auteur: Joost van den Vondel
editeur: Leo Simons, C.R. de Klerk, J. Prinsen J.Lzn, H.W.E. Moller, B.H. Molkenboer, J.F.M. Sterck, L.C. Michels, C.G.N. de Vooys, C.C. van de Graft, J.D. Meerwaldt en A.A. Verdenius
bron:
J.F.M. Sterck, H.W.E. Moller, C.G.N. de Vooys, C.R. de Klerk, B.H. Molkenboer, J. Prinsen J.Lzn., L. Simons, C.C. van de Graft, L.C. Michels, J.D. Meerwaldt en A.A. Verdenius (eds), De werken van Vondel. Tiende deel 1663-1674. De Maatschappij voor goede en goedkoope lectuur, Amsterdam 1937
verantwoording
inhoudsopgave
doorzoek de hele tekst
downloads
|
|
| |
| | | |
| |
J.v. Vondels
Ifigenie in Tauren.*
De koning Pelops, zoon van Tantalus, gedraegen
Te Pize, in 't renperk, met den oversnellen wagen,
Troude Enomaüs spruit, brogt Atreus voort, en hy 1-3
Vorst Menelaus, en ook Agamemnon. wy
5
Geheeten Ifigene [uit hem en d'echtgenoote
Vrou Klytemnestre, een telgh van Tyndar, voortgesproten] 6
Zijn, zoo heer vader waent, geoffert voor Diaen,
Daer d'engte Euripus schuurt gestadigh af en aen
Met ebbe en vloet den hals des inhams, en de randen
10
Van rustloos Aulis. hier vergaêrden op de stranden, 8-10
Door Agamemnons last, der Grieken legerheer, 11
Wel duizent schepen, om, tot Menelaus eer,
Helene, hem ontschaekt, uit Troie met den degen 13
Te voeren, met de kroon van vollen oorloghszegen:
| | | |
15
Maer toen'er zwaericheit, voor d'uitgereede kiel 15
En zeilgereede vloot, om zee te kiezen viel,
De wint ongunstigh bleef, begon hy raet te leven 17
Met wichlerye uit vier. tolk Kalchas, wel bedreven, 18
Sprak Agamemnon aen: ô hooft der Grieksche vloot,
20
Men kan de haven niet met eenen ruimen schoot
Uitzeilen, eerge uw kint en dochter Ifigene
Opoffert aen Diaen; naerdienge zwoert voorheene
De schoonste vrucht van 't jaer de straelende godin
Te wijden. Klytemnestre, uw vrou en koningin,
25
Brogt toen een dochter voort. met dezen naem betekent 22-25
Hy ons, de schoonste vrucht van 't jaer by hem gerekent. 25-26
Dees moet gy offren. maer Ulysses voertme ontrou, 27
In schijn als of ik helt Achilles trouwen zou, 28
Met moeder heene: en toen ik t'Aulis was gekomen, 29
30
En op 't altaerhout knielde, en wachte vast met schromen 30
Den dootsteek van het zwaert, vervoerdeme Diaen,
Die eene hinde liet in mijne plaetse staen,
Door d'ope lucht hier in der Tauritanen oorden, 33
Daer d'ongriek Thoas heerscht met zijnen staf in 't noorden, 34
35
Die, vlugger dan een valk, den naem van snelvoet draeght. 35
Hy steltme in deze kerk, gewijt tot offermaeght:
Daer zijn godin Diaen gedient is met de wetten 37
Van een schijnheiligh feest, in 't midden van de smetten, 38
Die 'k uit eerbiedigheit veel liever zwijgen zal:
40
Want ik ten offer slaght, naerdien de stadt dit al 40
Van outs gewoon is, wie hier lant uit vreemde steden. 41
Ik wichle uit d'offerhande, en laet de schendigheden 42
| | | |
Der bloedige offren, in Dianaes kerk geslaght, 42-43
Aen andren over. 'kwil verhaelen wat te nacht 44
45
Ons in de lucht verscheen, of dit te pas moght komen. 45
'K was t'Argos uit dit lant gevaeren in mijn droomen, 46
En sliep in 't midden van de maeghden. d'aerde scheen 47
Te daveren, en ik te vlughten ergens heen. 48
Ik stont van buiten, en zagh hof en dak van boven, 49
50
En posten, overhoop gevallen en geschoven, 50
Ter aerde storten: maer een eenigh hofpylaer
Van vaders huis scheen stant te houden in 't gevaer. 52
Een blonde haerlok quam op 's pijlers kruin uitbreeken, 53
En sloegh, gelijk een mensch, geluit, en scheen te spreeken. 54
55
Ik, die de gasten doode, en hier mijn ampt bekleê 55
Wiesch deze hofkolom, en zuchte, om datze mê 56
De doot was toegedoemt. dees naere droom betekent 56-57
Orestes doot, voorheen by my al doot gerekent. 57-58
De hofpylaer bediet de mannelijke vrucht. 59
60
De gasten sterven hier, als ik hen wassche en zucht. 60
Doch zulk een droom slaet niet op vrienden: want te voren 61
Was Strofius geen zoon, toen vader storf, geboren. 62
'K wil broeders uitvaert, of hy tegenwoordigh waer, 63
In zijn afwezen, hier gaen houden by 't altaer.
