|
|
|
| |
| |
+Beroyde Student.
Nae 't spreeckwoordt:+
Wie argh, en gauw sijn dingen doet,
Krijght dat den plompert missen moet.
| | | |
Elsje. Pleuntje.
1
Wel Pleuntje, was hy blijd toen jy de boodschap bracht?
Dat denck ick wel, men siet hoe 't katje streelt en lacht 2
Als men heur speck aenbiet, hy kon hem nau bedwingen 3
Doe 'k sey dat jy te nacht van Aeltjen eens wout singen, 4
5
En dat daer niet als sijn bywesen toe ontbrack; 5
Och Pleuntje, seyd hy, gaet, ick kom, ick volg u strack: 6
Ick sal mijn eerst met wijn, en leck're smullerijen
Versien, werrentich vrou die vent die weet van vrijen, 8
Hy duwden in mijn vuyst een moye dicke duyt. 9
Neen, hoe slecht, ick stack mijn hanght slechts uyt.
Sou men van dusken tijng geen dubb'le drinckgelt geven? 11
| | | |
Daer hem somtijds een brief, daer niet is aen bedreven, 12
Een schellingh, of twee kost, het gelt verweckt de gunst. 13
En vrouw jy zijt wel kints, dat jy dus kunst om kunst 14
15
Gaet speelen, malligheyt, ick sou hem anders loeren. 15
Nou flaeterbackus, 't past jou so geen kaeckx te voeren, 16
Ick doe dat mijn gevalt, en dat gaet jou niet aen,
De reyne liefde doet mijn dese list bestaen. 18
Ick sech'er liefde toe; nochtans sijn soete teugen 19
20
En moy bereyde kost, die schijn je wel te meugen.
Vrou slacht die nichte niet, diens darm men eerst moet laen, 21
En dan noch met een volle vuyst ten buyle gaen.
't Is wel ghy schen-tong, och! wat zijn wy arme vrouwen, 23
Die ons verhoolen werck aen meysjes toevertrouwen: 24
25
Want doet al wat ghy keunt, en maeckt het eens niet wel 25
Met haer, jy word ghedreyght, dat sy u gantsche spel 26
| | | |
Verknoejen willen, foey, wat meenje Pleun! jouw schieten 27
En schempen, dat mijn dat dan nimmer sal verdrieten?
Ick heb jou huur verhooght, en maeck dat ghy soo bromt, 29
30
Jae datje, trots de beste boere meyt, uyt komt. 30
Heer vrou! hoe averechs duyje nou alle dingen, 31
Ghy kunt geen geck verstaen, je sint wel sonderlingen. 32
Neen Pleun, dat mal moet of, begeckt die 't hooren wil: 33
Ick geef jou kost, en loon, dus raed ick je swijgh stil,
35
+En denckt ick ben je vrou, die jou meer deucht kan leere, 35
En goet doen, als jy weet, dus past mijn niet te scheeren. 36
Jonge meysjes snaeversnel, 37
Sechmen, staet'er selden wel. 38
En als mijn Leendert komt, soo wees geschickt, en vroet, 39
40
Benierlick, gauw en kloeck, o Pleuntje! kijnt, jy moet 40
Eens achterdocht, en sorgh bevatten in jou sinnen; 41
Wat sulje, lieve schaep, soo ghy eens trout, beginnen? 42
Ghy sult soo moris leeren komje tot mijn staet. 43
| | | |
Een kreuckjen in dat bladt, maer meysje 't wort al laet, 44
45
De poortklock hout al op: sou Volckert jevers sitte, 45
Gelijck jy seyde, daer sy vrije smeeringh kitten? 46
Ja schat ick, Brangt het hondert gulde uyt eset, 47
Op Peet Neel Miesen doodt, en dat 's de ouwe wet, 48
Gregorius, de Student, uyt.
Dat boere coomenschip niet veel en kan beschieten, 49
50
Als 't selschip, op de koop, geen vat goe bier genieten. 50
Zie daer! wat hanneken neemt harrewarts sijn tree? 51
| | | |
Heer wat gepluckt'er vinck! 'k loof hy brenght onweer mee.
Huys-moffe knappe, en dat voor de hant is taecken. 53
Ja wel, hy 's wel gedost, nae 'k sie, met weynich laecken.
55
Goe naevont vroutjes, sou een afgemat gesel,
Die gelt, of niets en heeft by waerden, hier nu wel
Vernachten mogen, op de sacken in u moolen?
Wel neenje, hier 's geen plaets. 58
Sal ick noch verder doole?
Ick kan nu niet in stadt, 't is laet, de Noorde wind
60
Snijd door mijn vel en vleys, soo ghy noch mensch gelijck sint,
Soo toont doch met een arme voetknecht medelyden. 61
Wy neme niemant in dus laet, en buyten tyden, 62
Wech, met jou pis te bed, man, so verslaetse niet. 63
't En kon u doch niet schaen dat ghy mijn binnen liet,
65
Ey gouwe vrouwtjen, onse lieven heer sal 't loonen.
| | | |
Gangs lijden, doeje 't vrouw, soo benje in de boone: 66
Jy weet dat joncker Leen hier daet'lijck komen sal.
Heb daer geen sorgh veur, wel Pleuntje sinje mal?
Sou 'k hem inlaten? jae, dat ware moye dingen!
70
Hoor vaer, weet je wat sangh Kees Baerten pleeght te singen? 70
Schoon lief, jy krijght jou voeten hier niet in mijn hof: 71
Dus praet'er ons niet van, soo droomj'er geen meer of. 72
Ey moolnaerin, wilt toch een kalis nu gerijven.
Neen, neen, sluyt toe de deur: wil hy, hy mach daer blijven, 74
75
Tot dat hy sweet; altoos en raeckt hy hier niet in. 75
Els en Pleuntje binnen.
Plancke voor 't hooft? bruy heen, en volgh u dolle sin. 76
Hier kijck ick nou als een bedrogen nicht met mijn mondt vol tanden, 77
Die soo wel als mijn maegh jeucken. Gansduysent schanden, 78
| | | |
Is dit tespedum Studiosi? is dit gebraedt? is dit de wijn? 79
80
+Is dit Studenten haver? het mach sint felten zijn. 80
Wat helpt mijn nu Aristotelem te lesen? wat mach mijn baten 81
De deftigen Seneca? die ick met mijn wel-sprekende Cicero heb gelaten, 82
In armoe gevangen, daer mijn rasende hospes met ongeduldt 83
Haer sal doen lijden Excutio juris voor mijn ouwe schuldt. 84
85
Foey, had ick voor het Studium de reken-konst genomen, 85
Het sou dan cum me misero tam misere niet omkomen: 86
Want die hem dat verstaet, en in 't sluyten van 't balans bevindt 87
Te kort te komen, o daer 's raedt toe, lieve kind, 88
| | | |
Sey wijs-hooft: breeck eens op, en neem de ruymte meden, 89
90
Jou crediteurs die stelje wel (quia quod volunt non possunt) met een ey of een appel te vreden, 90
Dan benje weer een fris man: is die rekeningh dan qualick gemaeckt? 91
Ja men siet nauw een gelt-handelaer, die niet heerlick deur de werelt raeckt: 92
Als hy noch maer half windt seyle wil, komt hy 's avondts by de gaste, 93
Die meest goe bier met de kleyne maet koopen, daer is 't monsr. wy vaste 94
95
Dus nae u komst: Heer waert kom voort, 't verkeer-bort voor den 95
Of een gladde kaert, of yets dat monsr. vermaecken mach; 96
In somma, den verkeerder weet het so te rekenen, dat hy door fijn verkeeren, 97
En ander spel, wel op monsr. beurs mach leegh gaen, en noch louter teeren. 98
| | | |
Et interea speelt den hospes oock niet slim by, 99
100
Maer siet wat hem te doen staet, elck past op sijn gety, 100
Hy geeft het krijt sijn conscientsy over: o dat zijn de rechte sause, 101
Lijck plompe proper seyde, 'k verstae mijn op die lause: 102
Dat krijt, dat waerdige krijt hoormen in goudt te beslaen, 103
En soo rustigh was hy, dat als yemant met een krijt-ben quam verby sijnent gaen, 104
105
En luyt, en leelick riep, schonck hys' een pintje bier, ja 't beste dat haer monde, 105
't Most wesen dat hy hem 'er niet qualick by had bevonden. 106
| | | |
Dan met de half leege kanne nae de kraen, en met een schuympje vol etapt, 107
't Is winst voor de hangt sey Fobert: en of onse Prijn wat snapt, 108
Ick moet mijn reeck'ningh selver maecken waer 'k het van daen sal halen, 109
110
Om de Bier-beschoyer, de Toeback-verkooper, en Huys-heer te 110
Het overleggen is 't al sey 't wijf toense speck in de boter briet. 111
En wat voordeel den Soliciteur, & tota turba, die aen de pleyt-sack vast zijn, door dese const geniet, 112
Hoc omnibus Notum, sy weten 't altijd soo te knoejen, 113
Dat sy vet worden, en van dat smeer louter groejen. 114
| | | |
115
Dat isser de frayicheyt of, maer daer geen verwinnen aen en is, 115
En even sober blijft, die segh ick, en 't is wis, 116
Is sulcken konst niet waert, de reeckenschap is te noobel 117
In hoc casu, want anders is het niet een boobel. 118
De kleermaeckers zijn in die wetenschap geconfijt, en afgerecht; 119
120
Doch 't ambacht brenght het me, Heer, Krijn, riep onse Brecht, 120
Wel dus veel itimme? van swilck, sy, en knoope? 121
En and're snorrepypen? reeckent dat voor 't geen ghy door 't oogh van jou schaer liet loope. 122
+Neen moer, ick ben de man niet, sey hy, en juyst was sijn duyvels ton 's jaers wel soo veel waert, 123
Dat hy 'er vry bier, en vyer, en licht mee heeft bespaert. 124
125
O de reeckening', en de schrift is een mensch soo nut als ete, 125
Al was 't met een boere krijtje, als 't de teyckenaer, wat het is, kan weten. 126
| | | |
Maer die haer reeckeningh qualijck maken, als 't somtijds beurt, 127
Zijn neskebolle, en waert dat men hun uyt de reeckenaers wet-boeck scheurt: 128
Gelijck d'onrustige veugels, die menkaer wijs maecken dat sy gouwe bergen sullen verkrygen, 129
130
Dat dickwils boven yser niet en valt, daer sy menkaer mee na 't gat 130
Of de coop're gout-maeckers, of die selver vermoen 131
Dat sy van groot gheslacht zijn, en reeckenen datmense daerom behoort eer aen te doen: 132
Of die al haer capitael aen een onseecker risico wagen,
Dat sy reeckenen soo rijck te sulle wese, en dat het qualick komt te slagen. 134
135
Maer hoe! mijn tong sou hem, met dus te prate, wel te buyte gaen: 135
| | | |
Doch vriende 't word maer van de slimste soort gheseydt, de vroome treck het sich niet aen: 136
Want Studenten van mijn conditsy zijn altoos soo van sinne, 137
Dat sy 't liefst houde, met die hun cost ad practicum winnen. 138
Hier staen ick vast en klipper-tant, en ducht dat het de heele nacht 139
140
Niet beet'ren sal, wat raet? helaes! wech met die klacht, 140
Ick mach in de luwt, onder dese stoep-banck neerleggen een cout lijf, dat niet heeft te eten, of te breecken, 141
En laten de aerd mijn beth, het holster mijn hooft-kussen zijn, en dit schabbetjen mijn deecken. 142
Daer hoor ick volck, ey sus, mijn backus swijght nou kort, 143
Op dat ghy van dees plaets noch niet verjaeght en wort.
De Student gaet onder de banck leggen.
145
Ick wed ick dese wegh wel blindelingh sou vinden, 145
So dickwils kuyer ick by nacht dit paetje, winde 146
Noch hagel-buy, of kou, en houwe my niet van 147
Mijn Els, mijn Moolnaerin, die mijn vermaken kan.
| | | |
Een wack're water-hondt ontsiet geen vuyle slooten; 149
150
Ick schat, al wat ick ly, voor 't geen ick heb genooten 150
Van haer, van wie ick krijgh al wat ick wenschen mach:
Sy maeckt dat ick gevoel, dat niemandt soeter sach 152
In 't streele, kusse, lacche, minnelijck onthale,
Mijn moolnaerin die kan te wonder aerdich malen. 154
155
Ick clop. Daer komt haer licht.
Wie roert de clopper daer?
't Is vriendschap Pleuntje kint, ey open veur mijn maer. 156
Goe naevont Leendert lief, ick sat u vast en wachten. 157
Dat 's goet mijn troost, dat ick noch leef in u gedachten. 158
Daer meysje, neem mijn vracht, ey sie wat ick hier brocht.
160
Wel trouwe vaer, jy hebt ons soberheyt bedocht, 160
| | | |
Dusk moy braen vleys; jy weet wel wat op de steenen loopen. 161
Het siet soo excelent met boter overdropen: 162
Sie daer vrouw, geef je 't mijn, ick eet'er 't raust wel van, 163
Als 'k een dronck wijn daer op kreegh uyt die volle kan. 164
165
Nou hangdeloos hou vast, ick durf 't jou nau betrouwen: 165
Was jy soo gauw in 't werck, als snappe, 'k sou 't puyck houwen: 166
Is jou mijn les van flus vergeete dan soo heel? 167
Jy heb een memori ghelijck als een garneel. 168
Benje dan altijt met jou lange tong verleegen? 169
170
Gae set dit binne neer, bewaer het wel te deegen, 170
| | | |
Voor kat, of hont, en voor jou selfs. Lief, wat een vreught!
Dat Volckert nu dus uyt-blijft; jae wel het en heught 172
Mijn nau, dat ick je soo onbeschroomt omvatte,
Mijn man sal hem niet weynigh nou, van binnen natten: 174
175
Terwijlent sal 't hier oock geen vaste wesen, neen: 175
't Sal kermis, jae dubbelt kopper zijn, soo ick meen. 176
Mijn Elsje, al de vreught die yewers is gereesen, 177
Geniet ick, als ick maer mach by u vrolick weesen;
Mijn suycker-riet, mijn bije-korf, aen u mont 179
180
Vind ick de soetste vocht die 'k oyt mijn dagen vont: 180
Ghy doet seer wel wanneer u man u lust doet speene, 181
Dat ghy een broot komt van u lieve Leendert leenen.
'k Word wilt van soo veel soens, ey volck jy sout een meyt 183
| | | |
Wel gaende maecken, wech met deuse malligheyt.
185
Och mocht ick altoos in u lieve armen leggen! 185
De min is blint en doof, heb ick wel hooren seggen:
Ick loof, sy hooren noch sy sien mijn langer niet. 187
Mijn soete vryer, och! al lij ick wat verdriet, 188
Als ick jou missen moet, soo haest en kom je niet, 189
190
(Bysonder als ick maer verlost ben van mijn jorden) 190
Of 't is of mijn quelling schoon van 't lijf geveecht worden:
Ick word een hiel aer mensch, ick kroch, en steen te veur, 192
Soo ras als ick jou sie gaet al mijn sieckte deur. 193
Dat loof ick wel, het scheelt te lacchen, of te grijnen, 194
195
Met scharbier sich te laen, of met goe leck're wijnen: 195
Jy past als harme en sijn fluyt dee op menkaer. 196
Was miesters naers kout, vrou jy moch wel voor een aer 197
| | | |
Een paer worden, Heerschip zijn 't soo vreemde saecke? 198
Men kan van een boerin wel haest een stee-wijf maecken: 199
200
Of siet me selden dat het tot een hylick raeckt, 200
Wanneer men van te veure sulcken kennis maeckt? 201
+Pleun moet je over al jou diefse kloet in steecken? 202
Sie daer kom je noch eens in onse woorde spreecken, 203
Het sal je rouwe, jou verbrangde stucke vleys. 204
205
Ey 't is vry hof mijn hart. 205
Maer neen, dit 's elcke reys
Te doen: was 't eens ick leed't, dit duurt vast alle dagen. 206
Nou Pleuntje, 't is jou vrou, ghy moet u proper dragen, 207
| | | |
'k Sal u vereeren dat jou huur wel waert sal zijn, 208
Wees maer te vreen, en swijgh: vertrou de rest aen mijn. 209
210
De meysjens vaeren best, daer dochters zijn, of vrouwe, 210
Die dus gelijcken list haer als gespeel vertrouwen. 211
De Meulnaer singt van binnen.
Moy Niesjen, en Rosbaertje die ware vroegh opgestaen, jae staen, 212
Hey drie uurtjes voor den dage, soete liefje, uyt snijde soude sy gaen, jae gaen. 213
Daer hoor ick Volckert: och mijn Leendert, 't is mijn man.
215
Dat is een banckerot, wat drommel gaen wy an? 215
Daer 's weynigh swaerigheyt, ick sal dat varcken wassen, 216
Wy sullen evenwel dit nachje saemen brassen, 217
En soetjes stoejen: Pleaum waer is de klare vocht, 218
| | | |
't Gebraet, en wittebroot, dat Leendert daetlijck brocht? 219
220
't Staet achter in het troor. 220
Daer dient het niet te proncken:
Want dickwils komt hy thuys, al is hy noch soo droncken:
En snijt een wackren hacht: en vont hy dit daer staen, 222
Soo was 't gescheeten: o! die kost sou ons verraen. 223
Haelt het, en gaet het daer onder die tobbe stellen. 224
225
En waer blijf ick soo langh? 225
Ey wilt u niet eens quelle.
Kom set u op die stoof, dan sal ick deese ton 226
U stulpen over 't hooft. 227
Dat 's hups byloo, ha bon.
Als ick dat droncke kint geleyt heb in sijn luyeren, 228
| | | |
Dan sullen wy 't, gelijck wy pleegen, aerdich muyeren: 229
230
Hy slaept doch als een muur, dus lijdt een beetje pijn, 230
De vreught sal flusjes dan noch tienmael grooter zijn. 231
Elsje stulpt Leendert de ton over 't hooft en gaet binnen.
Volckert en Keesje uyt.
Doensy hadde gesneeden de lieve lange nacht, jae nacht, 232
Moy Niesjen sneet in haer vinger soete liefje, dat haer een ader ontsprang. 233
Helder op mijn hartje, byget Volckert jy singht gelijck een lijster. 234
235
Ho jong-kees-koene, waer nae toe? om een pottje? of nae de vryster? 235
Nae gien van beyde mijn duytsert; maer 'k heb ginsen op de wacht ghestaen, 236
| | | |
Daer ick Kroontje, als een twiede Malegijs, sach tegen een drommel slaen, 237
+Dat sijn wijf was: bloet sy maeckte sulcke havicks-klauwen, 238
Daer sy hum dat backisjen mede open kon krauwe, 239
240
Het was een lust om te sien; maer hoe hy was in de ly, 240
Soo toonden hy hem noch, als een Monarch, over sijn kleyne burgery: 241
Wangt kijnt, of meyt, en knecht en kosten hem niet stille; 242
Hy grauwden als een hongt, hy wouse allegaer villen: 243
Maer Mary kreegh hem ongder, en smeet him soo blauw, en blont, 244
245
Dat bloet, en snot, uyt neus, en naegel-streepen stont. 245
Soo 't aensicht overspat, datmen hem niet kost kenne: 246
Moye Maretje seyd hy, hoe meugh je mijn dus schennen? 247
| | | |
Hoe meugh je mijn dus havenen? deynckt ick bin een boer van fatsoen: 248
Daer, om jou van boosheyt te suyveren seyse, 't is om datje geen meer quaet soud doen: 249
250
En sy weer van slaen, dat was hem, immers ten lange leste, 250
Hy praeten soo moy, en beloofden sulcken beterschip, alle dingh raeckten ten besten: 251
Doe kuyerde ick oock nae huys, en meen mijn moers seun te leggen uyt het wagen-spoor. 252
Al ries? van al 't slapen krijgh men een dick hooft sey Jan Floor. 253
Maer weetje wat de stee-luy segghe? die 's nachts over twaelven loopt langs de straten dwalen, 254
255
Die sentmen nae 't warme langt om peeper, en andre kruyden te 255
Jy pleeght by de borsten eertijts te wesen een goet gesel. 256
| | | |
En noch, als 't pas geeft, maer 't is alle daegh geen kermis, weet jy dat wel. 257
Laet jy de staert dus alries hangen? o dat mach niet deur de beugel: 258
Doen ick soo jong was als jy, was ick een andre braet-veugel: 259
260
Ick hil in ons heel schout-ambacht de vrees onder de jonge-luy, 260
En als ick noch begin soo dooch ick niet een bruy; 261
Jae flus deed ick een heel seltschip voor mijn beven, 262
Ick moet het jou seggen, Branckje Flooren most een half vatje geven 263
Door een komenschip, wy peurden'er by gort gelijck verhongert an. 264
265
Jae jy goot het bier in de man, en liet de wijsheyt in de kan.
| | | |
Doe 't spul op zijn best was, begon ick jou daer van joncker Willem, en van tornoyen te singen, 266
Mit komt'er een Geyn-boer uyt den hoop springen, 267
En setten hem byme, en mompelde, doch 'k hoorden niet wat hy sprack, 268
Maer 'k sach, het speet hem, dat ick hem de loef of stack: 269
270
Want hoe ick harder song, hoe hy meer teech aen 't morren, 270
Hey fijn-man seyd ick, wil je om mijn singen gnorren? 271
Rijt jou den elft, soo springht een reys volslagen op: 272
Mit smeet hy nae mijn, maer daer veur gaf ick hem sulcken klop, 273
Dat'er de Duyvel sijn lof aen sach; wil je daer aen, jy sult het vinden, 274
275
Dat kan ick uyt een eeckje, seyd ick, daer was de droes te binden: 275
| | | |
Het vuur vlooch langhs de vloer, hier wanckte schop en tangh, 276
Daer beusemstock, en kan, en glas, jae watt'er voor de vuyst stont in die drangh: 277
+Ick 't ruyntje van stal, daer was 't schreeuwe, en tieren, 278
Hout de man, hy wil vechten, die goot met hiele bieren 279
280
In 't hongdert, desen hil, een aer viel in 't midden van 't gemuyt, 280
Ick vlooch strack, met een sprong, ter wimpel te deuren uyt, 281
En docht dat mijn party sou volgen, jae een blaes met kooten, 282
De deur wiert achter mijn gat, knap of, toe geslooten: 283
Daer stondt ick doe en klopten vast voor een doof-mans deur, 284
285
De Geynder was'er in, en ick bleef'er veur:
Bloet Keesje 't speet mijn soo, dat ick het niet kan seggen: 286
Ick docht, wil ick hier noch wat veul te rasen leggen, 287
Soo hoort het den Baljuw, en daer hou ick niet van,
| | | |
Ghy weet dat hy de boere yslick kneev'len kan, 289
290
Gelijck die Maets die 't varckens steert of sneen, sijn verklickers weten 't op een prick hem te schrijven, 290
Jae datme sijn wijf iens averechs soende, 't sou niet verhoolen blijven, 291
Maer ghy sint een ien-loopent gast, aen jou heeft hy geen vat. 292
Gans kivit Volckert, 'k wou ick al by dat sootje sat. 293
Weetje waer 't is? tot Teun-Piet-Jonge-Jans, sy selle jou wel in-laten, 294
295
Daer 's noch een hoop te goet, gae heen, en hoor of se oock van mijn praten. 295
Mijn vuyste jeucken al, bloet daer wat valt te slaen, 296
Of een sneetje te leggen, en sou ick niet voor te bruyloft willen gaen: 297
Ick moet'er heen byloo, al sout'er noch soo dagen, 298
Al sou mijn neus, en wang daer af een teycken dragen: 299
300
Dorst ick lest het mes niet of-halen, daer 't hing in een vol gelach, 300
| | | |
Doe de veur-vechter sweech, of hy stront in sijn beck had, en wou niet komen veur den dach? 301
Nou hadieu Volckert, ick gae'er nae toe tijen, 302
En die quaet van jou praet sal'er oock voor lijen. 303
Keesje binnen.
