Joost van den Vondel, De werken van Vondel. Deel 10. 1663-1674

De werken van Vondel. Deel 10. 1663-1674

editeur: Leo Simons, C.R. de Klerk, J. Prinsen J.Lzn, H.W.E. Moller, B.H. Molkenboer, J.F.M. Sterck, L.C. Michels, C.G.N. de Vooys, C.C. van de Graft, J.D. Meerwaldt en A.A. Verdenius

bron: J.F.M. Sterck, H.W.E. Moller, C.G.N. de Vooys, C.R. de Klerk, B.H. Molkenboer, J. Prinsen J.Lzn., L. Simons, C.C. van de Graft, L.C. Michels, J.D. Meerwaldt en A.A. Verdenius (eds), De werken van Vondel. Tiende deel 1663-1674. De Maatschappij voor goede en goedkoope lectuur, Amsterdam 1937

verantwoording

inhoudsopgave

doorzoek de hele tekst

downloads

DBNL vignet



Het vyfde bedryf. LUCIFER. ASMODÉ. Lucifer: Zoo vang de rouklaght aen. geen zang heeft zulck een aert.1412 Asmodé: Hoe wacker heeft dees wacht zijn hofwacht nu bewaert!1413 Lucifer: Het gaet naer onzen wensch. wy zijn dien hoeck te boven.1414 1415 O Asmodé, het rijck des afgronts wil u loven,1415 En innehaelen, op de schorre nachtklaeroen.1416 Ons hof wort met tapijt van spinragh, en feestoen1417 Van dorre blaên bekleet, om 't zegefeest te houwen.1418 Wy kroonen u ten vorst der oostersche landouwen.1419 1420 Gy steurde 't eerste feest der levenden, en zult,1420 Ten Godt der bruiloften van 't oosten ingehult,1421 Gemaghtight worden, 's nachts het bruiloftsbed t'ontsteecken
[p. 160]
Met geile vlammen, en des bruigoms hals te breecken, Daer hy gewonden leght in d'armen van zijn bruit. Asmodé: 1425 Dat 's meer dan ick verdiende. op uwen zegen sluit My d'ysre kroon om 't hooft. zy roeste, uw' naem ter eere. Lucifer: Waer steeckt dees jonge bruit, met haeren nieuwen heere?1427 Asmodé: Zy dropen achter af, van schaemte en schrick gepraemt,1428 En sloopen in een hol, mistroostigh en beschaemt,1429 1430 Om hunne naecktheit: want nu zienze eerst uit hunne oogen, Of andere oogen, loos beguighelt en bedrogen.1430-31 1431 Zy weven schaemroot, om de schamelheit t'ontgaen1432 Van hunne naecktheit, een groen web van vijgeblaên1433 Om 't middenlijf: want wy hen by de locken sleurden1434 1435 Door braem, en doornehaegh, en distelpunt, en scheurden De witte zijde van hunne eerste onnozelheit. Dit zijn de slippen, vuil van stof, en root bespreit Van slijck en sprengklen bloets. zy jammeren en krijten.1434-38 1438 Men hoortze elckandere de schult der misdaet wijten, 1440 En vloecken. Eden galmt van jammerlijck misbaer.1439-40 Mistroostige Adam krabt zijn aenzicht, ruckt het haer Met locken uit zijn hooft, en weckt de hofgeschallen,1442 Uitschreeuwende: waertoe, waer ben ick toe vervallen! Ick gaf mijn bruit niet, maer mijn vyandin gehoor. 1445 Mijn vleesch heeft my verraên. ick volghde een heiloos spoor.1445 Een vuile snoeplust was de pijl die Eva griefde,1446 En my al teffens. och, dit komt van vrouweliefde.1447 Ick ben van mijne ribbe en eigen vleesch verraên. De vrouweliefde komt my al te dier te staen. 1450 Ick wou de vlag, in top gezet, uit trots niet strijcken,1450
[p. 161]
En Gode in wijsheit en in wetenschap gelijcken. De hovaerdy heeft my bedorven, en bekoort.1451-52 1452 Het spoock des afgronts klampt my met gewelt aen boort.1453 Ick voele en voere alree een oorlogh in mijn leden. 1455 Het vleesch wil anders dan de geest. verstant, en reden,1455 En wil, getaistert van dien onverwachten smack,1456 Gevoelen al te spade een' vreesselijcken krack.1457 'k Gevoel de jammeren van buiten en van binnen.1458 Hoe kan men zulck een scha herhaelen en verwinnen!1459 Lucifer: 1460 Zoo wort mijn wraeck verzaet. nu triomfeert de hel. Dat mijn erfvyant zich nu weere, en wetten stell',1461 Om zulck eene inbreuck van erflasteren te keeren:1462 Wy passen langer op geen' hinderdam noch beeren Van wetten, en belofte, en vreeslijck dreigement.1463-64 1465 Natuur leght onder, plat getreden, en geschent.1465 Al 't menschelijck geslacht is mijn, en errefeigen.1466 Het past niet langer op beloften, noch op dreigen.1467 De wil helt over van 't geboden goet tot quaet.1468 'k Wil kercken zaeien, en altaeren, hem ten smaet.1469 1470 Men zal mijn beelden daer met menschenoffren eeren,1470 En gout en wieroock, en by 's afgronts godtheit zweeren,1471 Uit schrick voor straffe. ick schuif nu glimpelijck en valsch1472 Den oirsprong van het quaet van my op 's vyants hals.1473 Laet al de weerelt vry van Adams erven krielen:1474 1475 Uit sestigh eeuwen berght hy pas een hantvol zielen.1475