65
Ik kan 't uitvoeren met mijn dienstboôn, Grieksche vrouwen, 65
Van koning Thoas my gegunt, op goet vertrouwen. 66
| | | |
Zy zijn om reên noch niet gekomen hier ter stê, 67
In deze kerk, daer ik mijn offerampt bekleê. 68
Zie toe, sla gade, dat geen mensch ons hier betrappe. 69
70
'K bespiede, en zie rondom, voorzichtigh, waer ik stappe. 70
Zie Pylades, schijnt dit Dianaes tempel niet,
Daer 't schip van Argos hier aen strant belande en stiet? 72
Orest, het schijnt me toe. 'k geloof het dunkt u mede: 73
En 't outer druipt van bloet, vergoten hier ter stede. 74
75
De kerk is nat van bloet, en root van moort voor 't oogh. 75
De wapenroof hangt aen het kerkgewelf om hoogh: 76
Als eerstelingen der geslaghte vreemdelingen. 77
Men zie dan wakker heene en weêr, eerze ons bespringen.
Apollo, waer vervoert uw antwoort my met kracht
80
Nu weder in dit net? na mijne moederslaght, 79-80
Tot wraek van vaders moort, verdreven Razernyen 81
'S lants ballingen uitheemsch rondom, aen alle zyen, 82
Geduurigh heene en weêr onrustigh en alom: 83
En toen ik u om raet vraeghde in uw heilighdom,
85
Op welk een wijs men best moght raeken aen een ende 85
| | | |
Van dees bezetenheit, en jammerlijke elende, 86
In 't ommezwerven door gansch Griekenlant geleên,
Gebootge my door zee, naer 't noortsche Tauren heen
Te streven [daer Diaen, uw zuster, op altaeren
90
Gedient wort] om haer beelt, van over veele jaeren,
Gevallen uit de lucht, te schaeken uit de kerk, 90-91
Met list, of zoo het valle, en dit geheilight merk, 92
Gehaelt door veel gevaers, t'Athene in 't licht te stellen, 93
Om lucht te scheppen van benaeutheên, die my knellen, 94
95
En schriklijk pijnigen: een middel, u bewust,
En 't eenigh om te staen naer een volkome rust. 95-96
Ik kome, op uwen raet, dan herwaert aen ten leste
In 't vreemde en onbekende ongastvry lantgeweste.
Nu Pylades, gy zijt mijn halsvrient wijs en trou,
100
Wat vangen wy best aen? gy ziet dit kerkgebou,
Dees hooge muuren. zal men best naer boven stijgen,
Langs deze ladder, en aftreênde een venster krijgen, 102
Of breeken 't ysren slot met boomen en gewelt, 103
Niet weetende hoe 't hier van binnen is gestelt? 104
105
Ontsluitenwe de poort, en wordenwe genomen, 105
Als beeldestormers, dan is 't met ons omgekomen. 106
Doch eerwe sneven, laet ons haestigh vliên aen strant 107
Naer ons galey, waermê wy reisden aen dit lant. 108
Het vliên is ongeraên. wy zijn geen vlught gewoone. 109
110
Het is niet billijk dat de vrees Godts antwoort hoone. 110
Laet ons afwijken van de kerk, en stil in vrê 111
Ons bergen in een hol, waer op de zwarte zee
Haer golven breekt, heel wijt van 't schip, dat geene lieden
| | | |
Het merken, en terstont den koning ons verspieden 114
115
Aenbrengen, en met kracht aengrypen by den hals. 115
Maer als de donk're nacht, die alle dingen valsch
En zonder verwe ziet, komt vallen, dan, als mannen, 116-17
Met alle middelen en krachten aengespannen,
En 't zuiver kerkbeelt stil geschaekt uit d'oude kerk. 119
120
Zie hoe men langs den muur by 't ronde pijlerwerk 120
Afglijden moet. een dappre ontziet geen zwaerigheden.