Gae heen ghy krijchs-man daer niemandt is, jy sult wel kome daer jy 't vint, 304
305
De Vechter, Goyer, en Geyn-kinckels, verstaen haer mee op de wint. 305
De Student hoest.
Wat hoor ick daer? sou het de boer wel wesen
Daer 'k flus mee pluyshaerden? och jae begin ick nou te vreesen? 307
O lieven heer! de drommel, wat is mijn dit een benaude nacht! 308
Hy staet voorseecker hier yewers om een hoeck, en hout op mijn de wacht, 309
310
Om mijn verradelings te nemen op sijn tanden: 310
Of maecken te minsten mijn moy, gaef aengesicht te schanden.
Och ick wort soo vervaert! 't kouwe swiet loopt langs mijn lijf,
| | | |
Mijn soete, gouwe maetje laet het doch om mijn wijf: 313
Want raeck ick op mijn ruch, of kom je mijn te kerven, 314
315
Soo sal mijn lieve Elsje van kinck klare hartseer sterven, 315
Soo puursteecke lief hetse mijn, ick wil wel een half bier met jou drincken, wees niet quaet, 316
Mijn buy is al over, ey kom mijn groote maet! 317
+Spreeck doch ten minste, en wilt mijn vrientschip niet ontseggen, 318
Jy moet om duscken krabbel-vuysje geen ouwe haet gaen leggen. 319
320
Wel swijchje noch al? o dat staet mijn gangs niet an. 320
Mijn vrient wees niet vervaert, hier leyt een arm jongman,
Wie dat de kou tot soo te hoesten heeft gedwongen. 322
Dat luwt mijn swaerigheyt.Wel maet, hoe lechje daer soo in menkaer gedrongen? 323
'k Loof niet datje ons huys, of de meulen besteelen wil? 324
325
Dat kunsje kunne de meulnaers selfs wel, dus wees daer vry of stil, 325
| | | |
En die gracy hebbense 'er by, datse heur diefte soo fijntjes weten te malen, 326
Datmense, als sy 't niet te grof maecken, selden kan achter-halen. 327
Ick heb mijn leve om geen dievery gedacht; 328
Maer vrient 'k vraeghden de vrou of ick mocht desen nacht
330
Hier slapen op de moole, 't welck sy niet en wou gedoogen,
En alsoo ick te moe was om voorder te gaen, heb ick mijn neer geboogen 331
Onder dit banckje, daer ghy mijn noch leggen siet.
Is Els soo onbarmhartigh? dat docht ick lijckwel niet: 333
Maer 'k gis dat sy 't doet, om datm'er eerlijckheydt niet sou bekallen, 334
335
Dat sy vreemden inhaelt om mede te jocken, of te mallen: 335
Och sy is soo reyn, dat 'k haer niet een vingertjen aenraken moet over dagh, 336
'k Weet niet hoe dat ick aen dat puyckje van eerb're wijven komen mach: 337
Stae op, ô lieve langst, je siet soo lijdigh pover, 338
Je vriest soo doodt als een haringh blijfje te nacht hier over: 339
| | | |
340
Het swerck komt uyt Noord-oost, in de na-nacht valt de hartste 340
'k Wed, om een paer vaen, dat ons dorp binne drie dagen een kerck-gang van jou hebben souw. 341
Wat sal ick doen? men moet van de noodt een deught maecken.
Wat zinje voor een vent, en wat doeje voor saecken? 343
Jae, brenght dat ambacht geen mier an, 344
345
Datm'er gelijck als jy, niet beter op heen komen kan, 345
Soo het 'et een vijgh om 't lijf: of verslempje al jou winne? 346
O neen, 'k had noyt mijn dagen sulcke boose sinnen. 347
Maer slachtje oock stemmige Piet, die soo fijn lijckt dat hy klinckt, 348
En ondertussche van alle vuyligheyd, en boeverijtjes stinckt?
| | | |
350
En doen hy sijn wijf bestruyft had, dorst hy al de schuldt op heur noch legge, 350
Maer het vet dreef bove, gelijck ick altijdt heb hoore segge, 351
En ick vrees oock, hoe onnoosel datje schijnt, datje mijn bedotten soudt. 352
Daer was geen swarigheydt voor, al was u huys vol goudt. 353
Dat most oock zijn: wel wil je een goet knecht wese, 354
355
En datje niet hangt-gauw, of meydt-sieck bent, soo selle w'er na lese, 355
Datje noch op de meule komt: wat seghje, souje dat anstaen? 356
Och jae mijn goe meulnaer, dat was te vrees'lijck wel gedaen. 357
Wel nou, kom volghme. hey! dat klopje sellese wel hoore. 358
Pleuntje van binne.
+Wel lijf-uyt, hebje gien twie oore? 359
| | | |
360
Wie is daer? kanje mijn klop niet? seck? wat rijdtme deuse meer. 360
Elsje en Pleuntje uyt.
Heer man, hoe ongalijck komje altijdt t'huys! wat schort'er nou al weer? 361
Wel wat doeje met deuse mens mee? wat het dit te beduye? 362
Rust jy jou sotte hooft, wy selle de klocke wel luye. 363
Ick wil deuse vent niet in huys hebbe, Volckert zinje mal?
365
En ick wil hem al hebbe, laet sien wiens woordt miest gelde sal. 365
Trouwe vrient, je recht sucke kuere n uyt, datm'er wongder of selle spreke. 366
| | | |
Hoe sel 't hier locke woudt-aep? hebje heer Krelis niet wel hoore preke, 367
Dat, die den armen niet goet doet, die vaert in de hel? 368
Daerom wil ick hem inneme, siet, het is een beroyt gesel: 369
370
En wil jy met Heyntjeman huys houwe, soo sel ick jou begeve; 370
Want verstaeje wel Elsje, wy hebbe mekaer niet langer etrouwt as wy leve.
Wel de deught siet jou ten oogen uyt, as de beul de barmhartigheydt. 372
Jae moer, de endel saecke moeten oock altemets worden overleydt. 373
Pleun, voort, een stoel of twie, en tap uyt paters vaetje. 374
375
Den heer set sich hier neer, kom noch een slaep-droncks praetje. 375
Hey coome-lul! 't is tijdt datje nae nest toe gaet. 376
| | | |
Jae seker miester, want het is al louter laet. 377
Hier selle mijn al weer een paer malle bedilsters regeere, 378
Gangs krancke troost, swijgh stil, of by goudt 'k wil jou sweere: 379
380
Dan nou dat 's eveliens. Hoor maet, of sy wat seydt, 380
Speul maer, neu, neu, besjes onder-rock, heur quelt wat malligheydt: 381
Wangt onse meule-wieck snoof lest verby'er hooft, en de windt het heur bevange: 382
Geluck, het geldt jou. 383
O 'k wacht u met verlangen! 383
Roeltje, 'k denck dat hy na sijn moer hiet. 384
| | | |
385
Gregorius, tot uwen dienst. 385
Maer daer moet altijdt ien krul mier, als ien varckens-staert, wesen by de Studenten. 386
De boere is ien hiel aer maecksel van menschen, als die dolle venten. 387
Ey! Goris oompje, studeert hier iens dat ick het mach sien. 388
Dat kan niet wesen, 't moet in stilligheyt geschien. 389
390
In stilligheyt had ick gedocht, dan kan ick de oorsaeck van jou armoe wel geloove, 390
En wille wy eten, so moeten wy'er wacker om slooven. 391
Ja maer wy blocke met de sinne, en dat is het swaerste werck om te doe n. 392
Argo, daer door komt het dat menigh wieck-half-gebacke harsene heur selver mal broen, 393
| | | |
Die strongt of keuning wille zijn. Maer wat schelmery hebje al geleert? 394
395
Ick ben een ghefalueert Philosophus, Phisicus, Iurist, en wat'er aen de seve konsten dependeert, 395
+Woont hier in dit caput. 396
Wel machme segge, twalef ambachte, dartien ongelocke, 397
Kostj'er ien te deegh, het was jou nutter knecht: 398
Maer eetje oock brood tot al dat jy daer seght? 399
400
Wel neenme langhst, (stultis stulta loquitur) 't zijn Heere 400
| | | |
Dats waer, want als het plompe calise doen, loopese met de lappe, 401
En as jonges op 't manne kackhuys gaen, vallese door de stil: 402
Daerom mostje het te veure bedocht hebbe, eerje aen 't studeere vil. 403
Maer hoor, ick heb mijn leve dickwils hoore segge, 404
405
Dat jy luy studente wel plegt een toover-werckje te legge, 405
Hebje daer oock wat of? 'k wou wel een beetje sien. 406
Ick moet de tijdt waernemen, wijl 't geluck my haer handt komt bie'n, 407
En wagen een blauw oogh na de kost, die 'k flus berge hoorden: 408
Jae, ick kan soo wat, van de Negromancy, doen door mijn woorden. 409
410
Wel toover dan een beetje, nou lustigh as een man. 410
| | | |
'k Sal maecken dat wy wat te eten krijgen, sie daer ty ick'er an. 411
Ick wil hier gien geknoey hebbe, al sou 't 'er noch soo dage. 412
Hou jy jou strongt-kauwer niet toe, ick geef jou goet koop slage. 413
Jou wijve-beul, jy vleys-dief! heb iens soo stout een hart. 414
415
Ick waerschouw jou noch, sie toe dat jy mijn niet meer sart. 415
Jy vrouwe-verdriet, 't is 't eerst niet, dat jy droncke de pijpe stelde. 416
Dus langh hebje 't om niet ehadt, en spreeckje weer, soo sel 't jou gelde. 417
| | | |
Een hoer ben ick, houje jou oogen in de kop, komje mijn te slaen. 418
Och vrouw! ick bidje, swijgh, en laetse toch bégaen. 419
420
Fijn-man, ey! laet mijn sien wat kunsjes in jou woone. 420
Nu dan, Sinkemakrismus, wil u partense toone, 421
Hy toovert.
Scheele-Stijn-aris, en Klompinus, dese strick 422
Is u ten dienst geschiedt, Mary-kraberus, ick 423
Gebie u, dat ghy strack met frater flicke-pottis 424
425
My wat in 't oor bijt: wel, of sy nu banckerot is? 425
Kom dan ghy beste van de Margaretaes, die 426
Johan Stronten-burgens hebt onder u gebie, 427
| | | |
Amici intimi van smeer-borstus, en bier-sack, 428
Van vreten-burgus, en luy-lecker-landt, kom hier strack 429
430
Met puyck van eetb're kost en wijn of bier gelaen.
Jae segh dat sy de ruymte brengen, 't sel al met een rekeningh deurgaen. 431
De toover-geesten (schijnt wel) willen my niet hooren;
Vae tibi komt ghy niet, ick hael u by de ooren. 433
Neen, maeck gien moeyte hier met hem, mijn lieve quant, 434
435
Ick heb den droes al veel liever te vriendt as te vyandt. 435
Hebt ghy geen mout of wan daer ick my in kan wiegen? 436
Mijn Spiritus moet stracks by al de geesten vliegen: 437
Proserpijn neemt de kracht van dese stricken aen. 438
| | | |
Nettem sucke krullen as 'er in habons caracter-boeck staen; 439
440
+Jae achter in de loots staet de mou Pleun, daer onse varckens-bouten
Het jaer, verleen jaers nae-jaer, in zijn gesouten: 441
Noch al mier? wel is 't niet haest een endt?
Moey jy jou met gort as wy beulingh stoppe. 443
Wie meenje datje veur hebt? grauwt jou versoorde gat toe. 444
445
Peetje 't is strack gedaen, ey sie of ick het niet rat doe. 445
Binje daer meysje? o die mou is heel bequaem, 446
Dat 's aenvangh, laet eens sien, op dat ick order raem 447
Hy gaet in de mou leggen.
| | | |
't Stoffeersel siert het spel, ick heb den uyl al binnen. 448
Nu luystert Medea, 'k sal met u hulp beginnen: 449
450
Parturient montes nascetur ridiculus mus, 'k legh mijn neer, 450
Onsichb're geesten kom, en wiech mijn heen en weer.
Hy wieght sich selven, en singht dit volgende:
O Molitor! ghy zijt in 't net, 452
De bril is jou al op geset, 454
Strack hebbewe vinum clarum. 457
't Gaet grollend in sijn werck, het slacht de katte-vreughd. Dat tooveren het een aert, 458
Wat seghj'er nou of wijf, is dat niet een beetjen opblyven waerdt?
460
Moye Gerrit-ooms grepen. 460
| | | |
Vrou wil ick hem een kopje pap lange?
So mach dat kynt, als sijn buyckje vol is, te deegh daer een uyltje vange. 461
Ey sie hoe stil leyt hy, hy rept gien vin, nou loof ick vast 462
Dat sijn giest al op ien beusem-stock rijdt, wijf past 463
Mijn nu gien bruye te maecke, hy sou de bulleback aers wel mee doen kome. 464
465
En die jou dan op vrat! wel wat of de gecke al droome! 465
Weetje niet wat al het volck van onse Duyfje seyt? 466
Dat sy dickwils ien uur, of twie, uytgereckt voor 't vuur leyt, 467
Soo doodt stijf als ien stien, en terwijl loopt heur giest uyt colle. 468
Segh slech hoeje 't hebben wilt, so mach de vent jou te deege polle. 469
| | | |
470
Ja en dan weetse immer so veul nieuws te seggen als se heur weer 470
Dat het nou hart wayen sel, en dat Guurt Stijn Foppen hoert. 471
Dat Creelis de kist bestal, en dat Brecht by Claesje Flore 472
In 't hoy-huys op 't schrob-net heur Maeghdom het verlore: 473
En hoe Egbert met Neel miende te snobbelen, die hem in 't water stiet, 474
475
En quam hiel kroostigh weer op: waer nae hy noch kroosjen hiet. 475
En hoe Syme swelge-bier, uyt de gouwe pannekoeck, met sijn mackers maelde, 476
In een brandewijns-kroeg, daer sy mier suycker staele, als sy soopjes betaelde, 477
+En duysent stucke meer, waer droes haelt sy 't van daen! 478
Dat sy het weet, als sy met gien kunsjes om sou gaen? 479
480
Sie daer bekomt hy, wel wat of hy sal segge! 480
| | | |
Ick heb 't verstant gevat. Meysje ghy sult onder die tobbe vinde legge 481
Gebraen vleesch, en broot, en wijn, dat van onder gebrocht is na om hoogh, 482
Terwijl mijn Spirutus door al de werelt vlooch. 483
Gans lijden Pleun! die nooten klincken niet te degen, 484
485
Die linckert het hier yewers om een hoeck gelegen, 485
Doe 'k meende dat de kost daer soo verburgen stont. 486
Wy sinne berecht voor een oortje, 't is te bont, 487
Sulcken vetje uyt ons neus te halen, 't mach niet floeren. 488
Wel raet van alle wijsheyt, sel jy daer over noch lang bedencken voeren? 489
490
Krijch dat jou geseyt is ongder de tobben van daen. 490
| | | |
Wel dring-oor, wil je de meyt een plaegh op den hals jaegen, sy durft het niet bestaen. 491
Ey, Vryster Jans, krijght het, ghy hoeft geen quaet te schromen. 492
Hoor je wel, de Meyster seydt het, en die weet wel hoe nae men de drommel mach komen. 493
Geef het haer Pleuntje, 't is toch soo quaet als 't worden sal. 494
495
O leck're beetjes! die ick soo gevrijt heb, nou kom je al 495
Te onnosel aen jou ent, och! mocht ick mijn liefde met jou blussen, 496
Mijn buyck sou jou rust-plaets desen nacht wesen, ick sou je soo kussen! 497
En jy mijn lust versaen. o kan! o moye wijn! 498
Dorst ick, ick schreyden soo veel traenen als'er droppen in de kan zijn. 499
| | | |
500
Och wy ongeluckige menschen! wat mochten wy 't voor and're 500
O Pleun! mijn hart sinckt in mijn schoene, dat daer ee n aer sal wel of vare, 501
Doet het van mijn wech, ick kan het langer met geen drooge oogen an sien. 502
De swaerigheyt is groot vrou, ick voelse al om mijn hert vlien. 503
Wel speelnoot! wellekom, ras een banckje daer wy 't op setten; 504
505
Dat 's een meyt als een wolck! sy weet op een mensch sijn woorden te letten. 505
As 't is, oom-kool, jy zijt soo slecht niet as een huys-mans hen. 506
Wat dunckje nou vrientje, of ick niet louter toov'ren ken? 507
| | | |
Hagendevelt van de korte warmoes-straet, schijt aller boeven vaertje, 508
Schijt vuur-spuwers, schijt goochel-tas, schijt ocus-bocus kaertje, 509
510
't Is al maer kinder-spul: want deuse giest toovert op een tijt 510
Soo rijckelick de kost, daer jy soo menigen dach om verslijt. 511
Proeft eens hoe dat het smaeckt, dan sulj'er noch anders of spreken.
Jy eerst, 'k moet sien of het jou niet op sal breecken. 513
Dat is jou dan voor, en volgh mijn als een man. 514
515
Barst je niet? barst je niet? ick sie 'er noch niet an. 515
Barst je noch niet? neen, het moet hem wel bekoomen. 516
Wel barst je noch al niet? hey, hey, wil 'k hier langh van barsten droomen, 517
Soo krijgh ick niet in 't lijf, hy eet byget soo rat 518
Als of hy in ien, twie, drie dagen niet genuttight hat. 519
| | | |
520
Hou maetje! ick moet me over, wy sullen mekaer geselschap houwen. 520
Och! hoe villense het! hoe pluckense! wel trouwe! 521
+Is 't niet om dol te worden? elck beetje dat sy doen 522
Raeckt mijn in 't hart, en ick kan het niet verhoen: 523
Maer hoe mijn dit spijt, noch is'er wat anders dat mijn verlangen is, 524
525
Om te weten hoe mijn Leendert al vaert in sijn gevangenis? 525
Jae soober genoegh, sit hy daer in de knijp-tang, 526
'k Meen hy daer wel een sweetje haelt, en singt de jammer sang. 527
Hoe sitten sy'er achter met hongerige koonen? siets'er eens an tijen. 528
Wijf wil je oock niet een hachje van het drommels eete snijen? 529
530
Jae doetet vrou, en bedenck een schaemle dienst-meyt oock een reys. 530
| | | |
Wat hebje veur compost? 531
Wat sou het wese! braen vleys.
Proef het vry. Wat soo, sy peurt al mee aen 't eten; 532
Sterf ick'er nou of, soo sal sy oock niet mis dobblen, dat moetje weten, 533
Trouwe, wy willen oock samen leven en sterven, want dat beloofden wy mekaer op onse bruylofts-dach. 534
535
Ick eet die kost, maer gort weet hoe ickse mach. 535
Aten sy 't soo garen as ick 't haer gun, sy souwe daetlijck heyligh-avont maecken. 536
Geluck noch toe mijn broer, daer op sal soo een teuchje smaecken. 537
Ick wachtje, 'k sat effen op het hals-boor en docht; 538
Hier Elsje 't wort jou oock eens van jou man gebrocht, 539
| | | |
540
't Smaeckt te wonderlick wel, gort lansert, datje te kermis mee met een kraempje wou beginnen, 540
Al dat aere volckje sou maer water-verf zijn, jy sout gelt als slick winnen: 541
Al namje dubbelt loon, 't sou oock geen duurten zijn: 542
Want de water-drincker geeft de maets maer wat brandewijn, 543
En soo weynigh, dat hadt Ary noch eens mogen klocke, 544
545
Hy had het soopje, met flesje, met al, in sijn keel getrocke;
Maer dat jy'er quam, en setten de kijckers dusken onbijten veur, 546
Ghy sout wel soo veel kost-gangers krijgen als'er mochten door de deur. 547
Als de kunst soo gemeen worde, soumense niet achten, 548
Dat sietmen aen alle dingen wel, daerom sal ick 't my wel wachten. 549
550
Maer segh mijn eens borsje, wat of dat beduyt, 550
Dat (gelijck als jy) alle anderen, die sulcke kunsjes kunne, sien altijdt so sober uyt:
Waer op gae jy luy daer van de schult leggen? 552
Dat weet ick wel: maer hebje niet dickwils hooren seggen, 553
Dat de drommel arm is, en dan kan je wel vatten mijn lieve Man,
| | | |
555
Dat den armen duyvel geen rijcke knechts nae-laten kan. 555
Daer hebje gelijck in. byget wat hebje in jou toovery vergeten! 556
Dat 's Heyntjemans eygen eete:
Denckt niet dat hy and're geven sal 't geen hy selver wel mach, 558
De picke is soo slecht niet, hy geeft dat hy quyt wil wesen in 't gelach. 559
560
Hy het gelijck, evenwel geloof ick dat de drommel soo laelick niet
En is, gelijck men hem over-al wel qualick siet
+Geschildert, de mensche maecken mekaer wat diets, en weten'er niet of. 560-562562
O Meulenaer! ghy zijt een ruygh schaep, ghy spint al vry wat grof. 563
| | | |
Niet een mijt, mijn dunckt niet dat ick'er veel voor sou schromen. 564
565
Wel wil ick'er eens een hier datelick doen komen? 565
Want als ick nu maer spreeck, so kan 't terstont geschien. 566
Wel jae, als hy niet te byster was, wou ick hem wel eens sien. 567
Neen, ick sal hem doen verschijnen als yemant van dit dorp, dan hebbje niet te klagen,
Noch ick loof niet dat een van'er alle u vervaertheyt aen kan jagen. 569
570
Neen, neen, laet maer kome. 570
Och Pleun! wat raet gaet ons aen?
Ick ben om hals, die fielt sal ons nou hiel verraen. 571
Vroutje, ontstelt u niet, 'k sweer 'k sal u niet verklicken, 572{problem}
Stelt u gerust, ick sal de rest ten besten schicken. 573
Hy gaet by de ton daer Leendert onder sit.
Mijn vrient, die onder dese ton u soo verborgen houdt, 574
575
Komt uyt, wanneer ick klop, vry op mijn woort vertrout: 575
| | | |
U sal geen leet geschien, maer blijfje daer onder leggen, 576
Soo sal ick de Meulenaer al u, en sijn vrous handel seggen.
Hoe vaert 'et, sal hy haest kome? de slaep-luys bijt mijn al. 578
Sacht. Harme gladt-muylium, of capstockus, 't geval 579
580
Van mijn besluytus, wil dat ghy u sult herscheppen
In Leonardus schijn; ghy moet u oock wat reppen, 579-581581
Stijght onder dese ton, daer hoor ick komt hy aen, 582
Gaet voort, en wilt terstont voor dese tafel staen. 583
Leendert komt van onder de ton.
| | | |
Hiel moy, ey! laet ick hem te dege toch kijcke, 584
585
Noyt heb ick mijn leve, gien drommel, soo wel sien gelijcke, 585
Als dese, 't Heerschip Leendert-buur, die ginse op de Hofstee woont. 586
Ey Nicker oompje! sie iens hoe lustich wy ons hebben aen jou kost getoont. 587
Sus, blomenhelten, sus, ghy moetje met de geesten so gemeen niet maken, 588
Ghy sout wel anders licht in groot gevaer geraken. 589
590
Vertreckt, eerst onder dese ton, en gaet dan daer ghy hoort,
Ghy hebt u dienst voldient, gaet segh ick u, gaet voort. 591
Leendert gaet weer onder de ton.