[p. 162]
Zoo stijge ick, na mijn' val, op eenen hooger trap.1476 Zoo veel vermagh de lust, een montvol appelsap. Maer duickenwe eene poos. wy zullen met onze ooren1478 Den grooten ommezwaei van 't eeuwigh treurspel hooren,1479 1480 Uit Adams eigen mont. nu loopt de treurrol af.1480 Hy komt tot kennis van zijn misdaet door de straf,1481 Die d'overtreders op den hiel treet. hy loopt herwaert,1482 Bestorven om het hooft, en dootsch, dan weder derwaert. De beeldevormer zagh 't wanschepsel aen, en riep:1484 1485 Helaes, nu rout het my dat ick oit menschen schiep.1485 ADAM. EVA. Adam: O duistere spelonck, ick docht in uwe naerheit1486 Mijn smet, en naeckte schaemte en schande, voor de klaerheit1487 Des hemels, en den glans van 't aldoordringend licht, Te decken, maer vergeefs. geen hol, geen bosch is dicht.1489 1490 Ick wort verraden van het wroegende geweten, Dat overtuightme. een worm, te diep in 't hart gezeten,1491 Het overtuigen van 't beschuldighde gemoedt,1492 Doorknaeght mijn ingewant. waer zet ick mijnen voet,1493 Om rust te vinden voor het barnen van mijn zinnen?1494 1495 Och welck een onrust kraeckt en knerst geduurigh binnen In mijnen boezem! hoor, hoe giert het heene en weêr,1496 Getrocken van 't gewight der misdaet, keer om keer. Hoe is mijn staet verkeert! ick dwael, gelijck de blinden,1498 En zoecke d'oude rust, en kanze nergens vinden.
[p. 163]
1500 Zy vlught gestadigh voor en voor, en wil niet staen. Wat grijp ick naer de lucht? hier is geen vatten aen.1501 Waer blijven d'engelen, de blijde feestgenooden,1502 De wachters van den hof? helaes, zy zijn gevloden. Nu zwijght de bruiloftsgalm. de voglezang zit stom. 1505 Geen reien juichen meer voor bruit en bruidegom. De hemelsche bazuin houdt op het feest te groeten. De helsche horen houdt nu aen met vreeslijck toeten.1507 Eva: Wat komt u over? zijt gy zinneloos, of dwaes?1508 Adam: Ick zie de spoockery, en hoor het nachtgeraes1509 1510 Rondom my heene. zie de razeryen klimmen1510 Van onder op, en hoeze ons dreigen, en begrimmen.1511 De nevel, die 't gezicht benevelde, verdwijnt.1512 Nu zienwe een' ommegangk van spoock, dat ons verschijnt.1513 Ick kan de rampen en het leet, by u gebrouwen,1514 1515 Niet overzien, veel min op eene ry ontvouwen.1515 Eva: Zoo schuiftge uw eige schult alleen op mijnen hals. Adam: O oirzaeck van mijn' val, en zoo veel ongevals,1517 Hier uit te spruiten! och dit komt van echtgenooten!1518 Op zulck een voorwaerde is ons huwlijck niet gesloten. Eva: 1520 Met wat beding heeft dan uw hant mijn hant getrout? Adam: Dat gy mijn noothulp trou uw' man hanthaven zoudt. Eva: Het voeght den man zijn vrou godtvruchtigh voor te treden.1522 Adam: Laet dees gevloeckte boom getuigen wie eerst Eden1523 Durf schenden, en zich aen 't verboden ooft vertast.1524
[p. 164]
Eva: 1525 De zwacke vrouwekunne is van een lust verrast:1525 Adam: En uw vervloeckte lust my bitter opgebroken. Eva: Het voeght een manshooft zich te houden onbesproken,1527 En stant te houden, zoo het vrouwebeelt bezwijckt.1528 Adam: Gy smeet my overstagh.1529 Eva: rechtschape vroomheit wijckt 1530 Om smeecken, noch gevley, noch dreigen van een vrouwe.1530 Schep moedt: ick blijve uw troost, in 't nijpen van den rouwe, Gelijck voorheene in weelde en 't opperste geluck, En zal u nimmermeer bezwijcken in den druck.1533 Adam: Het is vergeefs getroost, dees schade al t'onherhaelbaer.1534 Eva: 1535 Wat raet? de schepper schiep ons beide niet onfaelbaer,1535 Maer faelbaer, en van een bouvallige natuur.1536 Adam: Dus sleept de wellust van een' oogenblick, eene uur1537 Een lange keten na van rampen en verdrieten. Het lustme langer niet het leven te genieten. 1540 'k Verbeeldme, waer ick ga en sta, een bange doot. Zy grimtme lelijck aen. och open uwen schoot: Ontfangme, o aerde: want de lust is my benomen. Ontfangme wederom. ick ben van u gekomen. Dit lichaem komt u toe. de ziel verhuize, en zoeck' 1545 Een heimelijck verblijf, daer een verdiende vloeck Haer heenevoere: want zy heeft des hooghsten zegen Misbruickt. wat toeft de doot! het leven is me tegen, De naere duisternis veel liever dan de dagh. Mijn schande leght te naeckt. zoo 't my gebeuren magh 1550 Te sterven; keer het niet. laet u mijn doot behaegen.1550