De bloode suffer zwicht, staet stijf, en rept geen leden. 122
Wy roeiden vruchteloos veel mijlen herwaert aen,
En moeten keeren langs het spoor der zelve baen, 123-24
125
Weshalve, gy spreekt recht, men dient Godts raet te hooren. 125
Nu ga een' schuilhoek en een dootse plaets opspooren: 126
Want valt Apolloos raet en antwoort qualijk uit,
Men wijte onze eige schult noch Godt, noch Godts besluit. 128
Het moet gewaeght zijn. laet gevaer u niet verbluffen.
130
Het past geen jonge maets in zwaericheên te suffen. 123-30129-30
Hoort toe, inwooners, op de twee 131
Steenrotsen van d'Euxijnsche zee,
Te zamenklinkende, gesteegen. 131-33
O maeght Diktin, langs bergh en wegen 134
135
En streeken, rennende op de jaght, 135
Latonaes dochter, hoogh geacht, 136
| | | |
Ik uwe dienstmaeght, koorkostresse,
En kerkgewijde priesteresse, 137-38
Zet mijn' gewyden maeghdevoet 139
140
Naer uw gestichten, heet van gloet, 140
Naer uwe goude heilighdommen, 141
Geciert met blinkende kolommen.
'K verliet Europe en vaders hof, 143
En Grieken, trots op oorloghslof, 144
145
Zijn torens en boschrijke beemden, 145
En slijt mijn dagen by de vreemden.
Hier ben ik. zegh, hoe gaet het nu? 147
Wat zorgh, wat angst bekommert u? 148
Waerom waerom woudtge, afgescheiden
150
Van andren, my ter kerke leiden? 149-50
O telgh van 's konings hoogen stam,
Die moedigh naer de vesten quam 152
Van Troie ontelbre krijghsliên sleepen,
Met eene vloot van duizent schepen!
155
O dienstboôn, och helaes, hoe slijt
Ik jammerklaghtigh mijnen tijt, 155-56
En klaegh luitruchtigh iders ooren
Mijn leedt, onaengenaem te hooren! 157-58
Helaes, hoe lange steeke ik vast 159
160
In huisverdriet en last op last, 160
Betreurende, hier omgezworven, 161
Mijn' broeder, och my afgestorven!
| | | |
Wat zagh ik voor een nachtgezicht, 163
Een' nevel, schuw van hemelsch licht! 164
165
'T is uit met my: 't is omgekomen
Met vaders huis, ik heb 't vernomen. 166
Helaes, wat's t'Argos niet geleên!
Och nootlot, laetge my alleen!
Berooftge my van mijnen broeder,
170
Mijn' troost en eenigen behoeder, 170
En zentge hem ter zielen heen, 171
Wiens uitvaert ik met rou beween, 172
En storte dees lijkofferdranken 173
Ter aerde met bedroefde klanken,
175
Dien jammerkelk, vol offerbloet 175
Van kalven, op geberght gevoedt,
En offerwijn en honigh mede,
Zoenoffers, tot der zielen vrede? 178
Reik hier het gouden offervat, 179
180
Des overledens zoen geschat. 180
Och Agamemnons telgh, wy geven 181
Dit u, gescheiden uit het leven.
Ontfang dees blonde haervlecht toch,
Op dezen grafzerk u tot noch
185
Niet aengeboôn. het kan niet baeten
Mijn traenen over u te laeten. 183-86
Wy beide zijn nu van der hant 187
Te verre van ons vaderlant,
Daer elk my schat in dat geweste 189
190
Geslaght, het vaderlant ten beste. 190
| | | |
Mevrou, 'k zal op zijn ongrieksch nu
Gelijk voor 's lants verstorvelingen 194
195
Godt Pluto zingt op deze stof. 195
Och Atreus huis, och vaders hof, 196
Het licht der kroonen is verdweenen. 197
Der Grieken maght, lang uitgescheenen,
De schult met rijke vorsten boet. 198-99
200
Het eene jammer 't ander broet. 200
De zon verberght haer blijde glanssen,
En wijkt te rugge aen 's hemels transsen
Het eene volght op 't ander wee, 204
205
En moort op moort, en slagh op slagen.