Wel dat 's om te lacche, ick moet Leendert-baes morge vertelle, 592
Dat jy de droes, hem soo gelijck, hier voor mijn gingt stelle. 593
Ick krijgh vaeck, mijn buyck is vol, en 't hert soeckt rust. 594
595
Hier me elf oogen, 'k heb oock wel slapens lust. 595
| | | |
Nou, goe nacht wijf, goenacht mijn goe maet. Pleun, jy selt de borst op de meule wijse, 596
Het bedt daer Barent sliep: vrient, morge sel 'k jou met ien onbijte spijse. 597
Volckert binnen.
Ick heb ien uye mit jou te schille, hoor hier jy knappe gast, 598
Hadje geen barmhartigheyt, datje mijn brocht in sulcken last? 599
600
+Denckje niet datje van een vrou gekomen zijt? jou rechte vrouweplager. 600
Ey peetje, ick liet, om de nieuwicheyt, jou man eens sien sijn swager. 601
En dat schocke stong jou oock niet toe, gelijck jy selver wel wist. 602
Een hongerige luys bijt scharp, armoe soeckt list. 603
Mijn buyck vraegde niet waer 't van daen quam, maer riep vast, rept u tanden, 604
| | | |
605
Had ick gedorst, ick had het heele hachje wel gemaeckt te schanden: 605
Denckt daer men in geen twee dagen eet, is geen honger gebreck. 606
Jy hebt die parte mier espeult, al houje jou soo geck. 607
Gelooft, op mijn manne-waerheyt, dat mijn 'er de etens-lust toe porden. 608
Leendert roept onder de ton.
Hoe vaert'et? is de lucht klaer? sal ick haest uyt mijn vangenis verlost worden? 609
610
Jae datelijck. Pleuntje, siet iens of jou miester al leyt en ronckt. 610
Pleuntje binnen, en weer uyt.
Ja hy snorckt dat het kraeckt, het quijl loopt hem alries uyt sijn mongt. 611
| | | |
Kom mijn soetert, hoe vaert het al? hoe hebje het daer kunne stelle? 612
Leendert uyt de ton.
Kost die ton spreecke, hy souje wel wat nieus vertelle, 613
Hy is meer van benautheyt verwarmt, als of hy over een cuypers vyertjen had gestaen. 614
615
Laet ick die borst eens sien, die sucke aerdige potsen rechte aen. 615
Wel, vriend des Keysers, hebje dat kunsje meer bedreve? 616
Ghy kond u les van buyten, ghy klaerden 't heel nae 't leven. 617
Dat geschieden soo na gelegentheyt, mijn docht het most soo zijn. 618
Ghy hebt 'et suyver ofgemaeckt: op datje al te met noch aen mijn 619
620
Soud gedencken, schenck ick jou dat ducaetjen tot reysgelt, op jou 620
Op voorwaerd, datje voort oock swijgen sult desen handel. 621
| | | |
Ick danckje mijn vriendt, en 't moeyt me dat ick jou die smaetheydt heb aengedaen. 622
Dat heeft 'et al, 't is maer om te lacchen, nu 't dus wel is vergaen. 623
Geefje hem noch gelt? o dat mochje wel bespare. 624
625
Wel, waerom niet? hy het sijn dinge so wel gedaen, als 't yemant sou kunnen klaren:
Maer deuse plaets valt hier wat hiet, ick betrouw mijn niet te veel, 626
Laet ons na de meule gaen, en speelen daer voort ons deel.
Pleuntje, brenght het overblijfsel van de kost daer mee, voor alle dinge, 628
Wy sulle evenwel noch vrolijck zijn en singe. 629
630
Al lijck wel vrou? dat 's goet, dat 's lydigh nae mijn sin. 630
Wel ja, wat hoeve wy voor hem te veynse? hy heeft het doch gehoort van't begin: 631
Laet hem het end oock sien. Het pleegh wel meer te gebeure
(Maer daerom bleef de kermis niet achter) dat Volckert ons quam steure. 633
| | | |
Nou volgh ons ras Pleuntje, knapdhangdingh as ien meyt. 634
Elsje en Leendert binnen.
635
O met drie haesten. Wel jy klaerden dat lustigh mit ien abelheyt. 635
Hy moet arch wesen die tappen sal, maer noch slimmer die met het ghelach wil deur loopen. 636
Jy zijt een man als Claes, 'k moet oock sien voor sulcken gelt mijn kost te koopen. 637
+Wel meysje, 'k wil jou die kunst wel leeren, geefje mijn een soen, 638
Seecker, laet ick, 'k sal jou vriendschap, en geen quaet doen. 639
640
Hemme, seg ick mens, wel schaemje, sucke dinge! 640
| | | |
Hey! jou vrou wijstje de weg, daerom soumen 't voor geen mirakel singe. 641
Stille mens, hoe staet hier dit mens dus een mens en bruyt? 642
Hey dit acremense mens, hoe quelt mijn deuse guyt! 643
'k Segh mens, laet ien mens met vreen, of ick sel mensche te hulp roepe: 644
645
Loop by jou hoere, dit leelicke dingh, wilje hoepe. 645
Hoor kijnt, als het jou sin niet en is, soo laet ick het betien. 646
Siet, om gien duysent gulden liet ick dat geschien.
Maer seecker, Pleuntje, in soetigheyt, alle gecken laet varen, 648
| | | |
Ick heb jou al vry besint, ick wil geen brood voor vriende sparen: 649
650
Ick salje morgen jou buyck vol heet witte-brood geven, als de backer blaest, 650
Dan moetje mijn oock niet weerbarstigh zijn, hoe staeje dus verbaest? 651
Mijn doelwit! mijn suyckerde Pleuntje! ghy kunt het niet wederleggen. 652
Ick kan niet kallen, maer ick heb al mijn leven hoore segge, 653
Dat men om het waerdige brood veul moeten doen, en bestaen: 654
655
En om my selve tegen het deuchdelijcke broodt niet te besondighe, sou ick het licht met hem aengaen. 655
Durf ick wel? jae ick ben te vreen: maer jy en hoeft niet te dencke, 656
Dat ick om jou schoon backus, of malle groenigheydt, jou mijn kuysheydt sal schencke; 657
Neen: maer 't geschiet om 't broods-halven, och heer! om dat kostelicke brood. 658
| | | |
Het zy dan om bier, of broods-halven, dat is geen nood, 659
660
Hebben is hebben, 't is even veel waer 't van daen mach komen. 660
Mijn eygen heylige dagh, sulcken brockje niet te vermuylen, al was 't uyt de kerck genomen, 661
De gaert is nou suyver, 't was jammer dat ghyse alleen schutten soudt. 662
't Is wel quinckertje, jou schelmpje, jy wort al vry wat stout. 663
Kom, helpme dit goetje mee op de meulen drage,
665
Wy moeten ons eerst iens vertoone, dan sulle wy sien hoe onsen handel wil slage. 665
Kom nou, ghy braet-veugels, die gaeren om een avontuurtje gaet, 666
Geef de moet niet verloren, schoon 't onluck jou somtijds aen d'oore slaet: 667
Dat rat loopt dickwils heel vreemt, dat sieje voor jou ooge. 668
| | | |
Dit volckje geeft my nu mijn wil, nou ickse heb bedrooge:
670
En te veuren wouwe sy mijn niet sien. Eele behulp'lickheyt, 670
Ick danckje, datje mijn soo luckigh hebt geleyd. 671
Nou vrientjes, wilt jou hier voor ditmael soo mee lyden. 672
Ey! wilt mijn arme vreughd, met Pleuntje, niet benyden. 673
UYT.
J.N.
|
+Spreeckwoordt:
argh: listig ( WNT arg I, 2).
gauw: slim en snel. (vgl: WNT gauw I, 1, c, α)
Krijght: Bereikt (vgl. WNT krijgen (I), I, 4).
plompert: domkop ( WNT plompaard I, 4)
2streelt: vleit ( WNT streelen 6, b). lacht: zich vriendelijk, lieflijk toont ( WNT lachen 2).
In Harrebomée (1858-1870) staan diverse uitdrukkingen waarin de kat in verband wordt gebracht met spek. De uitdrukking die Noozeman in de Beroyde Student gebruikt, staat er echter niet tussen.
3In Harrebomée (1858-1870) staan diverse uitdrukkingen waarin de kat in verband wordt gebracht met spek. De uitdrukking die Noozeman in de Beroyde Student gebruikt, staat er echter niet tussen.
heur: meewerkend voorwerp. Dit vrouwelijke pronomen verwijst naar het onzijdige 't katje (2). De vrouwelijke vorm kan verklaard worden vanuit het vrouwelijke genus van ‘kat’ ( WNT kat I).
4van Aeltjen (...) singen: eens flink de bloemetjes wilt buiten zetten, het er eens flink van wilt nemen ( WNT aal (II), (suppl.)).
5niet als: niets anders dan ( WNT niet II, A, 1).
6strack: over korte tijd ( WNT strak II, B, 3). mijn ... Versien: me in het genot stellen van ( WNT verzien IV, II, 4, a). mijn is een Hollandse vorm van het wederkerend voornaamwoord ‘mij’.
8vrou: aanspreking van de dienstbode tot de vrouw des huizes ( WNT vrouw A, I, 3, a). vrijen: omdat Leendert en Elsje met elkaar willen vrijen, krijgt Pleuntje als boodschapper wat zwijggeld toegestopt.
9duyt: voormalig geldstukje ter waarde van het achtste deel van een stuiver ( WNT duit 1). Deze zin is ironisch bedoeld.
10ick ... uyt: Pleuntje steekt haar hand uit, omdat ze meer geld van Leendert wil hebben dan de duyt (9) die ze van hem gekregen heeft. Deze interpretatie wordt ondersteund door de uitlating dubb'le drinckgelt (11), die een vergelijking impliceert, en door de vergelijking van de enkele duyt (9) met de schellingh, of twee (13). ‘Uitsteken’ kan de betekenis hebben: om een gave of aalmoes vragen ( WNT uitsteken II, 14, a, γ).
11van dusken tijng: om zo'n tijding. van: om, wegens ( WNT van I, A, V, 16); dusken: zoo een ( WNT dusch); tijng: tijding ( WNT ting IV). drinckgelt: fooi ( WNT drinkgeld).
12daer niet is aen bedreven: die van geen belang is ( WNT bedrijven A, 2, a).
13schellingh: zilveren munt ter waarde van zes stuivers ( WNT schelling 2). het gelt verweckt de gunst: de goedgunstigheid van Pleuntje en haar bereidheid de mond te houden over de vrijpartij van Leendert en Elsje zal bevorderd worden als Leendert haar meer geld geeft.
14kints: onnozel ( WNT kindsch I, I, 4). kunst om kunst: seks om de seks, waarbij geen sprake is van geldelijke genoegdoening.
15loeren: te pakken nemen ( WNT loeren II).
16flaeterbackus: scheldwoord voor een kwebbelachtig persoon ( WNT flateren, samenst.). 't past ...te voeren: het betaamt jou niet zoveel praats te hebben. 't past: het is voegzaam, het betaamt ( WNT passen D, 1); kaeckx (...) voeren: (veel) praats hebben ( WNT kaak V, 1, α).
18bestaen: ondernemen ( WNT bestaan I, A, 1).
19Ick ... toe; nochtans: Ik zal het liefde noemen, echter ... .
21Vrou ... gaen: Mevrouw, lijk niet op dat lichte meisje: eerst moet men zijn darm vullen en dan word je nog afgerost, krijg je een pak slaag ( WNT nicht 5).
23schen-tong: lastertong ( WNT schenden samenst.).
24meysjes: dienstmeiden ( WNT meisje 6).
25De werkwoordsvormen doet en maeckt zijn gebiedende wijzen die duiden op de vrouwen met dienstmeisjes. Lees: ‘Want doen jullie al wat jullie kunnen, en maken jullie het een keer niet naar hun zin, [dan ...].
26haer: 3 e pers. mv. Verwijst naar meysjes (24).
27schieten En schempen: schimpen en honen, vaste allitererende uitdrukking ( WNT schieten B, 18 en WNT schimpen 2).
29huur: loon ( WNT huur 2, a). bromt: overdreven pronkt ( WNT brommen I, II, 2).
30trots: zo goed als. In vaste verbinding: ‘trots de(n) beste(n)’ ( WNT trots III, 1). uyt komt: voor de dag komt ( WNT uitkomen (I), I, 17).
31Heer: algemene aanroeping van een hogere macht. God, Jezus.
32Ghy kunt geen geck verstaen: jij kunt niet bevatten wat als grap, gekkigheid, is bedoeld. sint: bent, Nauta 1893, 120 ( WNT zijn (I) kol. 622). sonderlingen: vreemd, wonderlijk ( WNT zonderling (I) A, IV, 11 en 17).
33dat mal moet of: het moet afgelopen zijn met die gekkigheid. begeckt: bespot, gebiedende wijs enk. ( WNT begekken).
35denckt: bedenk, gebiedende wijs ev. deucht (...) leere: voordeel brengen ( WNT denken B, 4).
36dus ... te scheeren: dus betaamt het jou niet mij te bespotten. ( WNT passen D, 1 en scheren (III), A, 1).
37Ionge ... wel: een spreuk. snaeversnel: druk praatjes verkopend ( WNT snaversnel 2).
38Ionge ... wel: een spreuk. snaeversnel: druk praatjes verkopend ( WNT snaversnel 2).
staet'er: staet haer. 'er: 3 e nv, 3 e pers. mv. Verwijst naar jonge meysjes (37).
39vroet: verstandig ( WNT vroed I, 1, a).
40Benierlick: welgemanierd ( WNT manierlijk 1). gauw: slim ( WNT gauw I, 1, c, α). kloeck: m.b.t. het verstand, de geest: wakker ( WNT kloek (I) A, 9).
41achterdocht ... sinnen: nadenken en oppassen ( WNT achterdocht en zorg (I) II, 7).
43moris leeren: leren hoe je je hebt te gedragen. komje: als je komt.
44Een kreuckjen in dat bladt: Betekenis onduidelijk. Mogelijk wordt met kreuckjen een slechte eigenschap of gebrek bedoeld ( WNT kreuk 4). bladt kan geïnterpreteerd worden in de zin van strafblad. In een slecht blaadje bij iemand staan. Niet in Harrebomée (1858-1870).
45poortklock: klok, grote bel, die zich vroeger boven op ieder der stadspoorten bevond en die 's morgens bij het openen en 's avonds bij het sluiten der poort geluid werd ter waarschuwing van de burgers ( WNT poortklok 1). ievers: ergens ( WNT iewers 1).
46daer sy vrije smeeringh kitten: waar ze onbelaste sterke drank zuipen. vrije: ontslagen van de plicht belastingen te betalen. ( WNT vrij II, 21, b, smering 3 en kitten (I) II).
47Ja schat ick: Ik denk het wel. ( WNT schatten 8). Brangt ... doodt: Mogelijk: Brangt (eigennaam) heeft honderd gulden ingezet [mogelijk:uitgeloofd] op de dood van de oude Neel Miesen (eigennaam). het: heeft. uyt eset: ingezet bij een weddenschap. Op Peet Neel Miesen doodt: op de dood van (de oude) tante Neel Miesen (Neel, dochter van Miese) ( WNT peet 3 kol. 913 onderaan). Met Miesen als toenaam kan echter ook ‘veel geld’ bedoeld zijn ( WNT mies). In dat geval gaat het om 'de rijke oude tante Neel. (Vgl. ‘Heur Suster Peet-neel die stonck te lijdige van den roock, Wangt se sat een heelen halven dagh over een halve beglomme turf en huycke-vaeckte En dat in een hoeckje van de mart, met een deel lappen, soo ouwen als nieuwgemaeckte’, BURGHOORN, Snorrep. ( WNT huikefaken)).
48dat 's de ouwe wet: dat is het oude gebruik. wet: gebruik. In 49/50 wordt uitgelegd wat de ouwe wet inhoudt. (Vgl. Bredero/Zaalberg & De Haan, 1972, p. 165, 2136: ‘(Maar holla, ick moet ierst gaan huylen tranen met tuyten Na d'ouwe wet. Och och!’).
49Dat ... genieten: het boeren koopmanschap kan niet veel betekenen, als het gezelschap geen vat goed bier kan drinken om de koop te vieren. ( WNT beschieten C, 2 en gezelschap).
50hanneken: zwak en onnozel man ( WNT hanneke1, a). neemt harrewarts sijn tree: komt deze kant op. ( Mnl. Wdb harewaert en WNT tred(e) I, B, 6, a, α).
51wat gepluckt'er vinck: wat een armoedzaaier ( WNT vink (I) II, 4, b, α) voor meer informatie over deze grammaticale vorm zie Paardekooper 1970 en Koelmans 1970). loof: denk, meen ( WNT gelooven II, A, 2, d). hy brenght onweer mee: dat belooft niet veel goeds.
53Huys-moffe knappe: mogelijk: Overlandse huisknecht ( WNT knaap, [kopje] hist. taalkundige inleiding). en dat ... taecken: mogelijk: dat hier voor ons [wijzend op Gregorius] is een [slecht] teken; rijmdwang kan het vocalisme van taecken bepaald hebben.
58neenje: ‘Neen’ kan worden verbonden met een pronomen wanneer er antwoord wordt gegeven op een vraag (Overdiep, 1932, p. 287). sal: moet.
61arme voetknecht: arme drommel ( WNT voetknecht 4).
62buyten tyden: nadat de stadspoorten gesloten zijn. Lett: buiten de voor een bezigheid gewone tijd. Meestal in ongunstige zin: op een ongelegen tijdstip ( WNT buitentijds).
63Wech, ... man: rot op, man! pis in je [eigen] bed (Vgl. Van Sterkenburg, 1997, p. 320). so verslaetse niet: dan verschaalt ze (t.w. de urine) niet (Vgl. WNT verslaanI, 12).
66Gangs lijden: bastaardvloek, ‘bij het lijden van Jezus’ ( WNT gans II). benje in de boone: zit je in de knoei ( WNT boon (I) 7, i).
70vaer: vriend, vent, baas ( WNT vader 8). Kees Baerten: er is bij het Meertens Instituut geen historische zanger of troubadour bekend met de naam Kees Baerten.
71Schoon ... hof: er is bij het Meertens Instituut geen volkslied bekend waarin deze tekstregel voorkomt.
72geen meer: volstrekt niet meer ( WNT geen V).
74hy ... sweet: bet.: hij mag daar wachten (blijven), tot hij een ons weegt. In beeldspraak wordt het woord ‘zweten’ gebruikt als schertsende zinspeling op de lange, zo niet eeuwige, tijdsspanne die zal verstrijken voordat het genoemde zal gaan zweten ( WNT zweten I, 1, a).
75altoos en (...) niet: volstrekt niet ( WNT altoos (II) 3).
76Plancke voor 't hooft?: (Is zij) volkomen onbevattelijk? ( WNT plank (I) 3). bruy heen: ga heen. In ruw of plat gebruik ( WNT bruien II, 2). sin: gemoedsgesteldheid ( WNT zin III, 16, a).
77Hier ... tanden: Hier sta ik nu verslagen, als een bedrogen sukkel, sprakeloos te kijken. mijn mondt vol tanden, Die soo wel als mijn maegh jeucken: Men zegt dat (iemand) de maag jeukt, of dat (hem) de tanden jeuken, wanneer iemand honger heeft ( WNT kijken I, A, 8, kijken I, B, II, 2, e en jeuken A, II, 1, a, β).
78Gansduysent schanden: bastaardvloek (Zie: Van Sterkenburg, 1997, p. 197).
79Is dit tespedum Studiosi: is dit de muze van een student? tespedum Studiosi: de muze van een student (thespiadum Studiosi).
80het mach sint felten zijn: het mag de duivel zijn. sint felten: krachtterm of verwensing waarbij Sint Velten in de plaats van de duivel is gekomen (Van Sterkenburg, 1997, p. 390).
81Aristotelem: Aristoteles (384-322 v. Chr.). Grieks wijsgeer (Winkler Prins, 1990-1993). Zijn filosofische, dialectische en retorische werken namen een prominente positie in in het hoger onderwijs in de renaissance (De Ridder-Symoens, 1987, p. 7; Klifman, 1983, p. 35).
82Seneca: Lucius Annaeus Seneca (5 v. Chr. - 65 n. Chr.). Romeins filosoof en literator. Speelde een belangrijke rol in hofkringen en had politieke macht. (Winkler Prins, 1990-1993). Was een van de eersten die de term ‘Artes liberales’ gebruikte (Zie: Wolthuis, 1952, p. 181). Cicero: Marcus Tullius Cicero (106-43 v. Chr.). Romeins staatsman, advocaat, prozaschrijver en filosoof. Wordt algemeen beschouwd als de grootste Romeinse politieke redenaar (Winkler Prins, 1990-1993). Zijn retorische werk was van groot belang voor het universitaire onderwijs in de zeventiende eeuw; zijn brieven en redevoeringen werden behandeld aan de Latijnse school (Klifman, 1983, p. 38; Kuiper, 1958, p. 118). gelaten: achtergelaten ( WNT laten (I) A, 13).
83In armoe gevangen: verholen conjuncte participiumconstructie, verbonden met ick (82). daer: daar waar.
84Haer... Excutio juris: hen de voltrekking van het recht zal laten ondergaan. Haer: hen. Verwijst naar Aristotelem (81), Seneca (82) en Cicero (82). Gregorius bezat kennelijk boeken van deze auteurs. Excutio juris: de voltrekking van het recht (exsecutio iuris).
86Het ... omkomen: Het zou met deze ellendeling dan niet zo ellendig gesteld zijn. Het sou dan (...) niet omkomen: het zou dan niet gedaan zijn ( WNT omkomen II, 2, b). cum me misero tam misere: met mij, ellendige, zo ellendig.
87die hem dat verstaet: wie daar verstand van heeft. Wederkerend werkwoord ( WNT verstaan B, IX, 37, a). dat: de reken-konst (85). bevindt Te kort te komen: ontdekt dat hij te kort komt ( WNT bevinden 2).
88daer 's raedt toe: daar is wel wat op te vinden ( WNT raad A, 4).
89Sey wijs-hooft: de student spreekt zichzelf hier op ironische wijze toe. wijs-hooft: ironische of spottende benaming voor iemand die zich verbeeldt veel of alles te weten, wijsneus. ( WNT wijshoofd 1). breeck (...) op ... meden: vertrek met de noorderzon (Vrije vertaling). breeck (...) op: vertrek zonder iets mee te nemen ( WNT opbreken I, B, 3, a). neem de ruymte meden: ga vrij en onbelemmerd je gang ( WNT ruimte I, 6, c).
90quia quod volunt non possunt: omdat ze niet kunnen (krijgen) wat ze willen.
91Dan ... man: dan kun je weer een frisse start maken in een nieuwe omgeving. is ... gemaeckt?: (retorische vraag) Is dat niet voordelig? ( WNT rekening 14). Noozeman speelt hier met de betekenis van het woord rekeningh: berekening, optelsom ( WNT rekening 1).
92die ... raeckt: die zich niet op luisterrijke wijze(in materieel en financieel opzicht) redt in het leven. ( WNT heerlijk II, I, A, 1, a en wereld III, 12, e, δ).
93half windt seyle wil: kalmpjes te werk wil gaan ( WNT halverwind). gaste: lieden.
94met de kleyne maet: uit kleine glazen, in kleine hoeveelheden ( WNT maat II, 6). koopen: drinken. In gemeenzame taal wordt ‘koopen’ met de betekenis ‘drinken’ gebezigd m.b.t. dranken die men in een drankgelegenheid gebruikt ( WNT koopen 1). monsr.: monsieur. vaste (...) nae: verlangen vurig naar ( WNT vasten (I) 7).
