auteur: Joost van den Vondel
editeur: Leo Simons, C.R. de Klerk, B.H. Molkenboer, J. Prinsen J.Lzn, H.W.E. Moller, J.F.M. Sterck en C.G.N. de Vooys
bron:
J.F.M. Sterck, H.W.E. Moller, C.G.N. de Vooys, C.R. de Klerk, B.H. Molkenboer, J. Prinsen J.Lzn. en L. Simons (eds), De werken van Vondel. Derde deel 1627-1640. De Maatschappij voor goede en goedkoope lectuur, Amsterdam 1929
verantwoording
inhoudsopgave
doorzoek de hele tekst
downloads
|
|
| |
| | | |
| |
I.V. Vondels
Gebroeders.
Het eerste bedryf.
ABJATHAR. REY VAN PRIESTEREN.
De wackre haen heeft lang den huisman opgekraeit. vs. 1
De starren aen de lucht zijn bleeck, en dun gezaeit,
En voor de morgenstarre en haere komst geweecken.
Het licht genaeckt allengs, en arbeid door te breecken. 4
5
Een ongezonde damp benevelt, als het plagh,
Het Oosten, 't welck ons dreight met eenen bangen dagh, 6
Die 't landschap roosten koomt met gloeiende gareelen. 7
Ick heb gerucht gehoort van muilen, en kameelen, 8
En mannen, onder aen den bergh, in 't naeste dal.
10
Dat's my een wisse bo, de Koning is 'er al,
Die gistren schreef, dat hy, voor zon, en haer geboorte, 11
Hier zelf te Gabaä zou wezen aen de poorte.
'T is tijd en meer dan tijd, dat wij hem tegens gaen, 13
Om in den dieren tijd yet noodighs voor te slaen. 14
15
De heirbaen valt te lang. dit voetpad loopt veel nader.
d'Aertspriester stygh beneên. wy volgen allegader. 16
DAVID. LEVYTEN.
Daer rijst de zon, gevlackt met bloed in 't aengezicht, 17
En komt met haetelijck en ongezegent licht 18
Den jammerlijcken staet der omgelege plecken 19
20
En haer gelegenheid al wederom ontdecken. 20
Wij zullen voort te voet gaen klimmen met de zon. 21
Leviten, de my volght van Sion, Gabaon,
En Nobe, en andre steên; koomt, geeft u aen mijn zyen. 23
| | | |
Zoo moet ons deze reis, een godsreis, wel gedyen. 24
25
Zoo geef d'almaghtige ons eene uitkomst in der nood.
Zoo open God alweêr zijn' vaderlijcken schoot,
Gelijck hy is gewoon, voor zijn verlege knechten; 27
Op datze hem een kroon van danckbre galmen vlechten. 28
My leit een zwarigheid, my leit wat op de leên. 29
30
Mijn hoop ziet licht te moet, maer door een' nevel heen. 30
Hy, die den hemel veeght, en 't onweêr doet bedaeren, 31
Wil in mijn mistigh brein het weder op doen klaeren. 32
Wie daelt'er van den bergh, gelijck een nieuwe star, 33
Die ondergaet? dit schijnt d'Aertspriester Abjathar,
35
En Arons dubble ry met witte linne rocken. 35
Hy koomt, gelijck een God, alleen vooraen getrocken,
Op 't allerstaetelijckste, en schittert met den gloed
Van borstgesteente en riem en tulband ons te moet. 38
My dunckt ick hoor alree, terwijl hy aenkoomt praelen,
40
Den galm van zijn gewaed, gezoomt als met cymbaelen, 40
En zie, hoe 't voorhoofd straelt van schrift, waer uit ick raem 41
En spel Gods majesteit, en aengebeden naem. 41-42
Hy koom met zegen aen, in dees vervloeckte tyden, 43
En jaegh roo wangen aen die Sions heil benyden. 44
45
Getrouwe God, ghy weet, ick koom in dit gewest
Alleen ten dienst uws volx, en om 't gemeene best; 46
Verleenme, dat dit strecke uw majesteit ter eere,
En ick niet ongetroost van dezen heuvel keere.