[p. 165]
Geen reden port u op het tijdigh lijck te klaegen:1551 Want tijdigh sterft hy, die niet meer te hoopen heeft. Al is mijn leven kort, 'k heb noch te lang geleeft, Na zulck een heilverlies, en kan niet meer verliezen.1554 1555 Wat slagh van sterven staet my 't reetste nu te kiezen?1555 Van eenen hoogen bergh afspringen zonder schroom, Of plompen in d'Eufraet, en dryven met den stroom En maelstroom recht in zee, ten aze voor de vissen? Ay vrou, wat houdtge uw' man? gy moghtme nutter missen1559 1560 Dan houden: want de zon, die 't hooft haest onderhaelt,1560 En naer de westkim spoet, is lang voor my gedaelt. Mijne oogen schuwen 't licht. ontslame. ick overleefde1562 Het zegenrijcke lot, my toegeleght, en streefde, Van hoovaerdy vervoert, te weeligh en te steil,1564 1565 En boven 't menschelijcke eens vastgestelde peil: Zoo most ick billijck in 's doots afgront nederstorten.1566 Eva: Waer toe vervaltge? wiltge u zelven 't leven korten, En my, een droeve weeu, verlaeten? ben ick niet Uw eigen vleesch en been? Adam: ja 't vleesch, dat my verriet,1569 1570 Verleide, ô valsche tong, met slangegift bestreecken!1570 Eva: De slang verleide my, door haere looze treken,1571 Adam: Gy zijt de looze slang, die my den dootsteeck gaeft. Eva: Waer blijft uw hoogh vernuft, dat naer de starren draeft? Waer is het helder licht van uw verlichte reden? 1575 Indien mijn traenen, en ootmoedige gebeden U niet bewegen, zoo vergunme, op mijn geklagh, Dat ick aen uwe zijde, en teffens sterven magh:1577 Want 't lustme zonder uw genootschap niet te leven. 'k Ontken geensins dat ick dit misdrijf heb gesteven,1579 1580 Mijn snoeplust u vervoerde in dezen droeven staet. Zoo laet ons t'zamen dan de schult van zulck een quaet
[p. 166]
Oock boeten. woudtge door de dootschult my behaegen?1582 'k Zal haer verdiende straf gewilligh leeren draegen. Daer is mijn hant. ick ben de doot getroost. vaer voort. 1585 Nu suf niet langer. tre my voor. nu sta uw woort,1585 Als een rechtschapen man. geen doot zal my vervaeren, Te ploffen van een rotse, of in de zoute baren Te plompen, hant aen hant. ick troude deze hant.1587-88 1588 Adam: Och liefste, 't is mijn schult. mijn troost, mijn waertste pant, 1590 Ick wil mijn leven, u ter liefde, noch verlengen. Wisch af dees traenen, die de bleecke blaên besprengen Van uwe kaecken. zet uw edel hart gerust. Schoon hier geen levens lust meer overschiet, noch lust My 't leven om uw gunst, en aenschijn. mijn getrouwe,1594 1595 Gy zult niet, in den schijn van eene weduvrouwe,1595 Den eersten bruiloftsdagh beschreien, en alleen, En dootsch, en hangends hoofts, op eenen kouden steen Gezeten, klaegen dat uw man, van rou verwonnen, De handen aen zich zelf mistroostigh heeft geschonnen.1599 1600 'k Wil mijn mistroostigheit intoomen, en al stil Verwachten 't uiterste, en wat hierop volgen wil. Eva: Wat hoore ick daer? een storm begint hier op te steecken, De donckre en zwangre lucht onstuimigh uit te breecken. De bladers ruisschen uit vier hoecken heene en weêr. 1605 De bulderende wint smijt bosch en boomen neêr. Het aerdtrijck davert, dreunt, en loeit, en huilt van onder. Het blixemt blick op blick. op 't weêrlicht rolt de donder1607 De donderklooten door de wolcken slagh op slagh,1608 En d'avontschaduw jaeght den ondergaenden dagh.1609 Adam: 1610 Hoe beeft het hart van schrick! hoe sidderen mijn leden, Van eene kille koortse en dootschrick hardt bereden!1611 Mijn haeren rijzen. al het bloet treckt snel by een.