95Heer waert kom voort: Heer waard, verschijn! verkeer-bort: bord of tafel voor verkeerspel [een soort triktrak of backgammon WNT verkeerbord 2].
96een gladde kaert: een nieuw spel kaarten. (Zie: Bredero, 1942, p. 235, 1743. (‘Schreef hij niet voor een gladde kaart een hiele vane biers’)).
97In somma: kortom ( WNT somma 5). verkeerder: iemand die iets verdraait ( WNT verkeeren (I) afl.), zowel als: iemand die het spel op het verkeerbord speelt ( WNT verkeeren (II) afl.). Noozeman speelt hier met de betekenissen die dit woord kan hebben. verkeeren: het spel op het verkeerbord spelen ( WNT verkeeren (II) 1).
98op (...) leegh gaen: teren ( WNT gaan II, A, 3). Nevenschikking van leegh gaen en teeren. Beide woorden hebben dezelfde betekenis.
99Et interea ... by: En intussen weet de waard ook goed mee te doen. Vaste uitdrukking ( WNT slim B, 4). den hospes: de waard, den bevat een genus - n ( WNT hospes 2). Et interea: en intussen.
100Maer... staet: maar let goed op wat zijn taak is. elck past op sijn gety: iedereen grijpt zijn kans ( WNT oppassen II, A, 1 en getijde A, 2, b).
101Hy ... over: Hij laat zijn geweten in de steek om zo veel mogelijk financieel gewin te behalen (Vrije vertaling). Lett: hij geeft zijn geweten over aan het krijt. Winkeliers, herbergiers enz. tekenden hetgeen zij te vorderen hadden op met krijt. Meermalen vindt men toespelingen op het feit dat de schuldeiser daarbij te veel opschreef ( WNT krijt II, 3). sause: omstandigheden die het genot ergens van verhogen ( WNT saus 1).
102Lijck: zoals ( WNT lijk VI, 1, a, β). plompe: iemand wiens gedachten gericht zijn op het lagere, op het aardse ( WNT plompaard I, 3), zelfstandig naamwoord. proper: mooi, fraai, in ironische toepassing ( WNT proper A, 6). verstae mijn: het verstand van ( WNT verstaan B, IX, 37, a). lause: leus (Van Moerkerken 1898, 636 lause).
103Dat ... te beslaen: dat krijt, dat geweldige krijt, hoort men de hoogste eer te geven. ‘(Iets) in goud beslaan’: het in een gouden omhulsel sluiten, vergulden ( WNT goud 1). Het gaat erom, dat het krijt waarmee de schuldenlast opgeschreven wordt, erg veel geld oplevert, omdat de waard meer schuld schrijft dan de gasten feitelijk hebben.
104rustigh: zelfverzekerd ( WNT rustig (I) I, 7, b). Het WNT brengt dit citaat uit de Beroyde Student echter in verband met een andere betekenis van rustigh, namelijk: mild, vrijgevig ( WNT rustig (II) I, 10). Die betekenis lijkt ons onjuist, omdat de waard juist bezig is zijn zakken vullen door de klanten bier te laten betalen dat zij niet genuttigd hebben. Tevens blijkt uit 107, 108 dat hij het bier aanlengt met water. krijt-ben: mand met krijt.
105schonck: bood drank aan ( WNT schenken A, 3). Dit woord schonck is een combinatie van de betekenissen ‘inschenken’ en ‘aanbieden’. hys': hy + se. Het woord ‘se’ (m.v.) verwijst naar yemand (e.v.) (104) er treedt bij deze verwijzing dus incongruentie in getal op. monde: wel zou smaken ( WNT monden 4, a).
106't Most wesen: het was zo ( WNT wezen (I) A, I, 3, b). dat ... bevonden: dat hij daar veel voldoening [mogelijk: voordeel] van had gehad ( WNT bevinden B, 3). 'er [...] by: daarvan.
107Dan ... etapt: Dan, met een half volle kan [gaat hij] naar de tapkraan en met veel schuim [heeft hij de kan] volgetapt. Dan: gebruikt om aansluiting te vinden bij wat hiervoor is gezegd. De gedachte wordt met het woord Dan weer opnieuw opgenomen ( WNT dan (I) I, C, 7, c).
108voor de hangt: voor het grijpen ( WNT hand I, I, F, b, β). Fobert: eigennaam. en of ... snapt: en indien onze Prijn een borrel neemt. Prijn: eigennaam. snapt: pakt (van een borrel) ( WNT snappen A, 1).
109Ick ... maecken: Ik moet zelf winst maken. reeck'ningh maecken: winst maken ( WNT rekening 6). De mededeling die in deze zin gedaan wordt, wordt voortgezet in 110, waarin verteld wordt, waarom hij zelf winst moet maken: Om de ... te betalen. waer ... halen is een bijw. bz. van toegeving. het: met het woord het wordt geduid op geld, hoewel dat niet in de talige werkelijkheid aanwezig is. Er kan hier niet naar winst (108) of reeck'ningh (109) worden verwezen, want dat zijn geen het-woorden.
110Bier-beschoyer: iemand die tappers voorziet van van buiten ingevoerde bieren ( WNT bierbeschooier).
111Het overleggen is 't al: zuinig aan doen, is waar het op aan komt. Het overleggen: met beleid en voorzichtigheid te werk gaan bij zijn uitgaven, ( WNT overleggen VII, 5, b en al (I) II, 2, a, β). Het overleggen is 't al sey 't wijf toense speck in de boter briet: dit is een vaste uitdrukking die als apologisch spreekwoord te vinden is bij Harrebomée (1857-1870): ‘Het overleggen is 't al, zei de vrouw, en zij braadde het spek in de boter’ (dl. 2, p. 284). Het gaat hier om de tegenstelling tussen de waarschuwing om zuinig te zijn, en het verkwistende gedrag van de vrouw, die spek in boter braadt, terwijl spek zonder boter gebraden kan worden (Vgl. Kruyskamp 1947).
112En wat voordeel ... geniet: en wat een financieel gewin heeft de pleitbezorger, en de hele meute, die op het terrein van de rechtspraak werkzaam zijn, door dat werk. ( WNT voordeel (I) 6, b, α) en WNT solliciteur 1). & tota turba: en de hele meute. pleyt-sack: zak voor gedingstukken ( WNT pleitzak).
113Hoc omnibus Notum: dit is bekend aan allen.
114vet: rijk ( WNT vet V, 2, b, α). smeer: vet ( WNT smeer II, 1). groejen: lett: dikker worden; fig: genoegen hebben, zich verheugen, in hun schik zijn ( WNT groeien II, 3, a). Beide betekenissen zijn van toepassing.
115Dat isser de frayicheyt of: dat is het mooie ervan. Ironisch bedoeld. ( WNT fraaiheid 3). maer ... blijft: maar degene bij wie geen voordeel te behalen valt, en die even arm blijft. daer ( ...) aen: betrekkelijk voornaamwoordelijk bijwoord met ingesloten antecedent ( WNT verwinnen I, 6). sober: arm ( WNT sober A, 4).
116die: onderwerp bij Is (117). 't is wis: dat staat vast, parenthetische zin ( WNT wis (I) 4, c).
117konst: kennis, kunde ( WNT kunst 1). reeckenschap: rekenkunde.
118In hoc casu: in dit geval. want ... een boobel: want anders is het niets waard. Lett: want anders is het [zelfs] geen zeepbel. boobel: zeepbel, luchtbel, als beeld van het vergankelijke, broze, of van het nietige, waardeloze ( WNT bobbel 1, c). het: de reeckenschap (117).
119zijn (...) geconfijt: zijn doorkneed, zijn zeer ervaren ( WNT konfijten 2). afgerecht: bekwaam ( WNT afgericht 1).
120brenght het me: brengt het met zich mee.
121itimme: een post op een rekening ( MNW Item). swilck: tweezijdig geweven, grove, linnen stof ( WNT zwilk I, 1).
122snorrepypen: fraaiigheden ( WNT snorrepijp 4). reeckent ... loope: beschouw dat als hetgene dat jij op oneerlijke wijze in je bezit hebt gekregen. ( WNT rekenen (I) 3, a, β en oog II, 1, f). dat en 't geen verwijzen naar itimme (121).
123moer: een aanspreking van Brecht (vrouwennaam, 120) door Krijn (120). ick ben de man niet: ik ben niet een persoon die zo iets doet ( WNT man I, A). duyvels ton: ton waarin de kleermaker de door het oog van de schaar gehaalde lappen in smijt (Van Moerkerken 1898, 628). wel soo veel: minstens zo veel.
124vry bier: onbelast bier. vry: ontslagen van de plicht belastingen te betalen ( WNT vrij II, 21, b).
125de reeckening': het rekenen, het cijferen ( WNT rekening 8). de schrift: de schrijfkunst.
126Al ... kan weten: Al was het in Romeinse cijfers, zolang degene die het opgetekend heeft maar weet wat het betekent. boere krijtje: overoude wijze om getallen d.m.v. stippen, kruisjes en rechtstaande of schuinliggende strepen i.p.v. met Arabische cijfers op te schijven. (‘Met boerenkrijt rekenen’: in Romeinse cijfers rekenen) ( WNT boerenkrijt 2).
127Maer die ... maken: maar degenen die hun berekeningen slecht doen. ( WNT rekening 1).
128neskebolle: idioten, zotten ( WNT nesch koppel.). dat ... scheurt: vrij: dat men hun het toepassen van de rekenkunst verbiedt. Er is sprake van groepsflexie: de is niet verbogen in de tweede naamval, terwijl reeckenaers wel verbogen is. wet-boeck: boek waarin het geheel der wetten, regels, voorschriften op een bepaald gebied zijn verzameld; vaker nog ter aanduiding van die verzameling zelf, waarbij de gedachte aan een concreet boek geheel naar de achtergrond verdwijnt. In algemene toepassing waar het toepassingsgebied niet inherent in de woordbetekenis is vervat, maar wordt uitgedrukt in een bijv. bep. ( WNT wetboek a). In deze opvatting moet de reeckenaers wet-boeck gezien worden in analogie met ‘wetboek der natuur’ (aanduiding van het natuurrecht) en ‘zedelijk wetboek’ (aanduiding van een geheel van ethische regels. Deze passage moet mogelijk figuurlijk worden geïnterpreteerd.
129Gelijck: zoals ( WNT gelijk I, b). Met het woord Gelijck wordt een reeks voorbeelden ingezet, die door middel van het nevenschikkende voegwoord of (131 (2 x) en 133) met elkaar verbonden worden. veugels: kerels, in spottende of ironische persoonsaanduiding ( WNT vogel B, I, 4, a).
130Dat ... valt: de gouwe bergen die de neskebollen zichzelf toedichten, blijken meestal niet meer te zijn dan ‘ijzeren bergen’. Dat: dat wat, hetgeen, met de voorgaande zin als antecedent. daer (...) mee: met het yser (130). na 't gat rygen: te lijf gaan ( WNT rijgen 9).
131coop're gout-maeckers: personen die goud trachten te maken, maar die in feite slechts met koper bezig zijn. Coop're werd wel gesteld tegenover ‘gouden’ als epitheton van iets van mindere waarde ( WNT goudmaker en koperen I, 1, c, δ). die: degenen die. vermoen: menen ( WNT vermoeden I, 2).
132van groot gheslacht: van hoge geboorte. reeckenen: menen ( WNT rekenen I, 17).
134Dat ... wese: [en] dat zij erop rekenen in een mum van tijd (of: op die manier) rijk zullen worden. In of [gelijck] die ... slagen (133, 134) is sprake van een anakoloet: de zin wordt op een andere wijze afgemaakt dan hij begonnen is. het: op die manier rijk worden.
135Maer hoe!: uitroep, tussenwerpsel ( WNT hoe I, 6). hem (...) te buyte gaen: de grens van wat zedelijk aanvaardbaar is overschrijden ( WNT buiten (IV) II, III, A, 27, a). hem: zich. dus: op deze wijze ( WNT dus A, 2, a).
136't word ... gheseydt: het wordt slechts over de slechtste personen gezegd. ( WNT maar (V) II, 3), van (I) A, XI, 30, a, β, slim A, 2 en soort 3, a). de ... aen: de fatsoenlijke moet het zich niet aantrekken. vroome: de fatsoenlijke, de eerzame ( WNT vroome (II) 1). treck: aanvoegende wijs.
137conditsy: maatschappelijke positie ( WNT conditie 1). zijn altoos soo van sinne: zijn altijd zo van aard. ( WNT zin IV, 23, b en altoos I, 2).
138Dat ... winnen: dat zij bij voorkeur omgaan met degenen die hun kost door arbeid verdienen. ( WNT liefst 2, a en houden III, E). ad practicum: gericht op de praktijk (door arbeid).
139Hier ... klipper-tant: hier sta ik onbeweeglijk te klappertanden. staen (...) en klipper-tant: sta te klappertanden (werkwoordelijke hendiadys. Zie: Hermkens & Van de Ketterij, 1984, p. 165-167 en Strengholt 1970; WNT vaststaan 1, a).
140wat raet: wat te doen? Wat moet ik beginnen? ( WNT raad A, 4).
141mach (...) neerleggen: kan neerleggen. stoep-banck: zitbank bij de deur van een huis ( MNW stoep, 1). dat niet heeft te eten, of te breecken: de uitdrukking noch te eten, noch te breken hebben wordt gebruikt met betrekking tot personen die gebrek lijden of straatarm zijn. ( WNT breken I, B, 1, a).
142holster: reiszak ( WNT holster 2). schabbetjen: vod ( WNT schabbe I, 1).
143mijn ... kort: mond, zwijg (gebiedende wijs) nu snel.
145Ick ... vinden: Ick: ond. wed: pv, ww-gez. ick ... vinden: lv-zin.
146kuyer ick: wandel ik op mijn gemak ( WNT kuieren (I) A).
147houwe my niet van: houden mij niet af van. ( WNT houden II, 2).
149Een wack're water-hondt ... slooten: bet.: een bekwaam man die zijn voordeel najaagt, laat zich niet uit het veld slaan door de moeilijke omstandigheden die hij moet overwinnen om zijn doel te bereiken ( WNT waterhond 1, b).
150Ick ... haer: ik ben van mening, dat hetgeen ik heb genoten van haar, alles wat ik moet doorstaan, waard is. ( WNT schatten 8 en al (I) II, 2, a, α).
152Sy ... sach: Zij zorgt ervoor dat ik voel, wat niemand ooit heerlijker heeft ondervonden. soeter: aangenamer, heerlijker in fysiek-erotisch opzicht ( WNT zoet (I) A, IV, 7, d, α). sach: (aan den lijve) ondervond ( WNT zien I, 8, b).
154die ... malen: bet.: zij is zeer goed in bed. malen: seksuele omgang hebben ( WNT wonder (II) II, 9, b MNW malen (I)). Hier wordt bovendien een toespeling gemaakt op het jargon van het molenaarsbestaan.
156vriendschap: goed volk.
157ick ... wachten: ik zat al op u te wachten. sat (...) en wachten: werkwoordelijke hendiadys. Zie: Hermkens & Van de Ketterij, 1984, p. 165-167, Strengholt 1970 ( WNT vast B, 9).
158mijn troost: schat, lief(je) ( WNT troost 12).
160jy hebt ons soberheyt bedocht: ironisch bedoeld.
161Dusk ... loopen: Wat een mooi gebraden vlees! Jij weet wel waarop de stenen lopen. Dusk: zo'n ( WNT dusch). jy ... loopen: in deze uiting wordt een erotische toespeling gemaakt op het malen van molenstenen. steenen: loopsteen; de zich bewegende, bovenste molensteen ( WNT looper II, 11).
162Het siet: het ziet eruit ( WNT zien (I) B, IV, 50). met boter overdropen: verholen conjuncte participiumconstructie, verbonden met Het (162).
163Sie daer: deze uitdrukking wordt gebruikt om de aandacht te vestigen op de mededeling en handeling die volgt ( WNT zien (I) C, 58, a, β). geef ... van: als je het aan mij geeft, eet ik het rauwste gedeelte er wel van(af). raust: het rauwste gedeelte. ( WNT eten I, B, 1, c, α).
164daer op: daarbij, erbij.
165hangdeloos: handeloos; hier aanspreking tot een lui persoon (scheldwoord).
166gauw: behendig ( WNT gauw I, 1, b, β). snappe: kwebbelen ( WNT snappen B, 3, a). 'k sou 't puyck houwen: ik zou het knap vinden. ( WNT puik (I) II, A, 2, b en houden I, F, 4).
167Is ... heel?: Is jou mijn les van zojuist dan helemaal uit de herinnering verdwenen? Tegenwoordig is het subject ( mijn les van flus) veranderd in het directe object, en het indirect object ( jou) in het subject: ‘ben je mijn les vergeten’. Deze constructie komt vaker voor bij het werkwoord ‘vergeten’, en heeft de betekenis: uit de herinnering verdwijnen, uit het geheugen gaan. soo heel: helemaal. ( WNT vergeten A, I, 1, b en flus, 3).
168Jy ... garneel: schertsende uitdrukking: jij hebt een zeer zwak geheugen ( WNT garnaal 1, a, β).
169Benje ... verleegen: twee mogelijke interpretaties: 1.Vrije vertaling: moet jij nu altijd zo'n grote mond hebben?. Benje (...) met (...) verleegen: wordt je belemmerd of gehinderd ( WNT verlegen 3, b, α). lange tong: iemand die een lange tong heeft, is kwaadsprekend, of kan geen geheimen bewaren ( WNT lang (I) A, I, 1, b). Hier in aansluiting bij de herhaaldelijke waarschuwingen van Elsje, nl. dat Pleuntje haar mond moet houden. 2. Heb je dan altijd honger en dorst. In aansluiting bij de waarschuwing dat Pleuntje het eten dat Leendert heeft meegebracht niet zelf mag opeten.
170Gae set dit binne neer: Ga heen, zet dit binnen neer. bewaer het (...) Voor: bescherm het tegen ( WNT bewaren (I) 6). te deegen: naar behoren ( WNT terdege B, 1).
172Dat ... uyt-blijft: Bleef Volckert nu maar weg! ( WNT uitblijven I, 3, b). het en heught Mijn nau: ik kan het me nauwelijks meer herinneren. het (...) heught Mijn: onpersoonlijke constructie. ( WNT heugen A, III, 2).
174niet weynigh: in (behoorlijk) sterke mate ( WNT weinig I, 1, c, δ). natten: natmaken in toepassing op het drinken ( WNT natten 3).
175Terwijlent: in die tussentijd ( WNT terwijl B, 1).
176kermis: 1. feest ( WNT kermis (I) B, 2, a), 2. feestmaal ( WNT kermis (I) B, 2, c). kopper: feestmaal ( WNT kopper I).
177al de vreught ... weesen: als ik me met u uit mag leven, geniet ik net zoveel vreugde, als al de vreugde die waar ook is ontstaan; vrijer: (...) geniet ik de grootste vreugde die bestaat. vrolick weesen: zich uitleven (veelal genoemd m.b.t. eten, drinken en/of de liefde bedrijven) ( WNT iewers 1 en vroolijk I, 2, c).
179Mijn suycker-riet, mijn bije-korf: koosnaampjes voor Elsje, waarin de zoetigheid uit 180 al tot uitdrukking wordt gebracht.
180de (...) vocht: vocht kon in de zeventiende eeuw ook als ‘de’-woord gebruikt worden ( WNT vocht (I)). soetste: aangenaamste, heerlijkste in physiek-erotisch opzicht ( WNT zoet (I) A, IV, 7, d, α). mijn dagen: in mijn leven ( WNT dag (I) 5).
181Ghy ... leenen: U handelt op de juist manier, dat u een glippertje komt maken met uw lieve Leendert, als uw man u de lust onthoudt. ( WNT weldoen 4). wanneer ... speene: bijwoordelijke bepaling van voorwaarde (of tijd) bij komt leenen. u (2 e): meewerkend voorwerp. lust: lijdend voorwerp. speene: (het begeerde) onthouden aan ( WNT spenen A, 2). een broot (...) leenen: overspel bedrijven, een glippertje maken ( WNT brood I, B).
183volck: luitjes, vgl ( WNT volk 3 e,f). jy ... maecken: jij zou een dienstmaagd zelfs opgewonden maken. meyt: maagd, dienstmeid ( WNT meid 1 en 2). gaende maecken: erotisch opwinden ( WNT gaande II, 1).
185altoos: altijd ( WNT altoos I, 2).
187Ick ... niet: Ik geloof, dat zij mij niet langer horen of zien. Ick: ond. loof: pv, ww-gez. sy ... niet: lv-zin. ( WNT gelooven II, A, 2, d). In 187-189 komt drie maal de uitgang - iet in rijmpositie achter elkaar voor.
188al ... verdriet: ook al lijd ik veel hartzeer. wat verdriet: genitief - s ontbreekt. ( WNT verdriet (I) 3, a, α).
189soo haest en kom je niet, (...) Of ... worden: Je bent nauwelijks gekomen, of het lijkt alsof mijn kwellingen geheel en al van mijn lichaam geveegd worden. In deze zin is sprake van balansschikking: de eerste zin bevat de negatie en (...) niet. De tweede zin begint met het voegwoord Of en staat in de hoofdzinsvolgorde. In de tweede zin treedt incongruentie op van het onderwerp mijn quelling (e.v.) en de persoonsvorm worden (m.v.). ( WNT haast (II) II, 2, b), schoon (II) II, A, 7, a en vegen B, 14, a).
190jorden: saaie, onnozele vent ( WNT jorden).
192aer: ander. ick kroch, en steen: ik jammer en klaag. kroch en steen hebben ongeveer dezelfde betekenis, en worden ook veelvuldig gezamenlijk gebruikt en met elkaar in verband gebracht ( WNT krochen 2).
193Soo ... deur: Zodra ik jou zie, verdwijnt al mijn minnesmart. ( WNT rasch 2, doorgaan (I) B, 3, d en ziekte II, 3).
194loof: denk, meen ( WNT gelooven II, A, 2, d).
195scharbier: de minste soort van bier ( WNT scharbier). laen: vullen met drank ( WNT laden, (I) II, 2, b).
196Jy ... menkaer: bet.: jullie passen volmaakt bij elkaar ( WNT harmen 2).
197Was ... worden: Als de echtgenoot zijn seksuele plichten niet vervult, vrouw, dan kun je wel met een ander een paar vormen. ( WNT mogen 5, a).
198Heerschip: God. zijn 't soo vreemde saecke?: is dat zo gek?
199wel haest: op gemakkelijke wijze, zonder moeite ( WNT welhaast 2). stee-wijf: stadsvrouw, vrouw uit de stad ( WNT stede samenst. A).
201sulcken kennis maeckt: elkaar op die manier leert kennen (te weten: door seksuele omgang met elkaar te hebben).
202moet ... steecken?: bet.: Moet je je nu verduveld altijd in het gesprek mengen? diefse: duivelse. Vandaar: bastaardvloek. kloet: vaarboom ( WNT kloet (I) 1).
203Sie daer: ter inleiding van een nieuwe gedachte in het tekstverband ( WNT ziedaar I, 2). kom ... spreecken: als je je nog eens in ons gesprek inmengt. in (...) spreecken: zich sprekende inmengen ( WNT inspreken II, A).
204Het sal je rouwe: dan zul je er spijt van krijgen ( WNT rouwen (I) I, 2). jou verbrangde stucke vleys: aanspreking vol scheldwoorden. verbrangde: verduiveld. Zie Crena de Iongh 1959, 101 voor dit gebruik van jou. ( WNT verbrand 3, a, α en vleesch I, 4, c, α).