De blinden zoecken heul aen ydle wichlery, 49
50
Uit starren, vogelvlught, of andre raezerny 50
Van spoock, of ingewand, en vezelen van dieren, 51
| | | |
En al wat ongeloof met logens kan vercieren. 52
Wy zoecken troost aen u, die 't al zijn voedsel geeft, 53
En op de vleugelen der Cherubinnen zweeft; 54
55
Dies laet dit opzet u gevallen, en behaegen, 55
En begenadigh ons, nu wy u komen vraegen.
ABJATHAR. REY VAN PRIESTEREN. DAVID.
De stam van Juda bloeie in David zonder end.
De stam van Jesse groeie in David ongeschent. 58
Dat hem noch donderslagh noch hagelbuie treffe.
60
Dat hy zijn kruin en kroon tot aen den hemel heffe.
Ghy priesterlijcke schaer, die van Gods yver blaeckt,
En hier voor 't heilighdom, de goude bondkist, waeckt, 62
De hemel zegene u, voor dezen morgenzegen. 63
God zegen dees landouw met eenen verschen regen,
65
En spreie een' vruchtbren dauw op dorpen, en op steên.
Hoe komtghe zoo bedruckt gestegen naer beneên? 66
En waerom biggelen de traenen langs uw wangen?
Wel Arons zonen, hoe? hoe laetghe 't hoofd dus hangen, 68
Verzwaerende den last, dien ghy alleen niet draeght?
70
Of druckt u weêr wat nieuws? laet hooren wat ghy klaeght.
De nood, gezalfde Vorst, beschermer der gemeente,
De dierte, en hongers nood in 't rammelend gebeente 72
Van 't magere uitgeteerde en quynende Israël,
Een schim, een' geest gelijck, en enckel been, en vel.
75
Dit jammer heeft geduurt drie jaeren na malkanderen. 75
De drooghte duurt, de lucht weet noch van geen veranderen.
De huisman ploeght vergeefs, al d'ackers leggen woest. 77
| | | |
De zaeitijd, onbeloont van een' ondanckbren oegst, 78
Schreit deerlijck, jaer op jaer, den hemel aen; dien 't maenen 79
80
Van menschen en van vee, en 't zuchten, en de traenen
Van den gespleten grond, en dorstigh loof en gras 81
Geleckt, niet meer vermurwt, als of hy koper was. 82
De rups en springkhaen eet het bloeisel met de knoppen,
En plondert al 't gewas. van d'allersteilste toppen
85
Der bergen, tot het diepst der dellingen, al 't land 85
Leit van den Zuiden wind of gloende zon verbrand.
De korenmaeiers zien verroesten hunne zeissen.
De burger, als hy koomt den landman garven eisschen, 88
Of oly, of olyf, of vijgh, of druif, of wijn,
90
Of dadel, of granaet; verneemt in welck een' schijn 90
D'onvruchtbre wijnbergh staet: hoe d'acker hem bejegent, 91
En aenziet zoo bedruckt. dan keert hy ongezegent 92
Met lege handen t'huis, en kropt, verkropt van rouw, 93
Zijn hartewee, uit zorgh voor zijn bekrete vrouw, 94
95
En arme kinderen; d'een ouder, d'ander jonger,
Hem schreeuwende te moet, geperst van bittren honger,
Als jonge zwaluwen, die schier verstickt, helaes!
Aenhygen 't moede paar, dat t'huis koomt zonder aes. 98
De nood staet op den top en 't uiterste gesteigert. 99
100
Wy storten te gelijck zoo ghy handreicking weigert, 100
En niet in Kanaän een tweede Ioseph streckt. 101
Ghy hebt met uwen schild zoo menighmael bedeckt 102
De Vaders, die om troost voor 't heilighdom verschijnen.