De straf treft Tantels bloet en magen, 206
Voorheen geplaeght. een helsche geest
Slaet voort, en plaeght u allermeest. 207-208
Het nootlot van mijn moeders huwelijk
210
En haere bruiloft trofme gruwelijk
In 't eerste, en een wreet nootlot leit 209-11
My van 't begin de zwaerigheit
| | | |
Van mijn geboorte voor mijne oogen,
215
Die van den Griek was aengezocht 215
Ten echte, om hunnen oorloghstoght 216
Te spoeden. ik, al t' ongelukkigh, 216-17
Een kint van Ledaes dochter drukkigh, 218
Ben al te weeligh opgevoet, 219
220
Om opgeoffert vroegh mijn bloet
Te storten, weghgevoert te wagen 221
Naer Aulis, daer de legers lagen,
Gelijk een bruit, een schoone bruit 223
Van Thetis zoon. ik jonge spruit
225
Och och in Pontus neêrgezeten, 225
Ongastvry Pontus, woon vergeeten
In 't guure en barre noortsche lant,
Versteeken van het huwlijkxpant, 228
Van kindren, maegen, en Micene, 229
230
En Junoos dienst, gelooft voorheene, 230
Al wevende door Pallas gunst
Ik ben een priesterin by vreemden, 233
Van bloet geverft in dorre beemden, 234
Ook d'outers bloetroot en verwoet, 236
Op deerlijk jammeren en klaegen 237
| | | |
Der schreienden, ter neêr geslagen. 238
'K herdenke 't leet, van outs geleên, 239
240
En klaege om broeder, te Miceen
Gestorven, mijn' Orest, geboren
Ter kroone, dien ik liet verloren, 242
Een teder kint, en zuigeling,
Dat noch aen moeders borsten hing.
245
Hier komt een herder van het zeestrant aengestooten. 245
Gewis hy brengt wat nieus.
ô dochter van den grooten
Vorst Agamemnon, spruit van Klytemnestre, hoor,
Ik brenge een nieuwe maer, die vreemt klinkt in uw oor. 248
Wat schrikmaer brengtge ons nu? 249
250
Naer 't Cyaneesche lant te scheepe hier te zamen
Gevloôn, een aengenaem slaghtoffer voor Diaen. 249-51251
Wilt gy het waschbadt en d'inwydinge en het slaen 252
Niet spoeden naer den eisch? 253
Wat zijn dit voor gezellen?
Hoe heet hun lantgewest? kunt gy dien lantaert mellen? 254
255
't Zijn Grieken. dat 's het al, en meer niet, met een woort. 255
Hoe heetenze? hebt gy hun naemen niet gehoort?
d'Een noemde Pylades zijn' reisgenoot.
Nu Pylades weêrom den reisgenoot hoort noemen.
| | | |
Dit's onbekent tot noch. wy hoorden 't van geen liên. 259
260
Zegh op, hoe vingtge hen? hoe quaemtge hen te zien?
In eene holle rots, aen d'ongastvrye stranden
en wat zoekt gy herders, die de randen
En d'ossen spoelen en afwasschen in de zee.
265
Koom herwaert. zeghme nu, hoe kreeghtge hen gevangen, 265
En op wat wijs? 'k wensch dit te hooren met verlangen.
Zy komen spade hier. geen Griek heeft naer ons wet
Het outer van Diaen oit met zijn bloet besmet. 267-68
Na dat wy herders een drift ossen derwaert dreven,
270
Daer 't water van de zee komt door twee rotsen streven, 269-70
En eene rotsspelonk de borst voorover steekt,
Waer op met woest gedruisch de golf geduurigh breekt, 271-72
En in wiens hol gewelf de purpervisschers doken, 273
Verneemt een herder van ons volk, eer wy het roken, 274
275
Twee jongelingen. hy deist schichtigh achterwaert 275
Op zijne toonen, zeght: och zietge niet een' aert 276
Van geesten zitten? een van d'onzen opgetogen, 276-77
Vout met eerbiedigheit zijn handen, slaet zijne oogen 277-78
Ter aerde, en bidt hen aen, ootmoedigh en gedwee: 279
| | | |
280
O Godt Palemon, zoon van onze Leukoteê, 280
Schipredder, help ons toch: het zy gy bey te gader 281
Op strant zweeft: 't zy gy 't kroost zijt van den sterken vader, 281-82282
Godt Nereus, die een' rey van vijftigh dochtren teelt. 283
Een ander los gezel en godtloos, wien 't verveelt, 284
285
Beschimpte zijn gebeên, en zey dat dees gestranden, 285
Na schipbreuk in het hol gedoken, onze handen
Uit schrik ontwijken, om t'ontgaen den offermoort, 287
En 't menscheslaghten, op hunne aenkomst eerst gehoort. 288
De meesten dochten dit was recht en wel gesproken,
290
En stemdenze aen te slaen, om voor Diaen te smooken, 290
Naer 's lants gebruik en wet: maer midlerwijl verlaet
Een van dees twee de laeghte, en stijght, tot dat hy staet 292
In top der steenrotse, en begint dan heene en weder
Het hooft te schudden, en te zwaeien op en neder,
295
En kermde al bevende, sloegh d'armen overal, 295
En raesde harssenloos, en schreeude, als uit een dal 296
De jaeger op de jaght: ô Pylades, zie deze:
Maer zietge niet hoe dees draekin, des afgronts vreeze, 297-98298
My wil verslinden, en, met adderengebroet 299
300
Gewapent in de vuist, my aenrant zoo verwoet? 300
Een andre blaest vast vier en vlam uit haere kleêren,
Stookt moort, en, strevende op de zwarte draekeveeren, 302
Houdt moeder in den arm, om in dit steenen graf
Mijn lijf te dompelen. och och, zy valtme straf, 303-304304
305
En wilme moorden. waer gevloôn uit doots gevaeren?