205't is vry hof: laat toch gaan, geef haar toch verlof. vry hof: verlof, toestemming ( WNT vrijhof (I) 4). dit 's elcke reys Te doen: dit valt telkens (weer) voor. ( WNT reis (I) 4, γ) en doen (IV) A, 4).
206was 't eens ick leed't: als het één keer was, zou ik het dulden. ( WNT eens (I) 1) en lijden (I) I, A, 2). dit duurt vast alle dagen: dit zet zich alle dagen onophoudelijk voort. ( WNT vast B, 2, b).
207vrou: meesteres, vrouw des huizes ( WNT vrouw A, I, 3, a, α). ghy moet u proper dragen: u moet zich keurig gedragen. ( WNT dragen (II) B). proper: op een behoorlijke, keurige wijze ( WNT proper B, 1).
208'k Sal ... zijn: ik zal u iets geven dat in waarde overeenkomt met de dienst die je daarvoor gedaan hebt. vereeren: geld schenken in ruil voor een bewezen dienst of een verrichte inspanning. dat: wat; betrekkelijk vnw. met ingesloten antecedent. huur: de dienst waartoe men zich verhuurd heeft ( WNT vereeren 1, a, huur 3 en waard (IV) I, 2, a).
209vertrou: vertrouw toe ( WNT vertrouwen (I) II, 6).
210meysjens: dienstmeiden ( WNT meisje 6). vaeren best: maken het het best ( WNT varen (IV) A, V, 27, a). daer: daar waar.
211Die ... vertrouwen: die hun zo'n list (slippertje) als vriendin toevertrouwen. dus gelijken: dus gelijk een: zo'n. haer: hun (meewerkend voorwerp). ( WNT gespeel 2, en vertrouwen (I) II, 7).
212Moy Niesjen, ... gaen: mogelijk is dit lied een variant op Van Plompaard en zen Wijvetje: ‘Maar Plompaard en zen wijvetje, Ze zijn vroeg opgestaan, Drij uurtjes vóór den dage, - Ja, ja! Van falderala! - Drij uurtjes vóór den dage, Om naar de markt te gaan’ (enz.). (Zie: Iepersch Oud-liedboek, 1962, p. 267, 268 of Pollmann & Tiggers 1956, 206). voor den dage: voor het aanbreken van de dag ( WNT dag (I) 2). uyt snijde soude sy gaen: het is in dit lied mogelijk, dat er sprake is van letterlijk snijden, omdat Niesjen in haar vinger snijdt. Maar ook een erotische betekenis, waarbij gedacht moet worden aan de betekenis ‘schede’ van ‘snede’ is mogelijk.
213Moy Niesjen, ... gaen: mogelijk is dit lied een variant op Van Plompaard en zen Wijvetje: ‘Maar Plompaard en zen wijvetje, Ze zijn vroeg opgestaan, Drij uurtjes vóór den dage, - Ja, ja! Van falderala! - Drij uurtjes vóór den dage, Om naar de markt te gaan’ (enz.). (Zie: Iepersch Oud-liedboek, 1962, p. 267, 268 of Pollmann & Tiggers 1956, 206). voor den dage: voor het aanbreken van de dag ( WNT dag (I) 2). uyt snijde soude sy gaen: het is in dit lied mogelijk, dat er sprake is van letterlijk snijden, omdat Niesjen in haar vinger snijdt. Maar ook een erotische betekenis, waarbij gedacht moet worden aan de betekenis ‘schede’ van ‘snede’ is mogelijk.
215Dat is een banckerot: dat is een teleurstelling ( WNT bankroet 2). wat (...) gaen wy an?: wat moeten we beginnen ( WNT aangaan II, I, 2, a). drommel: een wat gemoedelijker klinkend woord voor ‘duivel’, gebruikt als bastaardvloek ( WNT drommel (I) 1).
216Daer 's weynigh swaerigheyt: het is geen ramp ( WNT zwarigheid IV, 10, b, β).
217evenwel: niettemin ( WNT evenwel 2, b). brassen: gulzig en overdadig eten en drinken ( WNT brassen (I) I).
218soetjes stoejen: lekker vrijen. soetjes: aangenaam, heerlijk in physiek-erotisch opzicht ( WNT zoet (I) A, IV, 7, d, α). stoejen: dartel en hardtastelijk spelen in toepassing op het minnespel ( WNT stoeien (II) 1). de klaere vocht: vocht kon in de zeventiende eeuw ook als ‘de’-woord gebruikt worden ( WNT vocht, (I)). klaere: heerlijke ( MNW claer 2, a).
219daetlijck: zojuist, zo-even ( WNT dadelijk B, 5).
220troor: pronkkast waarin men spijzen klaarzet, gereedmaakt of bewaart ( WNT trezoor 3).
222een wackren hacht: een groot stuk vlees. hacht: een afgesneden stuk vlees ( WNT wakker 6, c en hacht (I) 2, a).
223Soo was 't gescheeten: dan is het zo [opgegeten en] uitgepoept.
224stellen: plaatsen, zetten, leggen ( WNT stellen I, A, 1, a).
225wilt u niet eens quelle: maak je niet zo ongerust. wilt: duidt het feit aan dat een handeling of toestand plaatsheeft ( WNT willen II, 13, a, α en kwellen (I) A, 6, b).
226set: ga zitten ( WNT zetten A, I, 3, a, β). stoof: voetenbankje ( WNT stoof (I) 8, a).
227stulpen: als een stolp of deksel op of over iets plaatsen ( WNT stulpen (I)). hups: aardig, mooi ( WNT hupsch II, 3). byloo: bekrachtigende uitroep ( WNT bijloo). bon: goed ( Van Dale Groot Woordenboek Frans-Nederlands, 2 e druk 1990, bon (2), 0.1).
228geleyt heb in sijn luyeren: in bed heb gelegd.
229't (...) muyeren: de zaak schikken ( WNT muieren 1). gelijck wy pleegen: zoals wij gewoonlijk doen ( WNT plegen II, A, 2).
230Hy ... muur: hij slaapt toch erg vast.
231flusjes: straks ( WNT flus 2).
232Volckert zet hier het lied voort dat hij in 212, 213 had ingezet.
233ontsprang: opensprong ( WNT ontspringen II).
234Helder op: vooruit! Aansporing om verder te zingen. mijn hartje: aanspreking voor Volckert. byget: bij God. Gebruikt als opzettelijke misvorming van het woord ‘God’ in platte, volkse taal. Een bastaardvloek gebruikt als nadrukkelijke bevestiging ( WNT God II, C, 8, q, γ). jy singht gelijck een lijster: bet.: jij zingt erg vrolijk en helder ( WNT lijster)
235jong-kees-koene: Aanspreekvorm voor een onbekende jongeman. Met jong kan een tot geslachtsnamen geworden onderscheiding van gelijknamige broeders tot uitdrukking worden gebracht ( WNT jong (I) I, A, I, 2, b). om een pottje: om een potje bier te drinken ( WNT pot (II) I, B, 3, a, α).
236duytsert: flink, levenslustig persoon ( WNT duitscherd 2). 'k heb ginsen op de wacht ghestaen: ik heb daarginds in het geheim staan toekijken. ( WNT ginds 2 en wacht (I) 1, a).
237Malegijs: Malegijs was de oom van Renout van Montalbaen (Zie: Spijker, 1993, p. 12). Hij kon toveren en was bovendien zeer sterk en dapper. Samen met zijn neef Renout sloeg hij vele Saracenen dood. Behalve in Renout van Montalban treedt Malegijs op in een werk dat zijn eigen naam draagt, dat in ieder geval halverwege de zestiende eeuw in druk verkrijgbaar was. (Zie: Franssen, 1993, p. 113 en Renout/Adema, 1998). drommel: een beklagenswaardig persoon ( WNT drommel (I) 2, c).
238Dat sijn wijf was: wat zijn vrouw was. Sluit aan bij drommel (237). bloet: aanspreekvorm voor Volckert; man, kerel ( WNT bloed (II) 1). havicks-klauwen: de handen van sijn wijf (238) worden vergeleken met de klauwen van een havik ( WNT haviksklauw).
239Daer ... krauwe: Waarmee zij hem het gezicht door krabben kon verwonden. backisjen: gezicht. Hier ironisch weergegeven door de verkleinvorm ( WNT bakkes 1, openkrabben 2 en krauwen B, 1, a).
240hoe hy was in de ly: Hoezeer hij ook in een onaangename situatie verkeerde ( WNT lij (I) 2).
241Soo toonden hy hem noch: zo deed hij zich nog voor ( WNT toonen C, 12, d). kleyne burgery: onderdanen.
242en kosten hem niet stille: konden hem niet tot rust brengen. kosten: konden. ( WNT stillen A, 3, a).
243grauwden: sprak op grommende toon ( WNT grauwen II, 2). De - n is een verbindings- n ter onderscheiding van de sjwa en de anlautende vocaal van het volgende woord. hy wouse allegaer villen: hij wilde ze allemaal villen. allegaer: allen zonder uitzondering ( WNT allegaar 2, a).
244kreegh hem ongder: kreeg hem in haar macht ( WNT onderkrijgen 2). smeet ... blont: sloeg hem dusdanig bont en blauw. ( WNT smijten I, A, 5). blont: blond wordt gezien als ‘geelachtig blauw’, wanneer de huid verkleurt als gevolg van opgelopen letsel. blont wordt in deze betekenis vaak verbonden met ‘slaan’ en ‘blauw’ ( WNT blond 9), en allitereert bovendien met blauw.
245naegel-streepen: striemen in het vel, veroorzaakt door het krabben met de nagels.
246Soo ... kenne: [dat] zijn aanzicht dusdanig bespat was, dat men hem niet meer kon herkennen. kost: kon. ( WNT kennen II, 3, a).
247meugh (...) schennen: kan toetakelen ( WNT schenden 1, a).
248havenen: mishandelen ( WNT havenen (I) I, B, 3, a, α). deynckt ... fatsoen: bedenk, dat ik een boer van goede stand ben. fatsoen: aanzien, waardigheid, goede stand ( WNT denken B, 4 en fatsoen 10).
249Daer,... doen: ‘Pak aan, om jou te ontdoen van verkeerde eigenschappen’, zei ze, ‘het is, opdat je volstrekt geen kwaad meer zult doen’. Daer: uitroep bij het geven van een klap. geen meer: volstrekt niet meer ( WNT boosheid 3, a, zuiveren I, 1, b, β , omdat syn. en geen V).
250sy weer van slaen: en zij begon weer te slaan. dat was hem: enorm. immers: in elk geval ( WNT immers 1). ten lange leste: na geruime tijd ( WNT lang (I) A, II, 6).
251alle dingh raeckten ten besten: alles kwam goed.
252kuyerde: wandelde ik op mijn gemak ( WNT kuieren (I), A). te leggen uyt het wagen-spoor: naar bed te laten gaan ( WNT wagenspoor 2). Keesje spreekt hier in de derde persoon over zichzelf.
253Al ries: Nu al? ( WNT alreeds suppl.). van ... hooft: van al dat slapen word je maar suf! Jan Floor: Jan met de korte achternaam. Floor: weinig flink of weinig beschaafd persoon, pummel ( WNT Floor).
254stee-luy: de mensen uit de stad. die 's nachts ... halen: hier citeert Kees wat de stee-luy zeggen.
255nae 't warme langt: naar Oost- of West-Indië, vgl. Bedrooge Dronkkaart vs. 457, 458 ( WNT warm (I) kol. 1204).
256Jy... gesel: jij was vroeger gewoonlijk toch een vrolijke klant bij de drinkebroeders. Opvallend aan deze zin is, dat de persoonsvorm ( pleeght) in de tegenwoordige tijd staat, terwijl er door middel van eertijts aan een situatie uit het verleden wordt gerefereerd. pleeght (...) te wesen: bent gewoonlijk (in toepassing op iets dat in het verleden geschiedde) ( WNT plegen II, A, 1, b, δ, borst I, eertijds 1 en gezel 3).
257noch: nog steeds ( WNT nog 2). als 't pas geeft: als het zo uitkomt ( WNT geven I, II, B, 2). 't is alle daegh geen kermis: het moet een uitzondering blijven ( WNT kermis (I) A, 3, b).
258Laet ... hangen: laat jij de moed al zo snel zakken. ( WNT staart A, 3). Volckert bekritiseert Keesje, omdat hij nog jong is en derhalve veel vaker in de kroeg zou moeten zitten. dat ... beugel: dat kan er niet mee door, dat kan niet geduld worden ( WNT beugel 25).
259was ick een andre braet-veugel: gedroeg ik me heel anders dan jij. Vrije vertaling. braet-veugel: spotnaam voor een kale, berooide vent ( WNT braadvogel).
260hil: hield. schout-ambacht: rechtsdistrict dat door een afzonderlijke schout berecht en beheerd werd ( WNT ambacht II).
261En als ick noch begin: en ook als ik me tegenwoordig zo gedraag. soo: dan ( WNT zoo (II) I, 3, a, β). dooch ick niet een bruy: gedoog ik helemaal niets. ( WNT brui II, 3).
262flus: zo-even ( WNT flus 3). seltschip: gezelschap ( WNT gezelschap). beven: trillen, sidderen van vrees ( WNT beven A, 1).
263Branckje Flooren ... komenschip: Branckje Flooren (eigennaam) moest een royaal rondje geven, omdat hij een succesvol handeltje heeft gehad. een half vatje: inhoudsmaat (in deze context waarschijnlijk van bier), die overeenkomt met de helft van de inhoud die in een vat past. Door een komenschip: geeft de reden waarom Branckje Flooren een half vatje geven most. ( WNT koopmanschap kopje en 1, b).
264wy ... an: Bij God, wij sloegen er de hand aan, alsof we uitgehongerd waren. ( WNT peuren (I) A, 4, a). 'er: daer. by gort: bastaardvloek, waarbij het woord God opzettelijk is vervormd in platte, ruwe volkstaal. gelijck verhongert: verholen conjuncte deelwoordconstructie, verbonden met wy: alsof we uitgehongerd waren.
266t spul: genoegen, vermaak ( WNT spel 3). jou: in analogie met: ‘me’ in debetekenis van: [begon ik] me [toch te zingen]. van ... tornoyen: over jonker Willem en toernooien ( WNT zingen (I) 1, d, β en toernooi 1). Waarschijnlijk wordt hier Een oudt Liedeken, van Ioncker Willem uyt Vlaenderland bedoeld: ‘Wie wil van Tornoyen, van Tornoyen hooren spreken, Hoe datmen daer met Schilden en met speren soude steken, Also veer in Engeland, Daer worde ontboden, daer wordt ontboden De stoute joncker Willem uyt Vlaenderlant’ (enz.) (Zie: Haerlems oud Liedt-Boeck, ca. 1640, p. 51/52. En: Amoreuse liedekens, 1984, p. 131/132).
267Mit: meteen, op dat ogenblik ( WNT mits 16). Geyn-boer: een boer uit het Gein. Het Gein is een landstreek aan het riviertje het Gein, dat loopt van Geinbrug (nabij Weesp) naar Abcoude (Van der Aa, 1839-1851, dl. 4, p. 488/489). komt (...) uyt ... springen: springt plotseling uit de menigte te voorschijn ( WNT uitspringen I, 2 en hoop (I), II, 2, c, β).
268En setten hem byme: en neemt plaats bij mij. setten hem: verbindings - n ter scheiding van de sjwa en de anlautende vocaal. ( WNT zetten A, I, 3, a, α).
269Maer ... stack: maar ik zag, dat het hem ergerde, dat ik hem overtrof. In het speet hem wordt uitgedrukt wat Volckert sach, en derhalve moet het speet hem gezien worden als een bijzin. dat ... of stack: dat ik het van hem won, dat ik hem overtrof ( WNT spijten 1 en afsteken I, II).
270Want ... 't morren: Want hoe harder ik zong, des te meer begon hij te mopperen.( WNT hoe I, 8, tijgen (I) B, 4 en morren 7).
271fijn-man: vrind. Gebruikt als spottende aanspreking ( WNT fijnman 1). gnorren: morren, mopperen ( WNT gnorren 2).
272Rijt jou den elft: ben je gek; letterlijk: word je door een nachtelijke geest bereden? ( WNT elf (I) 1). soo ... op: kom eens helemaal hier. Gebiedende wijs.
273Mit: meteen, op dat ogenblik ( WNT met (III) 28). smeet: sloeg ( WNT smijten I, A, 5). sulcken klop: zo'n pak ransel. sulcken: sulck + een: zo'n ( WNT zulk I, 1, c en klop (I) 1, c, β).
274Dat'er ... sach: dat de duivel zich erdoor geprezen voelde. lof: goede naam, reputatie ( WNT lof (I) 2). wil ... vinden: je kunt het krijgen zoals je het hebben wilt.
275Dat ... eeckje: bet.: dat beheers ik volkomen. ( WNT edik). daer ... binden: toen had je de poppen aan het dansen (Vrije vertaling). ‘De duivel is te binden’: het gaat er ongemakkelijk aan toe ( WNT duivel 1, a).
276Het vuur ... vloer: de vonken vlogen ervan af. Ter aanduiding van de hevigheid van het gevecht. wanckte: vloog in het rond ( WNT wanken 2, b).
277voor de vuyst stont: voor het grijpen stond. in die drangh: in dat gedrang ( WNT drang (I) 4).
278Ick 't ruyntje van stal: bet.: ik [trok] mijn mes ( WNT ruin kol. 1742 onderaan).
279Hout de man: hou de man tegen. ( WNT houden I, A, 1, a).
280die ...'t hongdert: die gooide hele kannen bier in het wilde weg leeg. hiele bieren: een heel bier is een kan of kruik van twee vanen ( WNT bier). In 't hongdert: in of onder de menigte. Of, vrijer: in 't wild, op goed geluk, er op los ( WNT honderd (I) B, 2). desen hil: deze bleef stil staan ( WNT houden III, D, 1). een aer ... gemuyt: een ander viel middenin de vechtpartij (muiten = oproer maken) (vgl. WNT muiten (III) 1).
281Ick ... te deuren uyt: Ik ging onmiddelijk met een sprong zo snel als een wimpel door de deur naar buiten ( WNT uitvliegen, 2, c en strak, II, B, 1). ter wimpel: zo vlug als een wimpel ( WNT wimpel (I) 2, d). Het WNT merkt deze verklaring aan als twijfelachtig. te (...) uyt: in deze verbinding drukt te een richting uit naar het punt van waar uit een verdere beweging plaats heeft ( WNTte(I) A, I, 1, 1, a).
282party: tegenstander ( WNT partij IV, 4). een blaes met kooten: bet.: maar ammehoela, dat had je gedacht.
283knap of: dadelijk ( WNT knap (I) B, 5).
284stondt (...) en klopten vast voor een doof-mans deur: stond krachtig te kloppen, maar kreeg geen gehoor (werkwoordelijke hendiadys. Zie: Hermkens & Van de Ketterij, 1984, p. 165-167 en Strengholt 1970). ( WNT vast A, IV, 26, a en deur (II) 1).
286Bloet: uitroep, een deel van een bastaardvloek wordt hier als tussenwerpsel gebruikt ( WNT bloed I, 3). 't speet mijn soo: ik betreurde het zodanig ( WNT spijten 2 en zoo II, I, 2, a, β).
287Ick ... Baljuw: Ik dacht, als ik hier nog erg veel te keer ga, dan hoort de baljuw het. ( WNT razen 1). hoort = pv, ww-gez; het = lv; den Baljuw = ond. den bevat een genus - n. Baljuw: rechterlijk ambtenaar, die in een bepaald rechtsgebied als vertegenwoordiger van de landsheer optreedt ( WNT baljuw).
289boere: impliceert hier alle mensen die niet in de stad wonen. yslick: in zeer hoge, hevige mate ( WNT ijselijk II, 2). kneev'len: geld of goederen afpersen ( WNT knevelen 3, c).
290Gelijck: zoals ( WNT gelijk I, b). maets: jonge kerels ( WNT maat (I) 8). die ... of sneen: die de staart van het varken afsneden, 't varckens- groepsflexie i.p.v. ‘des varckens’. verklickers: scheldwoord voor de spionnen van de Baljuw ( WNT verklikker 1 en 3). op een prick: tot in de kleinste details nauwkeurig ( WNT prik (I) B, 1). schrijven: beschrijven ( WNT schrijven 5).
291datme ... soende: als iemand eens seksuele omgang zou hebben met zijn vrouw. datme: dat + men. ( WNT dat (II) 12, men (I) en zoenen II, 8, b).
292ien-loopent gast: ongehuwde vent. ( WNT eenlopend en gast 3, a, β). aen jou heeft hy geen vat: tegen jou kan hij niets beginnen ( WNT vat (II) A, I, 1, a, β, 2).
293Gans kivit: bastaardvloek, schertsende uitdrukking ( WNT gans (I)). 'k wou ick: ik wou dat ik. sootje: stelletje, zootje ongeregeld.
294Teun-Piet-Jonge-Jans: eigennaam. in-laten: binnenlaten ( WNT inlaten I, A, 1, a).
295Daer ... goet: daar is nog veel te eten en te drinken. ( WNT goed (II) A, 3). hoor of: luister af of, beluister of ( WNT hooren A, IV, 2, d).
296mijn vuyste jeucken al: ik heb nu al zin om te vechten ( WNT jeuken A, II, 1, a, β). bloet: kerel ( WNT bloed (II) 1).
297een sneetje ... gaen: met het mes te vechten, en daar zou ik niet voor getrouwd willen zijn. ( WNT snede 8, a, α). Er is sprake van stoerdoenerij.
298byloo: zie: 227. al ... dagen: al zal er wat te wachten staan ( WNT dagen (I) A).
299daer af: daarvan ( WNT daaraf 1). teycken: lidteken ( WNT teeken 5).
300Dorst ick lest...: durfde ik onlangs ook niet... Retorische vraag. ( WNT lest (I) B, I, 1). het mes (...) of-halen: het mes trekken ( WNT afhalen II). in vol gelach: waar de herberg vol zat. ( WNT gelagkamer).
301veur-vechter: vechtersbaas ( WNT voorvechter 4).
302hadieu: adieu: tot ziens; met hypercorrecte h-. ick gae'er nae toe tijen: ik ga er naar toe. ( WNT tijgen (I) B, 2).
303die: degene die. quaet van jou praet: over jou roddelt ( WNT kwaadspreken).
304Gae heen ghy krychs-man:: ga daar naar toe, jij dappere kerel. ghy krijchs-man: ironisch m.b.t. Keesje. daer ... vint: als er niemand is, jij zult stellig [op een plaats] komen, waar jij het [gevecht] vindt.
305Vechter: persoon woonachtig in de omgeving van de rivier de Vecht, die vanaf de stad Utrecht naar Muiden stroomt, waar hij in de toenmalige Zuiderzee uitmondt (Van der Aa, 1839-1851, dl. 11, p. 534). Mogelijk toespeling op vechtersbaas. Goyer: persoon uit het Gooi. Tot het Gooi behoren de gemeenten Blaricum, Bussum, 's-Gravenland, Hilversum, Huizen, Laren, Naarden en Muiderberg (Van der Aa, 1839-1851, dl. 4, p. 655). Mogelijk toespeling op iemand die voorwerpen rondsmijt. Geyn-kinckels: kerels uit het Gein, een landstreek aan het riviertje het Gein, dat loopt van Geinbrug (nabij Weesp) naar Abcoude (Van der Aa, 1839-1851, dl. 4, p. 488/489). Mogelijk toespeling op mannen die lol maken ( gein komt uit het Jiddisch). verstaen haer mee op de wint: bet.: zijn [daarin] ook zeer bedreven. ( WNT verstaan B, IX, 36, a, α). op de wint: bliksemsnel ( WNT wind (I) I, 5).