Ghy hebt het Rijck beschut voor wreede Philistijnen,
105
En Gods geslacht verlost; 't welck God hier over roemt, 105
En David, onder hem, der stammen heiland noemt: 106
Maer al uw dapperheid en eere gaet verloren,
't En zy ghy 't leven stut met water, en met koren; 108
Want 't is vergeefs beschermt zijn volck, en onderdaen,
110
Indien men hen van dorst en honger laet vergaen,
En ruimt Gods vyanden, rechtvaerdigh uitgedreven, 111
| | | |
Dees Rijcken in, die God zijn erven had gegeven. 112
Aertspriester, yveraer voor d'eer van Abrams God,
Die u verheerlijckt heeft met zoo een heerlijck lot; 114
115
Wat klaeghtghe my in 't lang der stammen nood en smarte? 115
Ick weet dit al te wel. ick treek dit meest ter harte. 116
Dees zwaerigheid raeckt my en mynen scepter meest.
'K heb Moab, Amaleck noch Ammons zwaerd gevreest, 118
Maer wel dit scherpe zwaerd des hongers. wie kan 't vlughten?
120
Wie God ontvliên? ick breng de dagen door met zuchten,
De nachten zonder slaep, uit zorgh voor 't algemeen, 121
En zocht met offerhande en vasten en gebeên
En traenen menighmael het heil der dorre landen:
Maer d'allerhooghste slaet beloften offerhanden
125
En gaven in den wind. ghy zelfs kunt tuigen, hoe 125
Ick yverde voor 't volck, en wenschte, dat Gods roe
Den herder strafte, in ste van deze onnoosle schapen 127
Nu 't anders niet magh zijn, is 't best, dat elck zich waepen
Met nederigh geduld, gelijck d'Aertsvaders deên, 129
130
Die elck, geperst als wy, met dezen vyand streên. 130
Ick ben een sterflijck mensch, geen God, die 't gras laet groeien,
En 't aerdrijck op zijn tijd met regen kan besproeien.
Die 't stomme vee voeragie en raven aes bestelt, 133
In 't weezenest, heeft weêr en wind in zijn geweld. 134
135
De Vader magh zomwijl zijn kinderen beproeven,
En weigeren een poos, 't geen zy tot noodruft hoeven,
Hem is 't bewust waerom: doch eer het word te spa, 137
Daelt hy van boven neêr met hemelsche gena,
Op dat die met meer smaecks in 't uiterst werd genoten. 139
140
Zoo snoeit de hovenier zijne al te dartle loten, 140
Op dat de wijngaerd zelf met eene milder ranck
Hem in de druivesne voor zijnen arbeid danck'. 142
'T geen nadeel schijnt, in 't oogh van een benevelt oordeel,
Gedijt tot vruchtbaerheid, en wenschelijcker voordeel;
145
Dies laet ons, onder 't juck van luttel tegenspoed,
| | | |
Niet morren, om de hoop op een veel grooter goed. 146
D'ervaeren arts beklaeght alleen niet 't krancke bedde, 147
Maer zoeckt de bron van 't quaed, op dat hy 't heele, en redde. 148
Wat hindert ons, dat wy met God te raede gaen? 149
150
Dit's d'oirzaeck van mijn komst. men ving noit beter aen. 150
Ick volgh u, zy aen zy, daer ghy my heen zult leien.
Ghy priesters, volght ons spoor met stichtelijcke reien. 152
REY VAN PRIESTEREN.
Toen 't ongehoorzaem zaed van Kis, 153
Begaen om d'uitkomst van den slagh 154
155
Nu voor de hand te weten, 155
Door droom noch borstgeheimenis 156
In Gods geheimenissen zagh,
Noch licht kreegh by Propheten,
Zocht hy zijn' troost aen toverspel,
160
En vraeghde t'Endor aen den geest
In 't end verrees'er Samuël, 162
Die hem, nu deizende, en bedeest, 163
Een' dageraed beloofde. 164
165
't Was Samuël, of't werd gelooft, 165
Om 't zyden kleed, en 't grijze hoofd. 166
Wat steurtghe mijn' gerusten slaep,
En roept my uit het naere graf, 168
O Vorst van God geslagen?
| | | |
170
Ghy spaerde koe, en ram, en schaep,
En Agags hoofd, gedoemt ter straf, 171
En zult 'er straf om draegen.