Men zagh hem razen, niet met eenerley misbaeren, 306
Maer op veel wijzen: want hy bulkte of baste fel,
| | | |
Gelijk een kalf, of hont, of rees, als uit de hel 307-08
Een helsche Razerny in 't licht komt opgerezen. 308-09
310
Wy zaten stom van schrik, en als ter doot verwezen. 310
Hy rukte een zwaert uit, viel de kalvers op het lijf, 311
En dreef hun 't lemmer in de darmen fel en stijf: 312
Gelijk een wreede leeu, als een die, heet verbolgen, 313
De Razerny waent aen te tasten en vervolgen,
315
Zoo dat het bloet in zee zich mengde met het schuim.
Toen al de herders [nu vergadert op het ruim, 316
De neêrlaegh van hun vee en offerossen zaegen] 317
Den horen bliezen, dat' er 't lant af moght gewaegen,
Om alle huisliên flux te helpen op de been, 316-19319
320
Dewijlze hunne maght oordeelden veel te kleen,
Om 't hooft te bieden aen dees sterke vreemdelingen;
Zoo quamenze te hoop uit alle hoeken springen: 322
Maer daetelijk bezweek de dolheit met dien gast. 323
Het schuim droop langs de kin. toen leedt men weinigh last, 324
325
En ieder pooght met kracht den overlast te keeren
Met slaen en worpen. om het onheil af te weeren 325-26326
Sloegh Pylades hem gade, en vaeghde mont en kin 327
Van spogh en schuim, en vlyde en dekte uit trouwe min 328
Zorghvuldig 't kleet om 't lijf, en paste aen alle zijden 329
330
Hem voor de steenen en voor wonden te bevrijden, 330
Als een gedienstigh vrient, die zijnen plicht bewaert. 331
Maer als de dolle zijn verstant krijght en bedaert, 332
En schichtigh oprijst van zijn' val, ziet hy met schroomen 333
Een schriklijk onweêr van den vyant nader komen, 334
335
En dreigen met gevaer. hy zucht, wy vaeren voort
| | | |
Met steenenworpen, elk om 't felste uit zijnen oort.
Wy hooren flux hoe d'een den andren maent heel deerlijk: 337
Wy moeten sterven: doch vrient Pylades, om eerlijk 338
Te sterven, volgh mijn zwaert, en pas nu weer te biên. 339
340
Wy, als zy moedigh dus de sabel zwaeien, vliên
Ten bosch, op 't voorgeberghte. in 't vlughten van den eenen
En 't staen van anderen, zoo rust men niet met steenen 341-42
Te treffen, datze in 't endt bezwijken. men liet af 343
Van worpen, toen men zagh hoe elk zich overgaf.
345
'T is ongeloofelijk, en wonder vreemt, dat onder 345
Al dien ontelbren hoop van lantvolk in 't byzonder
Niet een den offer der godinne veiligh kon 346-47
Aengrijpen: evenwel 't geschiede. men verwon 347-48348
En kreeghze, toenwe schier te moedeloos veraerden. 349
350
Men slootze in eenen ring, en wrong met kracht de zwaerden 350
Uit hunne sterke vuist. zy vielen, flaeu en mat
Van worstlen, op hun knien. wy brengenze aengevat 352
Den koning toe, die zietze, en, zonder lang te wachten,
Verzentze aen u, om hen te wasschen en te slaghten.
355
Nu hebtge, ô priesterin, het geen uw hart begeert,
Twee vreemdelingen, ten brantoffer u vereert.
Het gansche Grieken zal rechtvaerdigh endtlijk moeten 357
Den nederslagh, aen u begaen in Aulis, boeten. 358
Het zy wie 't wil, gy hebt wat wonders ons verhaelt
360
Van dezen Griek, dus wijt aen Pontus kust verdwaelt.