307flus: zo-even ( WNT flus 3). pluyshaerden: vocht (van: vechten); oneigenlijke - n ter scheiding vanhet volgende och. ( WNT plukharen 1, c).
308een benaude nacht: een beangstigende nacht.
309hier yewers: hier ergens. ( WNT iewers 1). en hout op mijn de wacht: en staat mij op te wachten.
310Om ... tanden: om mijn onverwachts aan te vallen. ( WNT verraad afl en tand 1, k).
313doch: toch ( WNT doch A, 6). Gebruikt als aansporing.
314raeck ick op mijn ruch: als ik zou sterven ( WNT rug I, 1, a). of kom je mijn te kerven: of als je me [dood] zou steken. kerven: steken met een mes of zwaard. In deze context tot de dood erop volgt ( WNT kerven I, B, 2, a).
315Soo sal: dan zal ( WNT zoo (II) I, 3, a, β).
316Soo puursteecke lief hetse mijn: zozeer heeft zij mij lief. ( WNT puursteken I, 1, c, vgl: hartstikke). een half bier: gewone uitdrukking, waarin een hoeveelheid bier tot uitdrukking wordt gebracht ( WNT bier). quaet: boosaardig ( WNT kwaad (I) A, 8).
317Mijn buy is al over: mijn boosheid is al verdwenen ( WNT bui 3, d).
318doch: toch ( WNT doch A, 6). wilt mijn vrientschip niet ontseggen: ontzeg mij de vriendschap niet; vrijer: wijs mijn vriendschap niet af. ( WNT ontzeggen D, 1).
319duscken: zo'n ( WNT dusch). krabbel-vuysje: vechtpartijtje ( WNT krabbelen, samenst.). geen ouwe haet gaen leggen: geen oude vijandigheid ten uitvoer leggen.
320noch al: nog steeds ( WNT al (III) 9, b, α). gangs niet: volstrekt niet ( WNT gansch II, 2, b).
322Wie ... gedwongen: bet.: die door de koude gedwongen werd om zo hard te hoesten; bijvoeglijke bijzin bij een arm jongman (321). de kou: ond., Wie: lv. tot soo te hoesten: vzvw. dat: indicatie voor de bijzin, geen eigen betekenis.
323swaerigheyt: angst ( WNT zwarigheid III, 9). hoe ... gedrongen: waarom lig je daar zo in elkaar gedoken? Bij vragen die met hoe beginnen en gevolgd worden door soo, wordt er gevraagd naar een oorzaak of reden. De vragende vorm omschrijft verbazing of verwondering. (Zie: Overdiep, 1932, p. 247).
324'k Loof ... wil?: Ik neem niet aan, dat je in ons huis of in de molen wilt inbreken ( WNT gelooven II, A, 2, a en bestelen, A, 2).
325wees daer vry of stil: hou daar je mond maar over. vry: maar (bijwoord) ( WNT vrij VII, 38).
326En die gracy hebbense 'er by: en bovendien hebben zij er zoveel handigheid. fijntjes: op slimme wijze ( WNT fijntjes A, 3, vgl. WNT gratie 1, b). malen: voor te stellen. Noozeman speelt hier met de betekenis en vorm van het woord malen in verband met meulen (327), meulenaers (325) en grof (327).
327Datmense: dat men hen (t.w. de meulnaers (325)). als ... maecken: als ze het niet te erg maken ( WNT grof II, I, 7).
328mijn leve: in mijn leven (dezelfde betekenis met of zonder voorzetsel) ( WNT leven (II) 3, b). om (...) gedacht: over (na)gedacht.
331alsoo: omdat ( WNT alzoo II, 3).
333lijckwel: nochtans ( WNT lijkewel).
334om dat ... bekallen: opdat men haar eerbaarheid niet zou belasteren. ( WNT omdat 5 en eerlijkheid 3). bekallen: belasteren ( VD99 bekallen 1).
335jocken: dartelen ( WNT jokken (I) 1, b). mallen: stoeien m.b.t. verliefden ( WNT mallen (II) 5).
336dat ... dagh: dat ik haar overdag met geen vinger mag aanraken. ( WNT vinger (I) A, I, 3, a en moeten (II) 1).
337aen (...) komen: in mijn bezit krijgen ( VD99 aankomen 8). dat puyckje van eerb're wijven: de beste van alle eerbare vrouwen. Omschrijving voor Elsje. ( WNT puik (I) I, A, 3, b).
338lieve langst: beste kerel (Van Moerkerken 1898, blz. 638). je siet soo lijdigh pover: je ziet er zo deerlijk berooid uit. ( WNT zien (I) B, IV, 50, b, α, lijdig A, 2 en poover A, 2, a).
339soo doodt als een haringh: uitdrukking niet gevonden in WNT niet in Harrebomée, niet in VD99 en niet in MNW. Betekenis is op zich wel duidelijk. blijfje te nacht hier over: als je hier overnacht. ( WNT overblijven I, 1, a).
340swerck: wolkendek. ( WNT zwerk 1, a). Noord-oost: noord-oostenwind brengt in Nederland extreme kou mee. in ... kouw: in de na-nacht is het het koudst. valt: in aansluiting bij: WNT vallen VI, 59.
341vaen: portie bier van 8 pinten ( WNT vaan (I) 8, b). kerck-gang: begrafenis ( WNT kerkgang 3).
344brenght ... an: levert dat ambacht dan niets op? dat ambacht: het woord ambacht wordt niet in specifieke toepassing op studenten gebruikt. Volckert denkt dus dat studeren werkelijk een beroep is.
345Datm'er ... kan: zodat men er, zoals jij, niet beter van kan rondkomen. ( WNT gelijk I, b en heenkomen (I) 2).
346het ... lijf: heeft het niets te betekenen (in financieel opzicht). vijgh: genoemd ter aanduiding van iets van weinig waarde ( WNT vijg (I) 2, a). verslempje: verkwist je ( WNT verslempen (II) 1, b). winne: inkomsten ( WNT win (II) b).
347noyt mijn dagen: nooit van mijn leven. boose sinnen: slechte gedachten. ( WNT boos I, E, 2 en zin III, 15).
348Maer ... klinckt: maar lijk je ook niet op deftige Piet, die zo edel lijkt dat hij zeer goed aangeschreven staat. Piet: eigennaam, in verband gebracht met personen die de grote heer uithangen, of uiterst praalziek zijn in woorden, manieren of daden ( WNT slachten (II) a, stemmig (II) A, 1, piet (I) 1, b, fijn (II) A, 5, b en klinken (I) A, 1).
350bestruyft had: zwanger gemaakt had ( WNT bestruiven 2). Hier m.b.t. eigen echtgenote.
351Maer het vet dreef bove: maar de waarheid kwam uit ( WNT vet (I) A, I, 1, a).
352oock: toch ( WNT ook 8). hoe onnoosel datje schijnt: - hoe onschuldig je ook lijkt -; tussenzin ( WNT onnoozel I, A, 2).
353Daer was geen swarigheydt voor: Wees daar niet bezorgd over (Vrije vertaling) swarigheydt: bezorgdheid, vrees ( WNT zwarigheid III, 7 of 9).
354Dat most oock zijn: zo hoort het ook ( WNT moeten (II) 6, b).
355En datje ... bent: en als je niet diefachtig bent, of achter de meid aan zult zitten ( WNT dat (II) 12, handgauw 3, a en ziek (I) II, 6). Vgl. manziek: van vrouwen: te veel op mannen gesteld ( WNT manziek). soo selle w'er na lese: dan zullen we er naar streven ( WNT zoo (II) I, 3, a, β).
356noch: toch ( WNT nog 8). op (...) komt: binnenkomt ( WNT opkomen II, B, 1, c).
357dat ... gedaen: u bent veel te goed (Vrije vertaling). ( WNT weldoen 1, a). te vrees'lijck: bijw. bep. van graad bij wel.
358hey!: uitroep bij het kloppen op de deur ( WNT hei (VII) 6).
359lijf-uyt: scheldwoord ( WNT lijf samenst.). hebje gien twie oore: gezegd tot iemand die de oren niet goed gebruikt ( WNT oor I, A, 1).
360kanje: herken je. seck: stopwoord, gebruikt ter aansporing ( WNT zek (I) 2). wat rijdtme deuse meer: wat kwelt deze feeks mij. ( WNT rijden (I) II, 7, d, meer (II) 3).
361ongalijck: humeurig ( MNW ongadelijc 1).
362Wel ... mee: zeg, waarom heb je die vent bij je?! ( WNT mensch 4, f). Dit is een emfatische vraag om inlichtingen. De vraag heeft een hoge emotionele waarde en kan opgevat worden als uitroep (Overdiep, 1932, p. 242).
363Rust jy jou sotte hooft: hou jij je domme kop dicht (Vrije vertaling). Rust (...) jou (...) hooft: wees kalm, bedaar ( WNT rusten (I) II, A, 5 en zot (I) 1, a). wy selle de klocke wel luye: we zouden er nog op luidruchtige wijze bekendheid aan geven ( WNT luiden (I) B, 1).
365al: wel ( VD99 al 3, 4). laet ... sal: we zullen zien wie hier het laatste woord spreekt. laet sien: [lett.] laat [ons] zien.
366Trouwe vrient: aanspreking voor Volckert. Vaste verbinding. vrient kan gebruikt worden als gemeenzame aanspreekvorm ( WNT vriend (I) 3, a, α). je recht sucke kueren uyt: je doet zulke vreemde daden ( WNT uitrichten 1, a, kuur 1, c). datm'er wongder of selle spreke: dat men er ongelooflijke dingen over zal vertellen ( WNT wonder (I) 5, a). selle: incongruentie in getal met onderwerp (const. ad sensum).
367Hoe sel 't hier locke: zo gaat het niet goed ( WNT lukken (I) I, B, 1). woudt-aep: aanspreekvorm voor Elsje. Scheldwoord voor een lomp, onbeschoft persoon, zowel voor mannen als voor vrouwen ( WNT woudaap). heer: priester ( WNT heer (I) I, I, A, 5). wel hoore preke: wel kan opgevat worden als een bijwoord bij hoore, en betekent in dat geval: duidelijk ( WNT wel, (V), I, 8). Of als bijwoord bij preke, met de betekenis: kundig, verstandig, knap ( WNT wel (V) I, 3, b). Een derde optie is aansluiting bij hoore preke, waarbij gevraagd wordt of Elsje de mededeling wel goed in zich heeft opgenomen. Onze voorkeur gaat uit naar de eerste optie.
368die ... doet: degene die niet weldadig is voor de armen ( WNT goeddoen A, 1, b).
369inneme: onderdak verschaffen ( WNT innemen A, 2). siet: gebiedende wijs, als aansporing: kijk toch eens.
370En ... begeve: en als jij met de duivel wilt omgaan, dan zal ik je verlaten ( WNT hein (I) 8, huis I, 2, zoo (II) I, 3, a, β en begeven I, 4, b, α).
372Wel ... barmhartigheydt: Nou, de deugd straalt jou uit de ogen, zoals de barmhartigheid de beul ( WNT oog I, B).
373moer: aanspreekvorm voor Elsje, met een ongunstige bijgedacht ( WNT moeder 6). de endel saecke ... overleydt: de zaken betreffende het levenseinde moeten ook zo nu en dan overdacht worden. ( WNT altemet I en overleggen VII, 2).
374tap uyt paters vaetje: schenk de beste wijn ( WNT patersvat).
375slaep-droncks praetje: een praatje bij het drankje voor het slapen gaan.
376coome-lul: scheldnaam. Door het WNT aangemerkt als mogelijk: koopman-lul ( WNT lul (IV)). Mogelijk naar analogie van ‘boerenlul’. nae nest: naar bed.
377louter: versterkend woord zonder eigen betekenis.
378Hier ... regeere: hier willen een paar gekke bemoeials alweer de baas over mij spelen? ( WNT zullen (I) IV, 15, a, VDHand bediller WNT regeeren 13).
379Gangs krancke troost: bij Gods schrale troost (Van Sterkenburg 1997, p. 384, vgl. ook p. 276). by goudt: bij God. Opzettelijke verdraaiing van het woord ‘God’.
380Dan nou dat's eveliens: Maar goed (Bredero/Chamuleau & Adema, 1993, p. 38/39, 469); Of: Genoeg hierover (Bredero/Daan, 1971, p. 183, 469). of sy wat seydt: als zij iets zegt ( WNT of (2 de art.) I, 2). Volckert geeft de student hier de opdracht de opmerkingen van Elsje te negeren.
381Speul maer: doe maar alsof. neu, neu: nou, nou. besjes onder-rock: ammehoela (Vrije vertaling). Letterlijk: de onderrok van je opoe. malligheydt: krankzinnigheid ( WNT malligheid 1).
382snoof: scheerde. Lett: zich met zeker geblaas of geruis snel voortbewegen van iets dat zich door de lucht beweegt ( WNT snuiven A, 9, c). lest: onlangs ( WNT lest (I) B, I, 1). de windt het heur bevange: [variant van] zij heeft een klap van de molen gekregen.
383Geluck: Proost! Vgl: ( WNT geluk II, 1, b, α). het geldt jou: Lett: de dronk wordt jou toegebracht. Uitspraak bij het uitbrengen van een troost ( WNT gelden II, IV, 2, b, α).
383'k wacht u met verlangen: ik beantwoord uw dronk met genoegen ( WNT wachten II, 16, verlangen (V) 5).
384Roeltje: deze naam wordt gegeven als men om een naam verlegen is ( WNT roel). dat hy na sijn moer hiet: bet. dat hij de naam van zijn moeder draagt. Dit impliceert, dat hij een buitenechtelijk kind is.
385boven Goris niet: niet meer dan Goris ( WNT boven I, II, 18). Volckert trekt de waarheid omtrent de naam Gregorius in twijfel; zijn naam zal niet meer zijn dan Goris.
386Maer ... Studenten: Maar bij de studenten moet er altijd iets meer zijn dan het gewone ( WNT varkensstaart 1).
387ien hiel aer maecksel van menschen: een heel ander slag mensen. die dolle venten: t.w. de Studenten.
388mach: kan ( WNT mogen 5, a).
389Dat kan niet wesen: dat is niet mogelijk ( WNT wezen (I) A, I, 3, a). stilligheyt: afzondering ( WNT stilheid 5).
390In stilligheyt: als je stilzit, als je niets doet (Vrije vertaling). Vgl: ( WNT stilheid 1). had ick gedocht: - lijkt me toe -;tussenzin. geloove: begrijpen.
391En ... slooven: als wij willen eten, dan moeten wij daar zware arbeid voor verrichten. wacker: ijverig, flink ( WNT en (I) 18, a, zoo (II) I, 3, a, β, wakker 3, 1 en sloven B, 5).
392blocke: zeer ingespannen en onafgebroken werken ( WNT blokken C, 1). sinne: geest ( WNT zin III, 8, a).
393Argo: dus ( WNT ergo). Hier meer gebruikt als tussenwerpsel dan als voegwoord. wieck-half-gebacke harsene: onnozele lulletjes rozenwater (Vrije vertaling). half-gebacke: onnozele ( WNT halfbakken 2, b). wieck: zwak ( WNT week (IV) III, 7, b, δ). harsene: personificatie van iemands geest ( WNT hersenen I, 3). heur selver mal broen: zich het hoofd op hol brengen ( WNT broeden I, 4, c).
394strongt of keuning: alles of niets ( WNT stront 3). schelmery: grappenmakerij ( WNT schelmerij 3).
395ghefalueert: gewaardeerd ( WNT valueeren). wat'er ... dependeert: alles wat de zeven kunsten aangaat ( WNT wat C, X, 31, a, α en dependeeren, aanv, 2, b). seve konsten: de zeven (vrije) kunsten, of wel de Artes Liberales, vormden het propedeusejaar aan de universiteit en bereidden de studenten voor op de studie van rechten, theologie of medicijnen. De Artes Liberales waren onderverdeeld in het Trivium en het Quadrivium, waarbij de vakken grammatica, retorica en logica (of: dialectica), resp. meetkunde, rekenkunde, muziek en astronomie werden gedoceerd ( WNT kunst 1).
396woont: is aanwezig ( WNT wonen II, 5, a). caput: hoofd (hier: hersenen). Wat duysent-pocke!: Bastaardvloek. duysent (oorspr. verbastering van duivels) werd een versterkend woord bij de vloek, met de betekenis ‘heel veel’. duysent-pocke is een algemeen bekende verwensing in de zeventiende eeuw. Ook de verbinding Wat (...) pocke komt in die tijd veelvuldig voor. (Vgl: Van Sterkenburg, 1997, p. 197, 323, 324).
398Kostj'er ien te deegh: als je er één (een ambacht) naar behoren beheerste ( WNT terdege B, 1). het was jou nutter: daar zou je meer aan hebben (Vrije vertaling) ( WNT nut (I), 1). knecht: jongeman ( WNT knecht 1).
399eetje oock brood: bet.: verdien je je onderhoud. tot: met ( WNT tot (I) IV, C, 21).
400neenme: ‘Neen’ kan worden gevolgd door een pronomen wanneer er antwoord wordt gegeven op een vraag; hier had ick in plaats van me behoren te staan (Overdiep, 1932, p. 287). langhst: beste kerel. Vgl: (338). stultis stulta loquitur: tegen dwazen zegt men dwaze dingen. Heere wetenschappe: kundigheden die alleen heren eigen zijn ( WNT heer (I) samenst.).
401want als het plompe calise doen: want als domme losbollen het (zouden) doen (t.w. studeren ( WNT plomp (VII) III, b, kalis (I) 2). loopese met de lappe: bet.: dan gaan ze aan de zwier ; lappe: schoenzolen (Stoett 1943 nr. 1338 en WNT lap (I) 4, l).
402En ... stil: jonge mensen moeten niet aan werk beginnen waar zijn nog niet bekwaam voor zijn. kackhuis: privaat. stil: opening in het toilet ( WNT kakhuis samenst., kakhuis en stil (I) 1).
403Daerom ... vil: daarom zou je er van tevoren over moeten hebben nagedacht, voordat je met studeren begint. Het naast elkaar voorkomen van de woorden te veure en eer is tautologisch. ( WNT tevoren 2, a, β, eer (III) A, 4 en vallen V, 45, a).
404mijn leve: in mijn leven, altijd (dezelfde betekenis met of zonder voorzetsel) ( WNT leven (II) 3, b).
405jy luy studenten: jullie, studenten ( WNT jij 6). wel plegt een toover-werckje te legge: wel een toverkunstje ten uitvoer kunnen brengen ( WNT tooveren, samenst. en leggen A, 11).
406Hebje daer oock wat of: weet je daar ook wat van ( WNT hebben I, I, B, 8, a, α). 'k wou wel een beetje sien: ik zou daar wel wat van willen zien. een beetje is niet voorzien van een expliciete van-bepaling, die uitdrukt waarvan Volckert wel een beetje wou sien; uit de context blijkt dat het gaat om een toover-werckje (405). ( WNT beet (I) 2, b).
407Ick ... bie'n: Ik moet het juiste tijdstip (de gelegenheid) benutten, voor zolang als Vrouwe Fortuna mij haar hulp verleent. Vss. 407 en 408 worden terzijde gesproken. ( WNT waarnemen 7, b, wijl (III) 5 en hand I, I, B, 2, b, γ). 't geluck: de fortuin, Vrouwe Fortuna (vgl: Konst, 2003, p. 10).
408En ... hoorden: En een blauw oog riskeren voor het voedsel dat ik zojuist hoorde opbergen. ( WNT wagen (III) II, 5, a, α, kost (I) II, 3, a, flus 3 en bergen 3).
409Jae, ... woorden: Ja, ik kan wel wat van de zwarte kunst ten uitvoer brengen door mijn woorden. ( WNT zoo (II) I, 12, b, kunst 3, b, β en doen (IV) A, 2).
410lustigh as een man: vooruit, als een vent!
411maecken: ervoor zorgen ( WNT maken II, A, 7). sie: gebiedende wijs, als aansporing. daer ty ick'er an: daar begin ik eraan ( WNT tijgen (I) B, 4).
412geknoey: duidt op de toverkunsten die de student voornemens is te vertonen (409/410). al ... dage: bet.: al zouden er nog zulke wonderlijke dingen gebeuren (Van Moerkerken 1898, 626).
413Hou ... slage: als jij je bek niet dichthoudt, geef ik je zo een pak slaag. strongt-kauwer: grof woord voor ‘mond’ (Niet in WNT). goet koop: op gemakkelijke wijze, zonder dat het veel moeite behoeft te kosten. slage: een hoeveelheid slagen als tuchtiging ( WNT goedkoop (I) I, 2 en slaag (I)).
414wijve-beul: man die zijn vrouw mishandelt. Hier gebruikt als scheldwoord ( WNT wijf samenst.). vleys-dief: vrouwenjager (schimpwoord) ( WNT vleesch samenst.). heb iens soo stout een hart: heb het lef eens. Vgl: ‘het hart (niet) hebben’: het (niet) wagen ( WNT hart (I) II, III, E); soo stout is een bijw. bep. bij een hart; stout: overmoedig, driest, ( WNT stout A, 1, b).
415sie toe dat: pas ervoor op dat ( WNT toezien B, 5). sart: tart ( WNT sarren, 2).
416vrouwe-verdriet: man, die door zijn slechte gedrag zijn vrouw gedurig verdriet aandoet ( WNT vrouw samenst.). 't is 't eerst niet: het is niet voor het eerst. de pijpe stelde: te keer ging ( WNT pijpenstellen).
417Dus ... ehadt: Erg lang heb je het (t.w. slaag) zonder reden gehad ( WNT dus A, 1). soo sel 't jou gelde: dan zal het je duur komen te staan ( WNT gelden II, I, 2, b).
418Een hoer ... slaen: ik zou een hoer zijn, als ik je je ogen niet uit je kop zou krabben, als je mij zou slaan. (In aansluiting bij: WNT houwen (I)).
419laetse toch begaen: laat ze hun gang toch gaan ( WNT begaan A).
420Fijn-man: beste man ( WNT fijnman 1). ey: tussenwerpsel als aansporing ( WNT hei (VII) 5). wat kunsjes: wat voor kunstjes. in jou woone: in jou aanwezig zijn ( WNT wonen II, 5, a).
421Sinkemakrismus: aanspreking waarin de elementen Sint, mijn en Kerstmis herkenbaar zijn. Niet in WNT Mnl Wdb, en Van Sterkenburg, 1997. wil u partense toone: toon hun uw listen. ( WNT part (I) 2).
422In 422-429 speelt Noozeman een spel met de Latijnse uitgangen van zelfstandige naamwoorden. Daardoor krijgt de toverspreuk een Latijnse en onverstaanbare uitstraling. De woorden waaraan de uitgangen gekoppeld worden hebben veelal een niet te achterhalen betekenis. strick: list (Vrije vertaling). (Vgl. WNT strik (I) 7).
423Mary-kraberus: ‘krabber’: knoeier ( VD99 krabber 1).
424strack: spoedig ( WNT strak B, 3). frater: lid van een geestelijke orde ( WNT frater 1, b). flicke-pottis: Een spottende bijnaam. Misschien toespelend op flicke: mannelijk lid ( WNT flik (I) 6) of op ‘likkepotten’, een schertsende benaming voor ‘drinken’ ( WNT likkepot).
425My wat in 't oor bijt: mij geheimzinnig iets in het oor fluistert ( WNT oor I, A, 1). of sy nu banckerot is: is zij nu bankroet (haar bezit kwijt)?