[p. 167]
d'Alziende rechter, om het gruwzaem overtreên Van zijn gewijde wet, te trots geterght tot toren,1614 1615 Genaeckt. waer vlughten wy? hy komt, en laet zich hooren, Mijn liefste, vlught met my ten bosch in, daer noit zon Het aldoordringend licht en straelen schieten kon. Geen web van vygeblaên kan onze naecktheit kleeden.1618 De hartekenner ziet, van boven tot beneden,1619 1620 Van top tot teen, niet heels aen lichaem en aen ziel.1620 Hoe kort treet 's hemels straf het misdrijf op den hiel!1621 Duick onder, liefste: ick zal u met mijn schaduw decken.1622 O lust! ô appelboom! ô schande! ô lastervlecken!1623 O bosch, bedeck ons, zoo uw schaduwe iet vermagh! 1625 Het hoogh gerecht verschijnt. ô droeve bruiloftsdagh! URIË. ADAM. EVA. Uriël: O Adam, Adam, hoor. waer looptge u nu versteecken,1626 In naere schaduw? meentge in schaduwe uw gebreken1627 En smet te schaduwen voor Godts alziende licht?1628 Geen diepe nachtspelonck, geen hol, hoe naer en dicht,1629 1630 Kan u verbergen, voor d'oneindigheit, gevonden1630 In hemel, aerde, en zee, en grondelooze gronden.1631 'k Verdaegh u in Godts naem. verschijn verschijn terstont.1632 De Vader, die u schiep, en aen zijn wet verbondt, Verdaeght u. waerom vlughtge uw' schepper, uwen vader? Adam: 1635 O stem, 'k gehoorzaeme u. vergeefme: ick kome u nader. De voorbo van uw komste, in 't godtgeheilight woudt,1636 Het schricklijck onweêr, dat uw majesteit ontvout,1637 Verbaesde hem, die, naeckt geschapen, zich moet schaemen,1638 Uit ootmoet en ontzagh, die 's menschen plicht betaemen.1639 Uriël: 1640 Wie openbaerde u toch dees naecktheit, al te naeckt?1640
[p. 168]
Heeft oock uw mont de vrucht der kennisse gesmaeckt?1641 Beken de misdaet vry. ontzieze niet te noemen.1642 Verschoon uw schult niet: want hier baet nu geen verbloemen. O trouwelooze, durftge alleen om 't ooftgenot, 1645 Op dootstraf u verboôn, ontwijden 't hoogh gebodt?1645 Adam: Het is mijn schult niet, maer de liefelijcke woorden Der vrouwe, my van u ter hulp gegunt, bekoorden1647 Mijne ooren en het hart; de boomvrucht en haer verf Mijne oogen, en den mont, helaes, tot mijn bederf, 1650 Te smaecken: uit de vrouwe is mijn bederf geboren.1650 Uriël: O vrou, ter noothulp van uw wederga gekoren, Wat voerde uw zinnen tot dees wederspannigheit? Eva: Een slang, Godts schepsel, heeft mijn simpel hart verleit,1653 Den appel in den mont gesteecken na'et bekooren:1654 Uriël: 1655 O hofslang, listigh dier, gevoel nu 's hooghsten toren.1655 Gy zult voortaen, gehaet van allerhande vee1656 En dieren, op uw' buick voortkruipende, geen vre Noch rust gevoelen, en, in uw spelonck gedreven, Het gansche leven lang, by aerde, uw voedsel, leven!1659 1660 Het hoog gerechte zal een' onuitbluschbren haet1660 Ontsteecken tusschen u, en tusschen 't vrouwezaet,1661 Dat u het hooft verplet: hoewel gy, bits in 't wrijten1662 En wederstreven, dit durft in de hielen bijten.1663 O vrou, die uwen man bedrieghelijck verriet,1664 1665 Gy zult geen ende zien van 't naeckende verdriet,1665
[p. 169]
In draght en baerens noot; en een slavin verstrecken1666 Van Adam, uwen heere, en zijnen wil voltrecken: En gy, die haere stem gehoor gaeft boven Godt,1668 In 't smaecken van de vrucht, en schenden van 't verbodt, 1670 Zult zweeten onder 't juck des arbeits, vol misnoegen. Het aerdtrijck, nu gevloeckt, vergelt den last van 't ploegen En zaeien menigwerf met onkruit, stroo, en kaf. De doorne en distel stickt het zaet, dat d'acker gaf, Tot datge, nat bezweet, verkeert in stof en aerde,1674 1675 Begraven in den schoot der moeder, die u baerde.1675 Op datge midlerwijl gevoelt in 't aerdtsch gequel Hoe d'opperste het recht beneên genade stel,1677 Zal uwe