't Gaet wel. nu ga vry heene, en brengme dees gezellen. 361
Wy willen onzen plicht aen hen te werke stellen.
O wee mijn hart, gy waert voorheene wel gerust, 363
| | | |
En toonde u tegens elk, die lande aen deze kust,
365
Medogende, gewoon te schreien om de zielen 365
Der vreemde gasten, die in uwe handen vielen:
Nu zultge, wie gy zijt, gevoelen onzen haet, 367
Ontsteeken door den droom, die op Orestes slaet, 368
Nu doot gerekent. dit verstoort mijn hart van binnen. 369
370
Dit 's zeker. waerde rey, trouhartige vriendinnen, 370
Ik wort gepijnight: want wie ongelukkigh leeft, 370-71
Valt wrevligh tegens hem, wien 't lot gezegent heeft. 371-72
Noit liet Jupijn een' wint uit Grieken herwaert ruischen.
Noit schip voerde oit Heleen, mijn schennis, door het bruischen 373-74
375
Der Cyaneesche rots, met Menelaüs hier, 374-75
Op dat ik wraek aen hen moght neemen trots en fier,
En offrenze op dit strant, gelijkze voor hun schepen 377
My, als een jonge vaers, op Aulis zeekust greepen,
En slaghtten. vader zelf verstrekte d'offerman; 379
380
Een gruwelstuk, dat ik noch niet vergeeten kan.
'K viel vader om den hals, en knielde, en kreet te gruwelijk: 381
O vader, gy besteetme. och och, een schendigh huwelijk! 382
Mijn moeder te Myceen, terwijlge my vermoort,
Verwekt den bruiloftsgalm met zang en fluit, gehoort
385
In 't hofgewelf. gy velt my met uwe eige handen. 384-85385
De bruigom, my belooft, in 't voeren naer de stranden
Van Aulis te karros, met eenen loozen toon, 387
Ter moortfeest, was geensins Achilles, Peleus zoon, 388
| | | |
Maer Pluto. 'k zagh helaes, heer broeder weêrgekomen 389
390
Door eenen sluier. 'k heb hem in den arm genomen, 389-90
Die nu al doot is, en schoon ik Orest bestont, 391
Als zuster, 'k myde hem te kussen mont aen mont, 391-92
Uit eerbre schaemte, als een' die Peleus hof zou eeren, 393
En staekte 't groeten, tot ik t' Argos weêr moght keeren. 394
395
Rampzaelge Orestes, gy zijt doot. wat ongeval
Heeft u, die vader volghde in deughden boven al, 395-96
Vernielt? 'k versma den list der godtheit, die wy eeren, 397
En, als een' smet, een' man van 't outer af durf keeren, 398
Zoo hy een nederslagh met zijne hant beging, 399
400
Of een doot lichaem raekte, of versch geboreling, 400
Naerdienze schept vermaek en lust in offerhanden 401
Van vreemdelingen, die op deze kust belanden.
Latone, gemaelin van Jovis majesteit, 403
Heeft geenerwijs geleert dees blinde onwetenheit: 404
405
En 'k hou het dischgerecht, de godtheên aengeboden 405
Van Tantalus, verziert. geen godtheit laet zich nooden
Op zulk een spijs, noch vont oit smaek in kinderspier: 407
Neen zeker, ik geloof dat d'ingezeten hier, 408
Moordaedigh uit den aert, dees smet op goden schoven: 409
410
Want geene boosheit hecht op 't godendom daer boven.
REY.
O blaeuwe toevloet van het meer,
Dat stroomende langs Argos heen,
| | | |
Met kracht doordringen quam weleer
In grondelooze Euxynsche zeen,
415
Op Asiaenschen gront, zoo wijt 411-15
Gedwaelt uit vliet Eurotas bedt; 415-16
Wat gasten [scheidende met vlijt
Van Lacedemons vloet, bezet
Met riet, en Dirces heilgen stroom,]
420
Verscheenen herwaert in dit lant, 417-20
Der vreemdelingen vloek en schroom, 421
Daer eene maeght brantoffers brant,
En voor de kerk het outer voedt,
Besmet en verft met menschenbloet? 422-24
425
Of roeidenze door zee dus vry 425
Met riemen van abeelen hout, 426
Slaghhoudende van wederzy,
En zeildenze voor wint heel stout
Om huis en hof met gelt en goet
430
Te proppen? want de hoop op gelt
Is onverzaedelijk en zoet
En zorghelijk. men streeft door 't velt 432
Der zee naer alle uitheemsche steên,
Uit ydele ingebeelde waen
435
Der menschen, vol begeerlijkheên, 435
Niet rustende naer winst te staen.