426beste van de Margaretaes: benaming voor Mary-kraberus (423). Het gaat erom dat iemand de beste is van iedereen die Margareta heet.
427Johan Stronten-burgens: het klootjesvolk. Johan kan staan voor het Hollandse volk in het algemeen ( WNT jan, B, 2, c).
428Amici intimi ... luy-lecker-landt: beste vrienden van brassers, bierzuipers, veelvraten en luilekkerland. Amici intimi: beste vrienden. smeer-borstus: in aansluiting bij ‘de borst smeren’: lekker eten en drinken ( WNT borst (II) 3, d). bier-sack: scheldnaam voor een bierdrinker ( WNT bier samenst.). vreten-burgus: veetvraten. ( WNT luilekkerland).
429kom ... gelaen: kom dadelijk hier, voorzien van het beste voedsel en wijn of bier ( WNT strak B, 3, puik (I) I, A, 1 en laden (I) II, 2, a). Met ... gelaen: verholen conjuncte participiumconstructie, verbonden met Amici intimi ... luy-lecker-landt (428-429).
431de ruymte: de overvloed ( WNT ruimte II, 3, a). 't sel ... deurgaen: het zal wel in één moeite doorgaan.
434maeck gien moeyte hier met hem: maak hier geen ruzie met hem. ( WNT moeite (I) 2). hem: verwijzing naar de (duivelse) tovergeest. mijn lieve quant: mijn beste makker (m.b.t. Gregorius) ( WNT kwant 1).
435den droes: de duivel ( WNT droes (I) 2).
436mout: langwerpige houten bak waarin men melk te romen zet ( WNT mouw (II) 2). wan: groot, plat, ijzeren, schelpvormig werktuig ( WNT wan (III) 3).
438Proserpijn: Persephone (aangesproken persoon) ( WP, 1990-1993, proserpina). Persephone is de godin van de onderwereld in de Griekse mythologie. Zij bracht de ene helft van het jaar door in het dodenrijk (de onderwereld) en de andere helft op aarde. Dit veroorzaakte de wisseling van seizoenen (Zie: Moormann & Uitterhoeve, 1998, p. 210, 211). neemt ... aen: aanvaard (geb. wijs enk.)de kracht van deze listen, vrij: laat u door mijn listen (strikken) vangen ( WNT strik (I) 7).
439Nettem ... staen: Als Volckert stricken (438) opvat als ‘strikletters’, kan deze zin mogelijk betekenen: lever hem inkt om zulke krulletters te maken als er in Habons schrijfboek staan. ( WNT netten (I) 1 (laatste schrapje), krul (I) 2, c en karakter I, 2, b).
441Het jaer: Dit jaar. verleen jaers nae-jaer: afgelopen najaar (Vrije vertaling). Lett: het najaar van verleden jaar. correctoe op Het jaer.
442Loop krijghse: ga haar halen; lett.: ga en haal haar. se: haar (de mou (440)). ( WNT loopen (I) 2 en krijgen (I) I, 4). Noch al mier: Mogelijk: duurt dit nog lang? is 't niet haest een endt?: is het nog niet genoeg geweest?
443Moey ... stoppe: bemoei jij je [maar] met de gort als wij de darm stoppen; vrij: werk liever met mij samen ( WNT beuling 1 en gortbeuling en stoppen A, 2). Jan drent: scheldnaam voor Volckert. Drent: boers, lomp, onbeschaafd persoon ( WNT drent 2 onder vermelding van dit citaat uit de Beroyde Student.
444Wie ... hebt?: tegen wie denk je dat je het hebt ( WNT voorhebben (I) 3, a). grauwt jou versoorde gat toe: grauw tegen je verdomde aars. grauwt: geb. wijs enk.. ( WNT verzoord 2, a en gat 1).
445Peetje: tante. Gebruikt voor: vrouw, in allerlei minder vleiende verbindingen ( WNT peet 3). 't is strack gedaen: het is zo achter de rug ( WNT strak B, 3) en doen (IV) A, 25, a). ey: tussenwerpsel als aansporing ( WNT hei (VII) 5). rat: snel ( WNT rad (III) 1).
446bequaem: geschikt ( WNT bekwaam I, B, 2, a).
447Dat 's aenvangh: dat is het begin ( WNT aanvang). op dat ick order raem: opdat ik regelmatig heen en weer wieg (Vgl. WNT orde en ramen (I) 5).
448S toffeersel: opsiering, aankleding m.b.t. een verhaal ( WNT stoffeering, 1). ick heb den uyl al binnen: ik heb de sukkel al ingepalmd. uyl: stopkop, sukkel, onnozele hals ( WNT uil (I) II, 3, b).
449luystert: geb.wijs enk. Medea: kleindochter van zonnegod Helios in de Griekse mythologie. Stond bekend om haar toverkracht en haar wraakzuchtigheid nadat ze op vernederende wijze was behandeld (Moormann & Uitterhoeve, 1988, p. 166).
450Parturient montes nascetur ridiculus mus: het lijkt heel wat, maar uiteindelijk is het niet zo veel (m.b.t. zijn toverkunst). Lett: bergen zijn zwanger, een miezerige mus wordt geboren. Uit: Horatius, Ars Poetica, 139 (Horatius/Schrijvers 1980, p. 34/35, 139).
452Molitor: molenaar (neolatijn). ghy zijt in 't net: u bent in het net gevangen ( WNT net (I) 6).
453Saltabimus rondarum: wij zullen er omheen dansen. Saltabimus: wij zullen dansen. rondarum: rond daar om, daar omheen. Dit woord is geen Latijn.
454De bril ... op geset: jij bent al door mijn listen misleid ( WNT bril (I) A, 3, c).
455Fallendo te: door jou te bedriegen.
456Iuvabo me: zal ik mezelf helpen.
457Strack: zo meteen ( WNT strak II, B, 3). vinum clarum: heldere wijn.
458grollend: onverstaanbaar ( WNT grollend 2, g, β). het slacht de katte-vreughd: het lijkt op grollen (het geluid dat krolse katten maken) ( WNT slachten (II) c en kat (I) I, A, I, 1, a). het een aert: is geweldig! het: heeft ( WNT aard (III) (suppl.) 4).
460Moye Gerrit-ooms grepen: ironische opmerking, die uitrukt dat de ‘toverkunsten’ van de student niets waard zijn. Bovendien wordt er een woordspeling gemaakt op de naam van de student: Gregorius. De uitdrukking ‘blinde Gerrits grepen’ wordt gebezigd, wanneer er blind in de rondte wordt getast ( WNT greep A, I, 2, c). wil ick: zal ik. lange: geven ( WNT langen (I) B, 2).
461mach: kan ( WNT mogen 5, a). te deegh: naar behoren ( WNT terdege B, 1). een uyltje vange: een tukje doen ( WNT uil (I) I, 1, c, β).
462hoe ... hy: wat ligt hij roerloos! rept: verroert ( WNT reppen (I) A, 1, a). loof: geloof ( WNT looven). vast: stellig ( WNT vast A, II, 14, c).
463op ien beusem-stock rijdt: op een bezem(steel) vliegt. Van heksen wordt gezegd dat ze op een bezem rijden ( WNT bezem 1). wijf ... maecke: vrouw, het voegt mij niet om nu ruzie te maken. ( WNT past C, VII, 2, d en aansluitend bij brui I).
464bulleback: duivel ( WNT bullebak 1). aers: anders. mee doen kome: met zich meebrengen.
465En die jou dan op vrat: En die zou jou dan opvreten! Het betr. vnw. die heeft de bulleback als antecedent. Spottende opmerking met betrekking tot Volckerts geloof in de duivelaanroeping van de student. wel ... droome!: wat de gekken zich al niet inbeelden (Vrije vertaling; vgl. WNT droomen B, 2).
467uytgereckt: languit bijwoordelijke bep. bij leyt ( WNT uitrekken IV, A, 25).
468Soo doodt stijf als ien stien: geen vaste uitdrukking. ‘stijfdood’: morsdood ( WNT stijf (II) samenst.). Niet in MNW, niet bij Harrebomée. terwijl loopt heur giest uyt colle: in de tussentijd gaat haar geest uit toveren. ( WNT loopen (I) 10 en kollen (II)).
469slech: slechts. so ... polle: dan kan de vent [Gregorius] jou volkomen bedriegen ( WNT terdege B,2 en pollen (I) 2, a).
470Volckert vervolgt zijn verhaal alsof hij de opmerking van Elsje niet heeft gehoord. als se heur weer roert: als ze zich weer beweegt. ( WNT roeren II, 1, a).
471Dat het nou hart wayen sel: letterlijk op te vatten, of figuurlijk in de zin: dat er nu hevig getwist zal worden ( WNT waaien (I) I, 1, b, γ). Guurt Stijn Foppen: eigennaam. Mogelijk heeft Guurt iets te maken met: onvriendelijk, knorrig ( WNT guur I, 1, a). hoert: hoerenloopt ( WNT hoeren 1, a).
472Brecht: eigennaam van een vrouw.
473hoy-huys: betimmerde bergplaats voor hooi ( WNT hooi samenst.). schrob-net: soort visnet; hier mogelijk gebruikt om hooi bijeen te houden ( WNT schrobnet).
474miende te snobbelen: wilde vrijen ( WNT snobbelen A, 1). stiet: duwde ( WNT stooten A, 5, a).
475En quam hiel kroostigh weer op: en hoe hij geheel met kroost bedekt weer boven kwam. Verzwegen onderwerp: hij of Egbert. ( WNT opkomen I, A, 1 en heel II, I, 2, a). kroosjen: spottende bijnaam voor Egbert.
476swelge-bier: bier-zuiper. Benaming voor Syme. swelge: grote slok ‘Aan den zwelg zijn’: te veel drinken ( WNT zwelg (I) 2, a en 3). uyt de gouwe pannekoeck: waarschijnlijk een naam van een herberg. maelde: kletste ( WNT malen (II) 6).
477brandewijns-kroeg: kleine tapperij waar brandewijn wordt verkocht ( WNT brandewijnkroeg). daer ... betaelde: waar zij meer drank met suiker namen, dan ze borrels betaalden. De woorden suycker en soopjes duiden beide op een glas brandewijn (met suiker) ( WNT zoop 4, b).
478stucke: zaken ( WNT stuk (I) II, 31). Sluit aan bij wat onse Duyfje (466) allemaal te vertellen heeft. droes: bij de duivel, verduveld ( WNT droes (I) 2).
479Dat ... gaen: Hoe kan zij dat weten, als ze zich niet met toverij zou inlaten?
480Sie: kijk. Gebiedende wijs als aansporing. daer bekomt hy: hij komt tot zichzelf ( WNT bekomen I, 2, a). wat of hy sal segge!: wat zal hij zeggen!
481Ick heb 't verstant gevat: 1. ik heb het inzicht verworven.; 2. ik ben weer bij bewustzijn ( WNT verstand A, II, 8, kol. 637 en A, I, 5).
482dat ... hoogh: dat vanuit de onderwereld naar boven werd gebracht. Deze uitspraak sluit aan bij de traditionele kosmologie. Volgens deze opvatting bestond de kosmos uit een aantal concentrische transparante sferen, waarvan de aarde het centrum was. Met de opkomst van het christendom, werden er kleine veranderingen aangebracht in de traditionele zienswijze, om deze met de godsdienst in overeenstemming te brengen. Derhalve werd in het centrum van de aarde soms de christelijke hel geplaatst. (Zie: Brinkkemper & Soepnel, 1989, p. 79-80).
483Spirutus: geest ( WNT spiritus 2). al de werelt: het hele universum ( WNT wereld).
484Gans lijden: bastaardvloek, ‘bij het lijden van Jezus’ ( WNT gans II). die nooten klincken niet te degen: dat gaat niet goed. Geen vaste uitdrukking volgens het WNT. ‘Het klinkt niet’: het gaat niet goed ( WNT klinken (I), A, 1 en terdege B, 1).
485linckert: schavuit ( WNT linker (I) 1). yewers: ergens ( WNT iewers 1).
486soo: op die wijze ( WNT zoo (II) I, 1, a, α).
487Wy sinne berecht voor een oortje: wij zijn buiten proportie gestraft; een oortje: ¼ stuiver, een kleinigheid.
488Sulcken vetje ... te halen: dat hij ons zo'n voordeeltje afhandig maakt (Vrije vertaling). In deze context is vetje ook van toepassing op snot dat uit de neus gehaald wordt. ( WNT vetje 3, a). 't mach niet floeren: bet.: dat mag niet lukken; mogelijk hangt floeren samen met fra. florir, vgl. floreeren.
489raet van alle wijsheyt: toppunt van de wijsheid. Schimpende aanspreking voor Pleuntje.
490Krijch: haal ( WNT krijgen (I) I, 2). ongder: onder.
491dring-oor: scheldwoord voor iemand die erg op iets aandringt, of ongeduldig is. dring-oor staat wel in het WNT maar een betekenis ontbreekt ( WNT dringen samenst.). wil ... jaegen: wil je het onheil over de dienstmeid afroepen (Vrije vertaling). ( WNT jagen C, I, 2, d en plaag A, 3, a). bestaen: te (gaan) doen ( WNT bestaan (II) I, 5).
492Ey: tussenwerpsel, gebruikt als aansporing ( WNT hei (VII) 5). Vryster Jans: Liefje van elke man!, aanspreking van Pleuntje; Jans: genitiefvorm van de naam Jan ( WNT vrijster 5). krijght het: pak het ( WNT krijgen (I) I, 1).
493de Meyster: voorname aanduiding voor Gregorius, nl. equivalent voor magister of doctor ( WNT meester 6). en die ... komen: en die weet wel hoe dicht men bij de duivel kan komen. ( WNT na II, 1, a, drommel (I) 1 en mogen, 5, a).
494haer: hun. Meewerkend voorwerp, 3 e nv, 3 e pers. mv. 't is ... sal: erger dan dit zal het toch niet worden ( WNT kwaad (I) A, 11).
495leck're beetjes: lekkere hapjes ( WNT beet (I) 2, a). gevrijt heb: begeerd heb ( WNT vrijen (I) 6). nou ... ent: nu komen jullie op al te ongelukkige wijze aan je einde ( MNW onnosel).
496mocht ... blussen: als ik mijn begeerte met jullie kon stoppen. blussen: doen ophouden, uitdoven, m.b.t. liefde, sterke verlangens of m.b.t. honger en dorst ( WNT mogen 2, liefde 4, blusschen 2, e en 2, c).
497kussen: opeten ( WNT kussen (I) 3, a).
498mijn lust versaen: mijn trek stillen ( WNT lust 1 en verzaden I, 1, b).
499Dorst ick: als ik kon ( WNT durven 3).
500wat ... spaeren: waarom zouden wij het voor anderen bewaren. In deze wat-zin wordt een emphatische negatieve mededeling uitgedrukt (Zie: Overdiep, 1932, p. 244). ( WNT wat A, III, 13, mogen 9, a en sparen A, 1).
501mijn hart sinckt in mijn schoene: ik verlies de moed ( WNT schoen 1). sal wel of vare: profijt van zal hebben (Vgl. WNT welvaren (I) 2).
502Doet het van mijn wech: haal het uit mijn zicht ( WNT wegdoen II, 3).
503De swaerigheyt: het verdriet ( WNT zwarigheid III, 6). ick ... vlien: ik voel haar al om mijn hart heen vliegen. se: 4 e nmv., 3 e pers. ev. verwijst naar De swaerigheyt. vlien: vliegen, m.b.t. gedachten of aandoeningen ( WNT vliegen V, 19, d).
504speelnoot: makker ( WNT speelnoot 1). wellekom: uitroep van vrolijkheid. banckje: tafeltje ( WNT bank (I) 2).
505Dat 's ... wolck: dat is een dienstmeid zoals men die zich wensen kan ( WNT wolk (I) I, 1, d, α en meid, 2). sy ... letten: zij kan goed naar iemand luisteren ( WNT weten 5, c, α en letten B, 3, a).
506As 't is: zo is het. oom-kool: aanspreking voor de student. Zoveel als: iemand die onwaar(schijnlijk)heden vertelt (Zie: Harrebomée, 1858-1870, dl. 1, p. 433). jy ... hen: jij bent nog niet zo dom als een boerenkip ( WNT huisman A en slecht A, 3).
507Wat dunckje: Wat vind je? Wat meen je? ( WNT denken B, 2). of ick niet louter toov'ren ken: [Lijkt het je toe,] dat ik niet goed toveren kan?! [vrijer: Kan ik immers niet goed toveren?!] Bij de of-zin ontbreekt de regerende zin ( WNT of I, 8 en vgl. WNT louter B, 2).
508Hagendevelt: persoon van uitnemende kwaliteit. Hier gebruikt als eigennaam ( WNT haag-aan-veld I, 1, b). schijt: dit werkwoord drukt uit dat Volckert schijt heeft aan alle toverijtjes van Hagendevelt van de korte warmoes-straet. Zij zijn niets waard in vergelijking met de kunsten van Gregorius. aller boeven vaertje: de vader van alle bedriegers. Dit is een schimpnaam die door Volckert aan Hagendevelt wordt gegeven ( WNT schijten B, 3 en boef 3).
509goochel-tas: tas waar de goochelaar zijn benodigdheden in bewaart en waarmee hij tovert ( WNT goocheltasch). ocus-bocus kaertje: toverkaart ( WNT hocus-pocus samenst.).
510't Is al maer kinder-spul: het heeft in vergelijking geen waarde ( WNT kinderspel 3). deuse giest: benaming voor de student. op een tijt: in één keer.
511daer ... verslijt: waar jij zeer veel dagen voor moet werken. menigen: menig + een ( WNT menig A, 1 en verslijten I, 4, a, α).
513of ... breecken: 1. of het geen onaangename gevolgen voor jou zal hebben ( WNT opbreken I, B, 2); 2. of je er niet van zult moeten kotsen.
514Dat is jou dan voor: De student neemt een hap, voordat Volckert dat doet ( WNT voor (II) B, 2, a, 2 o). als een man: als een echte kerel.
515ick sie 'er noch niet an: ik zie er nog niets van.
516wel bekoomen: goed smaken ( WNT bekomen I, 3, zie tevens bekomst A, 1).
517wil ... droomen: als ik hier nog lang van barsten droom.
518niet: niets. byget: bij God. Gebruikt als opzettelijke misvorming van het woord ‘God’ in platte, volkse taal. Een bastaardvloek gebruikt als nadrukkelijke bevestiging ( WNT God II, C, 8, q, γ). rat: snel ( WNT rad (III) 1).
519niet genuttight hat: niets gegeten heeft ( WNT nuttigen 2).
520Hou: rustig aan. Aanmaning om op te houden ( WNT hou (VI) D). ick moet me over: ik doe er ook aan mee. me: mede, ook.
521villense het: snijden ze het in stukken ( WNT villen (I) I, 1, d). Of: ontdoen ze het van vel. pluckense: genieten ze ( WNT plukken A, I, 3, b). Of: trekken ze er stukken vlees vanaf. wel trouwe: wel allemachtig! Tussenwerpsel gebezigd ter versterking bij het uitspreken van een oordeel. trouwe aan het eind van een zin en in rijmpositie heeft vaak weinig betekenis; het is dan een stoplap ( WNT trouwen (II) 3, a en c).
522elck beetje dat sy doen: elk hapje dat zij nemen ( WNT beet (I) 2, a).
523verhoen: voorkomen ( WNT verhoeden 3).
524Maer hoe mijn dit spijt: maar hoe zeer ik dit ook betreur ( WNT spijten 2). noch ... is: er is nog iets anders dat ik wens ( WNT verlangen (V) 6).
525hoe mijn Leendert al vaert: hoe het mijn Leendert vergaat. Gebruikt achter hoe geeft al een algemene en onbepaalde uitdrukking aan hoe ( WNT al (III) 10, b en varen (IV) A, V, 27).
526sit hy daer in de knijp-tang: zit hij daar in de verdrukking ( WNT nijptang 4).
527wel een sweetje haelt: wel behoorlijk zal (zitten) zweten (Vrije vertaling). De verbinding van sweetje en haelt staat niet in het WNT.
528koonen: wangen ( WNT koon (I) 2). er (...) an tijen: eraan beginnen, aanvallen ( WNT tijgen (I) B, 4).
529hachje: stukje ( WNT hacht (I) 2, a). het drommels eete: oorspr.: het eten van de duivel; vrij: het overheerlijke eten ( WNT drommels 1).
530bedenck ... reys: bestem ook eens iets voor een behoeftige dienstmeid ( WNT bedenken (I) I, 4, schamel (II) 3, a en reis (IV)).
531compost: kost ( WNT compost (I)). Hier in pejoratieve zin. Wat sou het wese!: Waar lijkt het op! (Vrije vertaling). Deze zin drukt de verbazing van Volckert uit over Elsjes vraag, die immers zelf kan zien wat voor voedsel er ligt.
532vry: gerust. Als aansporing ( WNT vrij VII, 38). peurt (...) aen: slaat de hand aan ( WNT peuren (I) A, 4, a).
533Sterf ick'er nou of: als ik er nu van sterf. soo ... dobblen: dan zal zij haar kwade kans ook niet ontgaan (dus ook sterven) ( WNT zoo (II) I, 3, a, β en misdobbelen 2).
534Trouwe: Voorwaar ( WNT trouwen (II) 2).
535gort: verbastering van God. hoe ickse mach: hoe (onder welke omstandigheden) ik ervan houd. Het verwijswoord se doet vreemd aan, want kost is gewoonlijk een mannelijk substantief ( WNT mogen 4, a).
536Aten ... gun: ironisch: als zij het met zoveel genoegen zouden eten als ik het hun gun. ( WNT gaarne 1, a). heyligh-avont maecken: er intens van genieten, er een feest van maken, vgl. 661.
537Geluck noch toe: daar moge geluk op volgen; uitroep bij het uitbrengen van een toost ( WNT geluk II, 1, b, α). teuchje: slokje ( WNT teug 1).
538Ick wachtje: ik beantwoord je toost ( WNT wachten II, 16). 'k sat ... docht: ik zat net aan de drank te denken; vgl. de keelboor gebruiken voor ‘de keel met drinken openhouden, gestadig drinken’ ( WNT keel (II) Samenst., kol. 1941 en effen B, 12).). Dr. H.M. Hermkens deed ons deze interpretatie aan de hand.
539't wort ... gebrocht: je ontvangt het ook eens van je man, er wordt ook eens door je man op jou getoost.
540gort: God. lansert: jonge kerel ( WNT lansert). datje ... beginnen: wilde je er maar met een kraampje op de kermis mee beginnen.
541aere: andere. sou maer water-verf zijn: zou niets waard zijn ( WNT waterverf 2, a). jy sout gelt als slick winnen: jij zou zeer veel geld verdienen ( WNT winnen (I) B, I, 2, a, α).
542dubbelt loon: twee keer zoveel loon. 't sou oock geen duurten zijn: het zou nog niet duur zijn.
543Want ... brandewijn: want de geheelonthouder geeft de mannen maar een heel klein beetje brandewijn ( WNT water samenst. en wat D, XIV, 40, a, β).
544dat hadt Ary ... getrocke: dat, als Ary nog eens een flinke slok had genomen, hij de borrel met flesje en al had ingeslikt. klocke: gezegd van iemand die met stoten, dus met slokken, hoorbaar drinkt, en van het daarbij ontstane geluid, 1, d). soopje: een klein glaasje brandewijn ( WNT klokken (I), zoop 4, b, met (III) 4 en trekken E, II, 26, c).
546dat: als ( WNT dat (II) 12). en setten ... veur: en de toeschouwers (of potentiële kopers) zo'n lekker hapje voor zou zetten; dusken: dusk + een ( WNT kijker I, 1 of 2).