wederga nakomelingen baeren, Godt uw gezontheit en beschaemtheit noch bewaeren,1679 1680 En 't lichaem decken met de warme schaepevacht. Nu flux ten hove uit: flux gy Cherubijnewacht,1681 Godts hoftrouwanten, komt, en past u trou te quijten.1682 Verjaeght de ballingen. verjaeght dit paer bandyten1683 Ten paradyze uit. gaet, bewaeckt den gouden boom1684 1685 Van 't leven. houdt gestreng de dertle lust in toom,1685 Met scherpe zwaerden, die van gloet en vlamme blaecken, Op dat geen ballingen de vrucht des levens smaecken.1687 Eva: O welck een brant ontsteeckt het gansche paradijs,1688 En weit de boomen af! nu zwijght de bruiloftswijs. 1690 Nu schricken teffens al de vogels en de dieren.1690 Zoo past het u en my de bruiloftsfeest te vieren Met deze fackelen. och lief, waer heen? waer heen?1692 Adam: Het is geen draelens tijt. de geest, die ons verscheen, Schijnt geen Uriël, maer Godt zelf, wiens wet wy braecken, 1695 Om boven 's menschen peil te steigren in de daecken1695 Des hemels, boven Godt, in wijsheit, en in maght. Een reuckeloos bestaen heeft ons ten val gebraght.1697
[p. 170]
Helaes, wie onderstut mijn twijfelende stappen? Mijn weêrgade, onderstutme in droeve ballingschappen.1699 1700 De beenen sidderen. het is hoogh tijt te vliên. Wy scheiden, zonder hoop van immer u te zien, O lusthof paradijs! o schoot van ons geboorte! Wat baet het ommezien! ons wort geboôn dees poorte1703 Te ruimen, om een dorre en dorstige landou 1705 Te zoecken, in elende. ô knaegend naberou,1705 O zweetende arrebeit, ô endelooze elenden! Geleitme, volghtme na, met heele kommerbenden.1707 Hier heeft de zomer uit. de winter klamptme aen boort. Godts slaghzwaert volght ons op de hielen. spoenwe voort.1709 UIT.	1412Zoo: zòò, gelijk wij daar juist gehoord hebben; heeft zulck een aert: klinkt ons zòo mooi. 1413Het sarcasme van Asmodé!; dees wacht: die Engelenwacht; hofwacht: de bewaking van het Paradijs. 1414Wy zijn dien hoeck te boven: wij hebben het probleem, hoe God in Adam te treffen (vs. 29-30) opgelost; vgl. vs. 50. 1415wil: zal. 1416de schorre nachtklaeroen: sombere hoorn, vgl. vs. 686. 1417Ons hof: de Hel; feestoen: festoen. 1418houwen: houden. 1419Oostersche landouwen: de gebieden van het Oosten: Azië, waar het heidendom zoo lang overheerschte. 1420steurde: verstoorde. 1421ingehult: ingehuldigd. Het patronaat der oostersche bruiloften, door Lucifer hier aan Asmodé verleend, steunt op het verhaal van 't boek Tobias (III, 8) dat Asmodé achtereenvolgens de zeven mannen van Sara, Raguëls dochter, in den eersten bruiloftsnacht doodde. 1427steeckt: schuilt; dees jonge bruit: Eva; haeren nieuwen heere: Adam, met wie zij pas gehuwd is. 1428achter: naar achteren, achter de struiken; gepraemt: gedrongen. 1429in een hol: ergens in een hoek, vgl. vs. 1486. 1430-31uit hunne oogen, Of andere oogen: weer spot van Asmodé met de sinistere vervulling van Belials voorspelling, vgl. vs. 1164-65. 1431loos beguichelt: slim begoocheld. 1432schamelheit: met schaamte vervullend gemis aan bedekking. 1433web: weefsel, samenknoopsel; vijgeblaên: Gen. III, 7; vgl. vs. 1618. 1434middenlijf: middel. 1434-38Zooals de witte zijde van hunne eerste (oorspronkelijke) onnozelheit, hoewel om tooneelredenen werkelijk aanwezig (vgl. vs. 106-07), zinnebeeldig bedoeld is, is ook dit sleuren door braamstruiken en doornhagen een zinnebeeld van de zonde van Adam en Eva, die hun onschuld hebben verloren. Vondel zinspeelt blijkbaar op Christus' gelijkenis van den man, die door moordenaars van alles beroofd werd (Luc. I, 30), waarop hij zich ook in het Berecht beriep. 1438krijten: huilen. 1439-40Vgl. vs. 1408. 1442de hofgeschalllen: de echo's in het Paradijs. 