Ick zie den purpren rock gescheurt,
En David op den troon gestelt.
Gevelt, gestroopt, beschimpt, gesleurt,
Daer 't heir bedeckt het roockend veld,
Zoo sprack de geest, en nam de wijck.
180
De Vorst was 's andren daeghs een lijck. 180
Doch Jesses uitgeleze spruit, 181
Begaen om d'uitkomst van zijn lot, 182
Na drie verlege jaeren, 183
Ziet naer gespoock noch wichlaer uit, 184
185
Maer zoeckt godvruchtigh raed by God,
Die d'oirzaeck kan verklaeren,
Waerom dees dierte Jakob praemt. 187
Wie God betrouwt zit niet beschaemt.
|
6bangen: benauwde, drukkende.
7met gloeiende gareelen: een gloeiend juk opleggend.
11voor zon en haer geboorte: voor zonsopgang.
14dieren tijd (vgl. dierte in Opdracht r. 46): tijd van schaarste, hongersnood; yet noodighs: een noodzakelike maatregel.
16stygh beneên: dale af (vgl. vs. 66). Bij het begin van het bedrijf staat hij dus op een heuvel (vgl. vs 48).
17gevlackt met bloed: bloedrood, en dus onheilspellend.
20gelegenheid: gesteldheid.
23geeft u: begeeft u, schikt u.
24moet: moge; een godsreis: een reis om God te vermurwen, ten bate van zijn volk (vgl. vs. 45); wel gedyen: een gunstige uitkomst leveren.
27verlege: in ellendige omstandigheden verkerende.
28kroon: krans; opdat ze Hem eer bewijzen met luidklinkende dankzegging.
29een zwarigheid: iets dat mij bezwaart, een somber voorgevoel; leit op de leên: drukt.
30te moet: tegemoet, in 't verschiet.
31veeght: de wolken wegvaagt; onweêr: noodweer.
32Wil: moge; mistigh: door somberheid verduisterd.
33Levyten: hulp-priesters, uit de stam van Levi.
35Arons dubble ry: een dubbele rij van priesters. Aäron was de stamvader van alle wettige priesters.
38borstgesteente: de borstlap met kostbare edelstenen, door de hogepriester gedragen (vgl. Inhoud r. 2 en Olyftack aan Gustaaf Adolf, vs. 39).
40Zijn opperkleed was van onderen met schelletjes behangen; cymbael: oorspr. muziekinstrument, bestaande uit metalen halve bollen, die tegen elkaar geslagen werden; later ook: klokje in de vorm van een halve bol, schel.
41schrift: de woorden ‘Jehova heilig’, gegraveerd op de gouden plaat die het voorhoofd bedekte (vgl. Olyftack aan Gustaaf Adolf, vs. 37).
41-42raem en spel: kan opmaken en lezen.
43vervloeckte: waarop een vloek rust.
44jaegh roo wangen aen: doe rood van schaamte worden; benyden: niet kunnen verdragen.
46't gemeene best: het algemene welzijn.
49blinden: geestelik blinden, ongelovige heidenen.
51spoock: voortekenen; ingewand en vezelen van dieren: de vezels van het ingewand der offerdieren.
52vercieren: opsieren (niet te verwarren met versieren: verzinnen).
54nl. op de Ark des Verbonds.
58David was geboren uit de stam van Jesse; ongeschent (met de oude zwakke vervoeging).
62de goude bondkist: de kist waarin de wet van het Joodse volk bewaard werd.
63morgenzegen: zegenwens als morgenbegroeting.
66gestegen: de neutrale betekenis van ‘gaan’ maakt de verbinding met naer beneên mogelik (vgl. vs. 16).
68Arons zonen (vgl. vs. 35).
72dierte: vgl. Opdracht r. 46; 't rammelend gebeente: het uitgemergelde lichaam (vgl. Roskam, vs. 38).