Gewinzucht prikkelt hart en zin
Den eenen meer, den andren min. 438
Hoe ruktenze door 't luit geklots
440
Van Fineus ongeruste klip 440
En tegens een aenslaende rots, 441
Langs 't zeestrant met hun hobblend schip,
| | | |
Daer Nereus dochters, vijftigh sterk, 443
Gaen zingende aen den ronden rey? 444
445
Hoe stuurdenze in het waterperk
Met zuidewinden hun galey
Naer 't vogelrijke lantgewest, 447
Daer 't krijtstrant van Achilles blank
Zich opdoet op het allerlest,
450
En helden met een' snellen gangk
Tot aen 't Euxynsche Pontus toe? 452
Och of, op 't wenschen van mevrou
Helene, Ledaes waerde spruit, 453-54
455
Eens by geval aen dees landou
Van Troie quaem, dit hof ten buit, 456
Om haeren hals en blonde vlecht
Te buigen voor mejoffers bijl, 457-58
Tet doot gedoemt van 't offerecht, 459
460
Gestraft als zy, naer Griekschen stijl. 460
Quaem hier [wat waer 't een blijde maer!]
Een Grieksche gley, en maekte een endt 462
Van slaverny. och of men waer, 463
Gelijkze droomde, uit deze elend 464
465
In 's vaders hooftstadt te Myceen, 465
En zong tot blyschap van elk een. 466
Maer deze beide, vast gebonden, 467
| | | |
En streng gevleugelt, komen gaen, 468
Nieuwe offerhanden van Diaen.
470
Vriendinnen, zwijght, en houdt uw monden:
Want zy, der Grieken eerstelingen, 471
Genaeken ons van dichte by,
Op dat men hen ten offer wy',
Gelijkwe uit 's herders mont ontfingen. 474
475
Eerwaerde maeght [och of de stadt 475
Dien offerdienst u wou vergeven,] 475-76
Ontfang toch zonder wederstreven 477
Dien offer naer 's lants wijs, geschat
Voor goddeloos in Grieksche steden.
480
My staet eerst ga te slaen des tempels offerzeden, 480
Op dat de godtsdienst der godinne wel besla. 481
Ontbint de handen van de vreemdelingen, dra,
Op datze aen Godt gewijt, ontslagen staen van banden. 483
Vertrekt gy naer de kerk, en zuiverende uw handen, 484
485
Bereit al 't geene wat u d'offerwet gebiet,
En nu ter zaeke dient. ô wonder, wat men ziet! 486
Wie was uw moeder, wie uw vader? spreekt, laet hooren.
Hoe hiet uw zuster, was oit zuster u geboren? 488
Wat mist de broederlooze aen zulk een' troost en schat
490
Van jongelingen, zooze oit lieve broeders hadt! 489-90
Wat mensch weet d'uitkomst van gebeurelijke zaeken,
Die, noch toekomende en op wegh, van ver genaeken? 491-92
Der goden raetbesluit is donker. niemant weet
Wat ramp hem boven 't hooft magh hangen, ofte leet.
| | | |
495
Het avontuur bedekt dit diep voor 's menschen oogen. 495
O arme gasten, uit wat lant komtge aengetogen?
Hoe verre zworftge, eer gy belande aen deze kust?
Hoe lang van 't vaderlant, geduurigh ongerust? 498
Waerom beschreitge dit zoo deerlijk? om wat zaeken
500
Betreurtge, wie gy zijt, de ween, die ons genaeken? 500
Ik reken hem niet wijs, die, veegh zijnde, uit ontzagh 501
Voor sterven, deze vrees wil dempen met beklagh, 502
En ook den klaeger, reedt een ander te beschreien, 503
Die, al verwezen, zich tot sterven moet bereien,
505
En geene hoop van heil kan scheppen, naerdemael 505
Hy enkel leet verkeert in eene dubble quael.
De droefheit houdt hem dan door haer vermogen onder.
Dan stervenze alle beide, in stê van een' byzonder. 507-08
Elk moet zijn avontuur uitharden. hierom laet
510
Dit schreien over ons: want wat hier ommegaet
In 't offren melden ons de lantliên, hier gezeten. 510-11
Wie van u beide toch wort Pylades geheeten,
Dat lustme uit uwen mont te hooren en verstaen?
Dit is de man. nu wat vermaek brengt u dit aen?
515
Waer wert hem 't burgerrecht in Grieken aengeboren? 515
Mevrouw, wat baet het u, wanneerge dit zult hooren?
Zijt gy gebroeders, uit een moeders schoot gebaert?