1445Mijn vleesch: mijn vrouw, vgl. vs. 438, 1448, 1569. 1446vuile: besmettende; griefde: verwondde. 1447al teffens: tegelijk. 1450Versta: ik wilde voor God niet onderdoen; dat Adam door hoogmoed viel, geeft Vondel met een scheepsbeeld weer; in top gezet: boven in den mast geheschen, strijcken: neerlaten. 1451-52Volgens vs. 1344-47 is Adam eerder uit toegevendheid tegenover Eva bezweken dan uit hoogmoed. Eva zelf viel uit snoeplust (vs. 1191-95). Maar het lokmiddel van den duivel was de voorspiegeling van hooger begrip en godgelijkheid (vs. 1162-81); de begeerte hiernaar gaf den doorslag, zooals Adam zelf erkent; vgl. vs. 1564. 1452bedorven en bekoort: gedemoralizeerd en verleid. 1453Het spoock des afgronts: de duivel; klampt enz.: overmant mij, vgl. vs. 1708. 1455Vgl. Galat. V, 17. 1456getaisterd: gehavend, gewond; van: door; smack: val. 1457krack: breuk. 1458van buiten: ziekte, armoede, dood; van binnen: zonde en begeerlijkheid. 1459herhaelen: inhalen; herstellen, vgl. vs. 1534. 1461mijn erfvyant: mijn onverzoenlijke vijand. God, vgl. vs. 6, 558; wetten stell': maatregelen neme. 1462inbreuck van erflasteren: doorbraak van erfelijke schade en schande, de erfzonde. 1463-64Versta: wij maken ons geen zorg meer over Gods verweermiddelen tegen ons; hinderdam: dam, die het opdringend water moet tegenhouden; beeren: waterkeeringen. 1465Natuur leght onder: de menschelijke natuur is overwonnen. 1466mijn: mijn eigendom; errefeigen: van geslacht op geslacht in mijn bezit. 1467Het: het menschelijk geslacht; past: let. 1468Vgl. Gen. VIII, 21. 1469Lucifer zal den afgodendienst verbreiden, vgl. Ps. XCV, 5; 1470De menschenoffers van den heidenschen afgodendienst. 1471't afgronts godtheit: de duivel, Lucifer-zelf. 1472Uit schrick voor straffe: uit angst voor demonische invloeden; glimpelyck: bedriegelijk. 1473op 's vyants hals: op Gods verantwoordelijkheid. Niet ik, bedoelt Lucifer, zal de oorzaak van het kwaad heeten, maar God zelf, zooals o.a. de Manicheën leerden, en misschien denkt Vondel ook aan de leer van Calvijn, zooals hij die in den tijd der hekeldichten begreep. 1474erven: kinderen; krielen: krioelen. 1475sestigh eeuwen: 6000 jaar, dat is, volgens de berekening van Vondels tijd, ongeveer de leeftijd der wereld: 4000 j.v. Chr. en 1600 (tot 2000 afgerond) nà Chr. berght hy pas: redt God nauwelijks; een hantvol: zeer weinig. De meening, dat er maar zeer weinig menschen zullen zalig worden (o.a. door Massillon op 't eind der XVIIde eeuw in zijn bekende preek Sur le petit nombre des élus verkondigd) wordt door Vondel hier dramatisch benut, niet toegestemd. 1476De kwade invloed van Lucifer als duivel is grooter dan zijn goede als engel zou geweest zijn. 1478duicken: schuilen. 1479den grooten ommezwaei: de groote omkeer, staatverandering, wat Vondel in het Berecht Overgangk of naar Aristoteles de peripatie noemde, vgl. vs. 1493; 't eeuwigh treurspel: het altijd en in elken mensch zich herhalend drama, nl. zijn val van onschuld en geluk in zonde en ongeluk door eigen schuld en duivelsche verleiding, waarvan Adams val de oorzaak en het prototype was, waarom Adam in Ballingschap in den ondertitel Aller treurspelen treurspel heet. 1480Nu loopt de treurrol af: nu is de rol van Adam in dit werkelijke treurspel, in dit levensdrama, ten einde. 1481tot kennis: tot de erkentenis of, volgens het Berecht, Herkentenis de agnitio, die mede in een klassiek drama vereischt werd, de erkenning nl. van zijn dwaling en zonde (Vgl. vs. 1498), met een ironische gedachte aan den kennisboom. 1482op den hiel treedt: onmiddellijk volgt; herwaert - derwaert: hierheen - daarheen. 