, maar de vaart die door Bredero's herschep-

ping klaagt en jaagt, vooral naar het einde toe, biedt een treffend voorbeeld van zijn kunstenaarschap, waarbij het Franse model beslist verbleekt. Dat bepaalde elementen, zoals b.v. de vermelding van Ovidius (vs. 45), van Telle komen, is zeer waarschijnlijk. Maar de dichter was Bredero en glansrijk heeft hij zich van zijn taak gekweten. Dat hij zelf ook de aangrijpende kracht van het slot gevoeld heeft, wordt bewezen door de wijzigingen die hij naderhand aanbracht en waardoor hij dit slotstuk als een afzonderlijk en volwaardig geheel boven zijn oorspronkelijke ‘situatie’ uit hief en het persoonlijke accent versterkte.

De overige gedichten zullen dit beeld nog duidelijker maken en het overtuigend bewijs ervan leveren dat Bredero van heel wat vlakke en effen, ‘gladde’ verzen waarachtige kunst kon maken: meegeleefde uitspraken van een zeer gevoelig gemoed en van een meester van het woord. Een voortreffelijk ‘herschepper’, een ‘aemulator’ van ongewoon formaat.

In de volledige publicatie zullen alle stukken opgenomen worden en gesitueerd in de verhalen waarin ze voorkomen: voor een juist begrip van vele gedichten is dat absoluut noodzakelijk. Het zal dan ook nodig zijn, een paar verhalen in extenso mee te delen, om de merkwaardige sfeer ervan beter te leren kennen en om onze zeventiende eeuw beter te begrijpen. Daarenboven zijn deze novellen van uitzonderlijk groot belang voor het toneel van die eeuw, en niet alleen voor dat van de Nederlanden. Dit alles moet hier natuurlijk buiten beschouwing blijven. De volledige publicatie zal trouwens, naar te voorzien is, heel wat vermoede en onvermoede perspectieven openen. Hier wordt alleen een verre ‘vooruitblik’ gegeven…

a. keersmaekers

Varianten met ed. Groot Liedboeck 1622 (behalve spelling en interpunctie): 5 Margarieta 11 Appel Borstjens 18 ontsinget(?), reeds geëmendeerd door Buitenrust Hettema en door Knuttel 20 Hooft

Varianten vss. 103-124 in III p. 569-570; daar draagt het als titel: Aendachtigh Gebedt.

105 uytgequeelde

107 van Hemelsche genade

110 Geeft dat my syne sond niet

111 Neemt my (die hier op aerd' als vremdeling most swerven)

112 In 's Hemels Borgery na een God-saligh sterven.

122Ick geer geen

Door de verandering van de vss. 111-112 werd het ‘gelegenheidskarakter’ aan het stuk ontnomen, evenals door de weglating van de vss. 1-102.