75Dit jammer: deze ellende.
78oegst (zonder g, rijmende op woest).
79Schreit den hemel aen: roept klagend tot de hemel.
82Geleckt: opgeslurpt. De tranen verdwijnen spoorloos in de dorre bodem; als of: dan alsof.
85dellingen: dalen (oorspr.: duinvalleien).
88garven eisschen: vragen om schoven (graan).
90verneemt: bemerkt; schijn: toestand.
91hem bejegent: hem tegemoet komt, zich aan hem voordoet.
92ongezegent: zonder zegen (sukses) gehad te hebben op zijn tocht.
93kropt: verbergt; verkropt van rouw: overladen met verdriet.
94zorgh: bezorgdheid; bekrete: met betraand gelaat.
98Aenhygen: met hijgend verlangen tegemoet zien; aes: voedsel.
100storten: zinken ineen.
101een tweede Ioseph streckt: tot een tweede Jozef wordt, door voor goede graanvoorziening te zorgen.
102bedeckt: in bescherming genomen.
105hier over: om die weldaad.
108't leven stut: voor levensonderhoud zorgt.
111rechtvaerdigh: met het volste recht. En geeft deze rijken prijs aan Gods vijanden.
112zijn erven: erfgenamen, nl. de Israëlieten.
114verheerlijckt: tot hoge staat verheven; heerlijck: eervol.
115in 't lang: in den brede.
116treck ter harte: trek mij dit aan.
118Moab: David versloeg de Moabieten ( II Samuel VIII, 2), de Amalekieten ( I Samuel XXX) en de Ammonieten ( II Samuel X).
127onnoosle: onschuldige.
130geperst: in het nauw gebracht; dezen vyand: de droogte en hongersnood.
133voeragie: voer; bestelt: verschaft. Vgl. Job. XXXIX, 3: Wie bereidt de raven hare kost?
134In 't weezenest: als de oude vogels gestorven zijn; geweld: macht.
137Hem is 't bewust: hij weet.
139meer smaecks: meer genot; in 't uiterst: als de nood het hoogst is; werd: worde.
142druivesne: wijnoogst ( snijden: oogsten).
146om de hoop op: wegens de verwachting van.
147beklaeght alleen niet 't krancke bedde: uit aan het ziekbed niet alleen zijn klachten (over de kwaal).
149hindert ons: belet ons, d.w.z. Waarom zouden wij God niet raadplegen?
150men ving noit beter aen: dat is de beste maatregel die wij kunnen nemen.
152stichtelijcke reien: vrome zangen.
154Begaen om: onrustig door het verlangen ( Ned. Wdb. II, 1360).
156borstgeheimenis: het raadplegen van God door middel van de borstlap van de Hogepriester, de Urim en Thummim (vgl. Inhoud r. 2-3 en I Samuel XXVIII, 6).
159-161Saul ging vermomd de waarzegster te Endor raadplegen (zie I Samuel XXVIII, 7-8).
162Samuël: nl. de geest van Samuel, die opgeroepen werd.
163hem: Saul; bedeest: verslagen.
164Een' dageraed beloofde: (ironies op te vatten): niet veel goeds voorspelde voor de volgende dag (vgl. vs. 178). Figuurlik kan dageraed betekenen: de voorbode van iets heilzaams ( Ned. Wdb. III, 2238).
165of't werd gelooft (dat hij het was).
166Wegens het uiterlik van de geestverschijning. Volgens de Statenbijbel ‘een oud man met een mantel bekleed’ ( I Samuel XXVIII, 14).
171Agags, de koning der Amalekieten ( I Samuel XV, 8-9).
173-178Uitwerking van de voorspelling in I Samuel XXVIII, 17-19.
181Jesses spruit: David (vgl. vs. 58).
182Begaen om: bekommerd om (vgl. vs. 154).
183verlege: rampspoedige.
184gespoock: geestverschijning.
187Jakob: voor: Jacobs geslacht, de Israëlieten; praemt: kwelt (oorspr.: knellen, drukken).
|
|
vorige