1484De beeldevormer: honende naam voor God, die Adam uit klei vormde, vgl. vs. 152; 't wanschepsel: mismaakt schepsel; Lucifer heeft immers Adams gelijkenis met God verminkt, zooals hij beoogd had, vgl. vs. 30. 1485Vgl. Gen. VI, 6. 1486spelonck: het hol, waarin Adam en Eva waren gevlucht, vs. 1429, 1629; docht: meende, hoopte; naerheit: duisternis. 1487smet: zonde. Adam en Eva zijn beroofd van hun kleed der erfrechtvaardigheid; het symbool vervalt hier dus en ze zijn naakt, alleen door vijgeblaren gedekt, vgl. vs. 1433, 1618. 1489is dicht: bedekt ons genoeg. 1491Dat overtuightme: dat klaagt mij aan; een worm: de knagende worm van het geweten, vgl. Marc. IX, 44. 1492beschuldighde: van schuld bewuste. 1493ingewant: binnenste, geweten. 1494barnen: branden, onrustig woelen. 1496giert: gilt en snerpt; Vondel denkt blijkens vs. 1497 aan het schrille geluid van een ketting over een rad. 1498Hoe is mijn staet verkeert: omgekeerd, omgeslagen, de peripatie van het drama en de erkentenis daarvan, vgl. vs. 1479, 1481. 1501hier is geen vatten aen: de lucht is niet te grijpen. 1502feestgenooden: ter feest genoodigden, vgl. vs. 721. 1507De helsche horen houdt: let op hijgend stafrijm; vgl. vs. 1416. 1508Wat komt u over?: wat overkomt u?. 1509Adam ziet en hoort in zijn angstverbeelding de duivels spoken en razen. 1510de razeryen: als wraakgodinnen. 1511van onder: uit de Hel. 1512De helsche rook trekt op, maar ook bedoelt Adam, dat hij de duivels nu pas ziet. 1513ommegangk van spoock: een lange sliert van helsche geesten is 't gevolg der zonde. 1514by u: door u, Eva. 1515op eene ry ontvouwen: allemaal opnoemen. 1517ongevals: ellende. 1518van echtgenooten: van getrouwd zijn. 1522godtvruchtigh: godvreezend. 1523eerst: het eerst. 1524vertast: vergrijpt. 1525van: door; verrast: overrompeld. 1527een manshooft: den man als hoofd. 1528het vrouwebeelt: de vrouw, vgl. vs. 1288. 1529Gy smeet my overstagh: Gij wierpt mij, toen ik stand wilde houden, met uw tranen enz. omver. 1530Om: voor. 1533u nimmermeer bezwijcken: u nooit in den steek laten. 1534dees schade: al dit verlies; al t'onherhaelbaer: al te onherstelbaar, vgl. vs. 1459. 1535onfaelbaer: onfeilbaar: geen feilen kunnende doen, onzondigbaar. 1536bouvallige: zwakke. 1537Dus: aldus. 1550keer het niet: verhinder het niet (tot Eva gezegd). 1551port u: drijft u aan; het tijdigh lijck: het lijk van iemand die op tijd gestorven is. 1554meer: met klemtoon. 1555slagh: manier; 't reetste: 't beste; Adam overlegt, hoe hij zelfmoord zal plegen. 1559houdt: weerhoudt. 1560houden: behouden; haest: bijna. 1562Ontslame: laat me alleen. 1564weeligh: overmoedig; steil: hoog. 1566billijck: terecht. 1569Vgl. vs. 1445. 1570met slangegift: wijl Eva Belials leugens had nagepraat. 1571looze treken: listige streken. 1577teffens: samen met u. 1579gesteven: gestijfd, doorgedreven. 1582de dootschult: de zonde, die den dood naar ziel en lichaam meebracht. 1585suf: peins en aarzel; sta uw woort: blijf uw woord gestand; volbreng wat ge zeide te willen doen, nl. zelfmoord. 1587-88ploffen - plompen: Ook. in Joseph in Dothan vs. 626 neemt Vondel het onderscheid tusschen vallen op iets droogs (ploffen) en vallen in water (plompen) nauwkeurig in acht. 1588troude: met klemtoon. 1594gunst en aenschijn: het genot van u te zien. 1595schijn: gedaante. 1599geschonnen: geschonden, geslagen. 1607Het blixemt blick op blick: deze natuurnabootsende uitdrukking gebruikt Vondel bijna zoo vaak hij den bliksem beschrijft; blick op blick: straal op straal. 1608donderklooten: donderkeilen, wellicht met bijgedachte aan den Germaanschen onweersgod Donar of Thor. 1609jaeght: verjaagt. 1611hardt bereden: hardvochtig overheerscht. 1614te trots: met te veel trots, nl. van Adams kant; toren: toorn. 