547mochten: zouden kunnen ( WNT mogen 5, a).
548gemeen: openbaar ( WNT gemeen I, I, B, 1, b). se: 4 e nv. 3 e pers. vr. ev. Verwijst naar de kunst.
549sal ick 't my wel wachten: pas ik daar wel voor op (Vrije vertaling) ( WNT wachten I, 5, a, γ).
550borsje: maatje, vleinaam ( WNT borst (I)).
552Waer op ... leggen: waar gaan jullie de schuld daarvan aan geven.
553wel: heel goed. maer: Wel! als uitdrukking van verbazing ( WNT maar (V) I, 4).
555nae-laten: erop nahouden.
556byget: bij God. Gebruikt als opzettelijke misvorming van het woord ‘God’ in platte, volkse taal. Een bastaardvloek gebruikt als nadrukkelijke bevestiging ( WNT God II, C, 8, q, γ). wat ... vergeten!: je bent iets in je toverij vergeten (Vrije vertaling). In deze wat-zin wordt een emphatische negatieve mededeling uitgedrukt (Zie: Overdiep 1932, p. 244).
557Een toebackje: een beetje pruimtabak ( WNT tabak 1, b). Dat 's Heyntjemans eygen eete: dat is het voedsel van de duivel zelf. Heyntjemans: van de duivel ( WNT hein (I) 8).
558wel mach: graag heeft.
559picke: duivel (Van Sterkenburg, 1997, p. 319). in 't gelach: bij het eten en drinken.
560-562evenwel ... Geschildert: nochtans geloof ik dat de duivel niet zo gemeen is, als men hem overal heel lelijk voorgesteld ziet. laelick is een aan het Fries ontleende vorm voor ‘lelijk’, die in de 17 e eeuw bij Amsterdamse schrijvers niet zeldzaam was ( WNT evenwel 2, b, leelijk A, 7, lalijk, kwalijk B, 1 en schilderen (I) A, 7).
562de mensche maecken mekaer wat diets: de mensen maken elkaar maar wat wijs ( WNT diets 2). niet: niets.
563ruygh schaep: een onontwikkeld onnozele, domoor (vgl. WNT ruig (I) 12 en schaap 3, in afwijking van schaap 1 onder ‘een ruig schaap’). ghy spint al vry wat grof: u maakt het veel te bont ( WNT spinnen A, 1 en vrij VII, 40, g, β).
564Niet een mijt: helemaal niet. Ontkennende uitspraak (vgl. WNT mijt (II)).
565wil: zal ( WNT willen II, 10).
567te byster: erg woest (vgl. 568) of lelijk ( WNT bijster A, 3 en 6).
569Noch: verder. ick ... jagen: ik geloof niet dat een van hen u angst kan aanjagen. een van'er alle: een van hun allemaal (t.w. van de dorpsbewoners).
570wat raet gaet ons aen: wat moeten wij beginnen ( WNT raad A, 4 Alleen bij Amsterdamse kluchtschrijvers uit het begin van de zeventiende eeuw.)
571Ick ben om hals: het is met mij gedaan ( WNT hals I, 2, a). fielt: bedrieger ( WNT fielt 2). nou hiel: nu helemaal.
572{problem}ontstelt u niet: wees niet bang. Vgl: ‘ontstellen’: verschrikken ( WNT ontstellen I, 5, b).
573stelt u gerust: kalmeer u zelf ( WNT geruststellen B). ten besten: tot uw voordeel ( WNT best (III), C, 1).
575Komt uyt: kom tevoorschijn ( WNT uitkomen (I) II, 18, a). vry op mijn woort vertrout: vertrouw gerust op mijn woord. vry: maar (als aansporing of geruststelling) ( WNT vrij VII, 38).
576maer ... seggen: maar als je daaronder blijft zitten, dan zal ik de molenaar alles vertellen over de gedragingen van u en zijn vrouw ( WNT liggen 13, zoo (II) I, 3, a, β, handel (I) II, A, 3 en zeggen (I) II, 9, b).
578Hoe vaert 'et: hoe gaat het, hoe staat het ermee ( WNT varen (IV) A, V, 27). haest: weldra ( WNT haast (II) II, 2, c). de slaep-luys bijt mijn al: ik ben al behoorlijk slaperig (Vrije vertaling). ‘slaapluizen hebben’: slaperig zijn ( WNT vaak (I) samenst.). ‘luis’ en ‘bijten’ worden met elkaar in verband gebracht in het lemma ‘luis’.
579Sacht: wees stil ( WNT zacht V, 15).
579-581De student spreekt, voorzien van Latijns aandoende uitgangen in de woorden Harme gladt-muylium (579), capstockus (579), besluytus (580) en Leonardus (581). Daardoor krijgt de toverspreuk een Latijnse en onverstaanbare uitstraling. Harme gladt-muylium: scheldwoord dat gepresenteerd wordt als eigennaam. Geen toelichting in WNT. Bredero heeft in zijn Spaanschen Brabander de naam ‘Harmen Glad-muyl’ gebruikt. In geen van de onderzochte Spaanschen Brabander-edities wordt echter toelichting gegeven, en in de vertalingen wordt deze naam gezien als eigennaam. Toch blijkt uit de context van zowel de Beroyde Student als de Spaanschen Brabander dat Harme gladt-muylium geen vleinaam is. In de Spaanschen Brabander blijkt hij binnen een maand na de dood van zijn vrouw al weer met een ander in bed te liggen. Ook hier is de betekenis ‘hoerenloper, minnaar’ van toepassing (Vgl: Bredero/Stutterheim, 1974, 394). capstockus: malle vent ( WNT kapstok III). 't geval Van mijn besluytus: omstandige omschrijving voor ‘mijn besluit’.
581In Leonardus schijn: in Leenderts gedaante. Leonardus: ‘Latijnse’ vorm voor Leendert ( WNT schijn (I) 12, b). ghy moet u oock wat reppen: u moet zich ook een beetje haasten ( WNT reppen (I) A, 6, a).
582Stijght: kom naar boven; de ‘duivel’ stijgt vanuit de onderwereld naar boven op aarde. Vgl: 482.
583Gaet voort: treed naar voren, kom tevoorschijn ( WNT voortgaan (I) I, 3). wilt (...) staan: ga (...) staan ( WNT willen II, 14, b).
584ey!: uitroep van vrolijkheid en verrukking ( WNT hei (VII) 2). te dege: nauwkeurig ( WNT terdege B, 1). kijcke: bekijken ( WNT kijken II, B, II, 1).
585Noyt ... Leendert-buur: Nooit van mijn leven heb ik een duivel zo goed op iemand zien lijken, als deze (lijkt) op mijn buurman, de voorname heer Leendert. Heerschip: aanzienlijk persoon ( WNT heerschap II, A, 3).
586ginse: ginder ( WNT ginds 2). op de Hofstee: op de prachthoeve, mogelijk: in het landhuis ( WNT hofstede A, 1 en 3).
587Ey Nicker oompje!: Hé duiveltje! ( WNT nikker 2). Spottende uitroep. hoe ... getoont: hoe heerlijk wij ons tegoed hebben gedaan aan jou eten.
588Sus (...) sus: nabootsing van het geluid waarmee men iemand sust of stilte gebiedt: (wees) stil ( WNT sus). blomenhelten: verbasterde substitutievloek voor ‘bloedend hart’ (Van Sterkenburg, 1997, p. 175). ghy ... maken: u moet zich niet zo op vertrouwelijke voet met de geesten stellen ( WNT gemeen I, III, A, 1).
589licht: gemakkelijk ( WNT licht (III) B, 5).
591voldient: volledig vervuld. gaet voort: ga heen ( WNT voortgaan (I) I, 2, a). .
592moet: zal. Vgl: ( WNT moeten (II) 2).
593hem soo gelijck: die zo op hem leek. Verholen conjuncte participiumconstructie, verbonden met de droes. voor mijn gingt stelle: voor mij neerzette.
594vaeck: (neiging tot) slaap ( WNT vaak (I) 1).
595Hier me elf oogen: het is al laat. In aansluiting bij ( WNT oog II, 3). 'k heb oock wel slapens lust: ik heb ook terdege zin om te slapen ( WNT wel (V) IV, 33).
596selt: moet. borst: kerel ( WNT borst (I)).
597spijse: te eten geven, voeden ( WNT spijzen A, 2).
598Ick ... schille: ik heb een appeltje met jou te schillen ( WNT ui 1, a, δ). hoor hier: inleiding van de ene of andere mededeling of uitspraak ( WNT hooren A, IV, 3). knappe gast: ironische aanspreking voor de student.
599last: moeilijkheid, onaangenaamheid, (hier) onaangename situatie ( WNT last, 9).
600Denckje ... zijt: Je weet toch wel dat je uit een vrouw geboren bent ( WNT komen, I, I, 2, b, α). vrouwe-plager: iemand die vrouwen niet behandelt zoals het hoort ( WNT vrouw, samenst.).
601peetje: vrouw, in minder vleiende betekenis ( WNT peet 3). om de nieuwicheyt: uit curiositeit ( WNT nieuwigheid 6). swager: buikzwager [ man die met een andere man de gunsten van dezelfde vrouw geniet of heeft genoten, WNT zwager (I) B, 7).
602En dat schocke ... toe: en dat schrokken was jou ook niet geoorloofd ( WNT schokken A, 4, toestaan I, 2, b en gelijk I, b).
603Een hongerige luys bijt scharp: een hongerige luis bijt hard; Gregorius doelt op zichzelf. Bijtende luizen richten zich op vachten (hond) en verenkleed (kip, gans, zwaan). Op de mens komen alleen zuigende luizen voor. ( WNT scherp (II) B, 19). armoe soeckt list: Vgl: Harrebomée, 1858-1870, dl. 1, p. 20: ‘Armoede zoekt list’.
604maer riep vast, rept u tanden: maar riep vastberaden (ev. krachtig): beweeg uw tanden! ( WNT vast A, II, 10, c en B, 4). rept: breng (snel) in beweging ( WNT reppen (I) A, 1, a).
605Had ... schanden: als ik gekund had, had ik het hele zootje wel opgegeten. De student kon echter niet meer, omdat zijn buik vol zat. te schande maken: vernielen e.d. ( WNT durven 3, hacht (I) 2, c, β en vgl. schande 4).
606Denckt: bedenk, gebiedende wijs enkelvoud ( WNT denken B, 4). daer: waar (vrijer: als).
607Jy hebt die parte mier espeult: jij hebt deze list al eerder (vaker) uitgehaald ( WNT part (I) 2). al houje jou soo geck: ook al doe je alsof dat niet zo is ( WNT gek I, 3, b, δ).
608op mijn manne-waerheyt: op mijn mannelijke eer ( WNT mannenwaarheid). dat ... porden: dat de honger mij daartoe aanzette. porden bevat een oneigenlijke - n i.v.m. het rijm ( WNT lust 1 en porren A, B, II, 1, b, γ).
609Hoe vaert'et?: Hoe gaat het? ( WNT varen (IV) A, V, 27). is de lucht klaer: is de kust veilig. Vgl: ( VD99 lucht 1, 6). haest: snel ( WNT haast (II) II, 2).
610siet iens: ga eens kijken. leyt en ronckt: ligt te ronken (werkwoordelijke hendiadys).
611hy snorckt dat het kraeckt: hij snurkt zeer luid. Niet als vaste verbinding in het WNT. dat het kraeckt: gebezigd om te kennen te geven dat het snurken op bijzonder krachtige wijze geschiedt ( WNT kraken (I) A, 7 en 11). alries: al; Amsterdamse vorm voor ‘alreeds’ ( WNT alreeds en alreeds, (suppl.).
612soetert: lieverd ( WNT zoeterd 2, a). hoe vaert het al: hoe gaat het ( WNT varen (IV) A, V, 27); al heeft een versterkende betekenis.
614Hy ... gestaen: Hij is (nu) meer verwarmd van angst, dan toen hij boven het vuur van een kuiper stond. cuyper: iemand die het vervaardigen van kuipen, tonnen e.d. als ambacht uitoefent ( WNT benauwdheid 3 en kuiper).
615sien: bekijken ( WNT zien A, III, 10, a). potsen: tovervoorstellingen ( WNT pots (I) 1, b). rechte aen: ten uitvoer bracht ( WNT aanrichten).
616vriend des Keysers: vleier, aanspreking van de student.Vgl. ‘Iets doen om de vriend van de keizer te zijn’: het doen om met iemand op een goede voet te blijven; om zijn gunst te behouden of te verwerven ( WNT keizer II).
617nae 't leven: levensecht, geloofwaardig (in aansluiting bij WNT leven III, 21, c).
618Dat geschieden soo na gelegentheyt: het gebeurde, omdat de omstandigheden er naar waren ( WNT gelegenheid II, II, 3, a). mijn docht het most soo zijn: het scheen mij toe, dat het moest zijn zoals ik gedaan heb ( WNT dunken 1, b)
619suyver: subtiel ( WNT zuiver (I) A, I, 12). ofgemaeckt: opgelost ( WNT afmaken I, 2). al te met: af en toe ( WNT altemet I).
620ducaetjen: gouden munt ter waarde van ongeveer 5 gulden ( WNT dukaat 1). wandel: tocht ( WNT wandel 7).
621datje ... handel: dat je vanaf nu deze gebeurtenissen ook zult verzwijgen. ( WNT voort (I) 3, a, α en zwijgen B, 11, a).
622't moeyt me: het spijt me ( WNT moeien I, 4). dat ... aengedaan: dat ik jou oneervol heb behandeld ( WNT smaadheid).
623Dat heeft 'et al: vrij: Zo is het maar net! (Vgl: WNT hebben I, IV). dus wel: zo goed. vergaen: afgelopen ( WNT vergaan 3).
624noch: bovendien ( WNT nog 4).
626deuse plaets valt hier wat hiet: op deze plaats zijn we niet veilig. ick betrouw mijn niet te veel: ik voel me niet erg veilig ( WNT betrouwen (II) C, 1).
628daer mee: mee daar naar toe. voor alle dinge: bovenal ( WNT voor (II) A, III, 12, c).
629evenwel noch: toch nog ( WNT evenwel 2).
630Al lijck wel: ondanks dit alles, evenwel ( WNT allijkewel). lydigh: zeer ( WNT lijdig B, 2).
631wat ... veynse: waarom zouden we tegenover hem de schijn nog ophouden. In deze wat-zin wordt gevraagd naar een reden (Overdiep, 1932, p. 244). doch: toch ( WNT doch A, 1).
633(Maer ... achter): Maar dat betekende nog niet dat het feest niet doorging; tussenzin; daerom doelt op dat ... steure. ( WNT achterblijven II, 2 en kermis (I) B, 2, a).
634knaphandigh: vlug, als aansporing ( WNT knaphandig B, 1).
635met drie haesten: vliegensvlug (Vrije vertaling) ( WNT haast (I) 2, b). lustigh: op aangename wijze ( WNT lustig B, 4). mit ien abelheyt: met een aardige list ( WNT abelheid 1, b).
636Hy ... loopen: Degene die zal tappen moet listig zijn, maar degene die er met de drank en spijs vandoor wil gaan, moet nog slimmer zijn. Vgl: Harrebomée, 1858-1870, dl. 1, p. 216: ‘Loos moet hij zijn, die tapt, maar nog veel loozer, die met 't gelag wegloopt’. ( WNT arg (I) I, 2 , gelag 2, b en doorloopen (I) B, 7).
637Jy zijt een man als Claes: Mogelijk in aansluiting bij: grappenmaker; zijt is de vorm die bij gij hoort en niet bij jij ( WNT klaas B, 3, c). 'k moet ... koopen: ik moet er ook voor zorgen dat ik mijn kost op zo'n manier [nl. door bedrog] kan verkrijgen.
638geef ... soen: als je mij een zoen geeft.
639Seecker: voorwaar ( WNT zeker (I) B, 19, a, α). laet ick: laat ik... Deze zin wordt door de student niet afgemaakt. Hij interrumpeert zichzelf met de volgende mededeling. 'k sal ... doen: deze mededeling heeft een dubbele betekenis. In de eerste plaats: ik zal vriendschappelijk voor je zijn, en je geen kwaad doen. Maar bovendien, minder onschuldig, betekent iemand vriendschap doen ‘geslachtsgemeenschap met iemand hebben’ ( WNT vriendschap 3, c).
640Hemme: Heb me [t.w. de op dat moment gegeven klap]! vrij: Pak aan! ( WNT klappen (II) II, A, 2).
641jou vrou wijstje de weg: je vrouw doet het je voor, je vrouw geeft je het voorbeeld (Vrije vertaling). daerom ... singe: daarom moet men het niet verwonderlijk vinden.
642Stille mens: Mond dicht, kerel. hoe ... bruyt: wat staat hier dit mens [t.w. de student] een mens [t.w. Pleuntje] te kwellen! Wat kwelt dit men een ander gedurig! Pleuntje spreekt hier dus in de derde naamval over zowel zichzelf als de student. staet (...) en bruyt: staat te kwellen (werkwoordelijke hendiadys; WNT bruien I, B). Bij een vraag die begint met hoe, gevolgd door dus, ‘is de beteekenis van hoe verbleekt. Er wordt gevraagd naar oorzaak of reden, ofwel de vragende vorm omschrijft verbazing, verwondering’ (Overdiep, 1932, p. 247). In deze zin is het laatste het geval.
643acremense mens: verdomde mens. acremense: uitroep van drift in platte zeventiende-eeuwse spreektaal, verbasterde vloek (sacrement) (Van Sterkenburg 1997, 345, 346 en WNT akkerment en akkerment, (suppl.)). Heeft betrekking op de student. guyt: vuilbek ( WNT guit I, 4).
644mens (1 e): slaat op de student. laet ien men mens vreen: laat mij met rust (Vrije vertaling). Pleuntje spreekt hier in de derde naamval over zichzelf.
645Loop by jou hoere (...) wilje hoepe: loop naar je hoer als je wilt wippen. hoepe: heimelijk vrijen ( WNT hoepen, 2). dit leelicke dingh: toespeling op mannelijk lid ( WNT ding (I), 4).
646als ... is: als je er geen zin in hebt (t.w. in een vrijerij). soo laet ick het betien: dan laat ik het varen ( WNT betijen 2).
648in soetigheyt: serieus. In tegenstelling tot: ‘uit zoetigheid’ ( WNT zoetigheid 6, a). alle gecken laet varen: alle gekheid op een stokje ( WNT laten (I) A, 16).
649Ick heb jou al vry besint: ik heb je heel erg lief ( WNT bezinnen 7 en vrij VII, 40, c). ick ... sparen: voor vrienden heb ik geen geheimen ( WNT brood A, 1, b). In de conversatie tussen Gregorius en Pleuntje worden woorden die te maken hebben met ‘brood’ veelvuldig in figuurlijke zin gebruikt. Het kluchtige hieraan is, dat de toespelingen voor Gregorius en Pleuntje een verschillende betekenis hebben. Gregorius bedekt met de brood-toespelingen zijn sexuele bedoelingen, terwijl Pleuntje denkt aan het waerdige brood (654): een fatsoenlijk inkomen verkregen door een huwelijk met Gregorius.
650Ick ... geven: ik zal het liefdesspel met jou bedrijven. In aansluiting bij ‘Zoetemelk met wittebrood slabben’: het liefdesspel bedrijven ( WNT wittebrood 1, b). blaest: er werd op een hoorn geblazen ten teken dat het brood gereed was.
651Dan ... zijn: dan moet je ook niet koppig zijn ten opzichte van mij ( WNT weerbarstig 1, a, α). hoe staeje dus verbaest: In deze zin, waarin hoe gevolgd wordt door dus, wordt gevraagd naar een oorzaak of reden. Tevens drukt de vraag verbazing uit (Overdiep, 1932, p. 247).
652doelwit: persoon waarop men zijn handelingen richt ( WNT doelwit 2). suyckerde: lieflijke ( WNT suikeren (I) 2). wederleggen: verhinderen ( WNT wederleggen II, 8).
653Ick kan niet kallen: ik kan niets uitbrengen ( MNW callen trans., 2).
654moeten bevat tenonrechte een meervoudsaanduiding. bestaen: ondernemen, wagen ( WNT bestaan (II) I, 5).
655En om ... aengaen: en om geen zonde te begaan ten opzichte van het deugdelijke brood (het huwelijk), zou ik het wellicht met hem aaleggen? Nog in de 17 de eeuw beschouwde men een huwelijk als gesloten als man en vrouw met elkaar naar bed waren geweest; de kerkelijke inzegening kon veel later volgen. ( WNT licht (III) B, vgl. Suppl. aangaan I, A, II, 1, d).
656ick ben te vreen: ik berust erin ( WNT tevreden 3).
657backus: gezicht ( WNT bakkes 1). groenigheydt: geilheid ( WNT groenigheid 3, b, α).
658om 't broods-halven: omwille van het inkomen.
659Het ... broods-halven: het maakt niet uit wat de reden ervan is (t.w. waarom Pleuntje besluit het bed met Gregorius te delen). dat is geen nood: dat doet er niet toe ( WNT nood 3).
660't is even veel: het is om het even ( WNT evenveel 2, a).
661Mijn eygen heylige dach: Mijn eigen feestje!; vgl. 536. Uitbreiding van de naamdag, die feestelijk gevierd werd. (vgl. WNT heiligedag kol. 467). Waarschijnlijk hier niet in relatie tot de 17 de november, die aan de H. Gregorius was gewijd. sulcken brockje niet te vermuylen: zo'n hapje (m.b.t. Pleuntje) is niet te versmaden. ( WNT brok 2, a). vermuylen: afwijzen m.b.t. voedsel of een liefdespartner ( WNT vermuilen 1 en 2, b).
662De gaert is nou suyver: de lusthof is nu schoon (ter aanduiding van: de maagdelijkheid is je nog niet ontnomen)( WNT gaard). suyver: ‘zonder onkruid’ en tegelijkertijd ‘kuis, ongerept’. ( WNT zuiver A, I, 1, d en A, II, 18 en 19). schutten: verdedigen, afschermen (Vgl. WNT schutten A, 9).
663quinckertje: iemand die vlug is in zijn bewegingen, jonge springer ( MNW quinc). vry wat stout: heel erg vrijmoedig ( WNT stout A, 1, a, α).
665ons (...) vertoone: ons laten zien ( WNT vertoonen II, 10, a). onsen handel: onze minnehandel, ons liefdespel ( WNT handel (I) II, C).
666De rest van de tekst wordt door Gregorius tegen het publiek uitgesproken. braet-veugels: spotnaam, hier gericht tot de mannelijke toehoorders ( WNT braadvogel).
667aen d'oore slaet: afranselt ( WNT oor I, A, 3).
668rat: een draaiend rad is een zeer verbreide zinnebeeldige voorstelling van het wisselvallige lot ( WNT rad (I) 4).
670Eele behulp'lickheyt: edele hulpvaardigheid, gedienstigheid. Vgl: ( WNT behulpelijk A, 1 en behulpzaamheid 1).
671luckigh: voorspoedig ( WNT gelukkig II, I, 1). hebt geleyd: de weg hebt gewezen ( WNT leiden (I) I, 7, a, α).
672lyden: tevreden stellen ( WNT lijden (I) I, B, 2).
673wilt (...) benyden: misgun; willen ter omschrijving van een aansporing ( WNT willen I, 6, a). arme vreughd: eenvoudig mingenot; mogelijk is bedoeld ‘het mingenot van een arm man’. In dat geval is het bijv. nw. indirect gebruikt. ( WNT vreugde II, 4, c).
|
|
vorige