1618web: weefsel, vgl. vs. 1433. 1619hartekenner: de doorgronder van 't hart en 't geweten, God. Vgl. Maria Stuart, vs. 1262. 1620niets heels: niets gaafs. Versta: onder elk opzicht heeft de zonde den mensch naar ziel en lichaam schade berokkend. 1621kort: dicht. 1622Duick onder: buk. 1623lastervlecken: schandesmetten, de zonde. 1626versteecken: te verstoppen. 1627naere: donkere. 1628schaduwen: beschaduwen, bedekken. 1629Vgl. vs. 1486. 1630d'oneindigheit: den overal doordringenden God. 1631grondelooze gronden: afgronden, vgl. vs. 239. 1632verdaegh: daag, dagvaard; vgl. vs. 1634. 1636't godtgeheilight wout: het Paradijs. 1637dat uw majesteit ontvout: dat ons zoo duidelijk uw grootheid openbaart. 1638verbaesde: overmeesterde. 1639die 's menschen plicht betaemen: die tot 's menschen plicht hooren. 1640dees naecktheit, al te naeckt: de toevoeging kan behooren bij openbaerde en geeft dan dezen zin: Wie openbaarde u zóo schrikbarend duidelijk uw naaktheid? (vgl. naeckt ontdecken van vs. 1397). Maar dieper van beteekenis wordt Uriëls vraag, wanneer al te naeckt bij naecktheit wordt getrokken; de zin is dan immers: Wie openbaarde u deze naaktheid, niet van 't lichaam alleen, maar ook van de ziel, die het kleed der erfrechtvaardigheid verloor. 1641der kennisse: van den kennisboom. 1642Ontzieze niet te noemen: vrees niet ze te noemen. 1645ontwijden: ontheiligen, schenden. 1647bekoorden: verleidden. 1650smaecken: proeven; bederf: verderf, ondergang. 1653simpel: onnoozel, geen kwaad vermoedend. 1654in den: in mijn; gesteecken: gestoken. 1655hofslang: slang van den tuin, van 't Paradijs; toren: toorn. 1656allerhande: alle soort. 1659by aerde: van stof. 1660Het hoog gerechte: Gods vonnis. 1661't vrouwezaet: het zaad der vrouw, de zoon der vrouw, nl. Jezus, de zoon van Maria. 1662Dat u het hooft verplet: Volgens de christelijke opvatting wordt met deze bijna letterlijke weergave van Gen. III, 15 de toekomstige Verlosser voorspeld. Vondel leest echter met de Vulgaat niet: ipsa conteret, maar naar het Hebreeuwsch ipsum, vgl. Lucifer, vs. 2138 (en noot Dl. V, bl. 694) 2176-78. bits in 't wrijten: fel in uw verzet. 1663in de hielen bijten: belagen. De door Christus overwonnen duivel zal zich, door zijn aanvallen op den mensch, toch tegen God blijven verzetten. 1664O vrou: tot Eva. 1665naeckende: naderende. 1666draght: zwangerschap; een slavin: tot een slavin. 1668En gy: Adam. 1674nat bezweet: na al uw moeilijken arbeid. 1675der moeder, die u baerde: de aarde, waaruit Adam gevormd werd (terra mater). 1677recht beneên genade: genade boven recht. 1679beschaemtheit: schaamtegevoel. 1681ten hove uit: het Paradijs uit. 1682hoftrouwanten: dienaars in het Paradijs, eerst om Adam te beschermen, nu om hem te verjagen; past: zorgt. 1683bandyten: ballingen, vgl. vs. 591 en 1687. 1684gaet enz.: Gen. III, 24. 1685dertle lust: lichtzinnigheid, snoeplust. 1687De levensboom werd Adam en Eva nu ook verboden, omdat zij het recht op de lichamelijke onsterflijkheid hadden verloren. 1688Onder invloed van Grotius' Adamus Exul laat Vondel Eva hier op het vlammend zwaard van den Cherub ingaan. 1690teffens: ineens. 1692deze: met klemtoon. 1695boven 's menschen peil: boven de den mensch gestelde grens. in de daecken: in het hoogste. 1697reuckeloos: roekeloos, vermetel. 1699Adam gaat in ballingschap. 1703Wat baet het ommezien!: wat helpt een blik in 't verleden. 1705elende: uitlandigheid, ballingschap. 1707Dit wordt gezegd tot de gepersonifieerde ellenden; kommerbenden: gevolg van kommer en verdriet. 1709Godts slaghswaert: het zwaard van den engel der gerechtigheid.

De werken van Vondel. Deel 10. 1663-1674

De werken van Vondel. Deel 10. 1663-1674

Het vyfde bedryf.