Gebroêrs, niet van geboort, maer vrientschap uit den aert. 518
Hoe heetge? melt uw' naem, indien men het magh weeten.
| | | |
520
Men moght ons beide wel met recht elendigh heeten. 520
Dat vraegh ik niet. wijt dit fortuin en 't hachlijk lot.
En stervenwe onbekent, wy sterven vry van spot. 522
Gevoeltge dit naer uw groothartige gedachten? 523
Gy zult mijn lichaem, niet mijn' naem, ten offer slaghten.
525
Ontdektge ons niet den naem van uw geboortestê?
Gy vraeght het. dit brengt my, die sterf, geen voordeel mê. 526
Wat hindert het dus veel te melden, my ten beste? 527
Ik roeme op Argos, mijn heer vaders lant en veste. 528
O goden! vreemdling, is daer uw geboortestadt? 529
530
Mycenen is 't, voorheen zoo zegenrijk geschat. 530
Vertroktge, als balling, of van welk geval besprongen?
Ik zworf, als balling 's lants, vrywilligh, en gedwongen. 532
Wilt gy niet melden 't geen ik aen u vraegen zal? 533
Zoo 't kan ter loop geschiên, in zulk een ongeval. 534
| | | |
535
Gy komt uit Argos, hier gelant naer mijn gebeden. 535
Niet met mijn' wil, is 't u ten dienst, gy weet de reden. 536
Misschien kentge Ilium, alom ontzien met schroom? 537
Och kende ik Troie noit, noch zagh 't oit in mijn' droom! 538
Men zeght het leit in d'assche, uit aller menschen oogen. 539
540
Het is zoo. deze faem verkuntschapte u geen logen. 540
En keerde toen Helene in Menelaüs stê? 541
Zy keerde wel, doch bragt geen heil den mijnen mê.
Waer is zy? want zy trof voorheene my met smerte. 543
Zy woont nu weder by haer' eersten man te Sparte. 544
545
O algemeene plaegh, by Griek en my berucht! 545
En uit haer bruiloft plukte ik ook een bittre vrucht. 546
En keerde 't Grieksche heir, gelijk men hoort gewaegen?
Gy vraegtme teffens veel, verwartme in al dit vraegen. 548
'K wil weeten, eerge sterft, hoe 't daer gelegen zy.
| | | |
550
Vraegh wat u lust. vraegh stout: ik antwoort vrank en vry. 550
Is Kalchas, wichelaer van 't heir, weêr thuis verscheenen?
Men zeght hy is vergaen met krijghsvolk uit Mycenen. 552
Eerwaerdste godtheit! of Laërtes zoon noch leeft? 553
Hy keerde noch niet t' huis. men zeght hy zwerft en zweeft. 554
555
Dat hy verga, en niet in 't vaderlant vergader. 555
Gy wenscht zoo slim niet, of zy gunnen 't dien verraeder. 556
Leeft Thetis zoon Achil nu noch met lijf en ziel?
Al doot, die t'Aulis eer zoo vruchtloos bruiloft hiel. 558
Bedrieghlijk, zooze zeght, die 't voelde dus verwaten. 559
560
Wie zijtge dan, die scherp doorzoekt de Grieksche staeten? 560
Ik ben van daer, en raekte een maeght ook vroegh van kant. 561
Mevrou, gy vraeght met reên wat omging in dat lant. 562
Waer is de veltheer, in 't getal der goôn getekent? 563
| | | |
Wien meentge? dien ik kende is by 't geluk misrekent: 564
565
Vorst Agamemnon, oir van Atreus rijxgebiet. 565
Ik weet het niet. zwijgh stil, en vraegh dees vraegen niet.
Neen by Jupijn, zegh op: het kan mijn hart verblijden.
Hy raekte droef om hals, en miste een' in zijn lijden. 568
Is hy al heen? hoe quam hy aen zijn endt? ô wee! 569
570
Hoe zuchtge dus hierom, of raekt u dit al mê? 570
'K beklaegh zijn eerste heil, volmaekt en vry van rouwe. 571
Hy raekte droef om hals, vermoort van zijne vrouwe.
Beklaeghlijk lot, vermoort, en van zijn bedtgenoot? 573
Nu rust dan: vraegh niet meer, en laet die dingen doot.
575
Dus veel noch: leeftze, die hem heeft dien slagh gegeven? 575
Z'is doot: want dienze baerde ontnam de moeder 't leven.
Verwart palais! waerom holp hy de moeder voort? 577
Hy koelde aen haer zijn' moedt, tot wraek van 's vaders moort. 578
Hy strafteze, helaes, om zulk een stuk rechtvaerdigh.
| | | |
580
Met recht: en nochtans schat de godtheit hem strafwaerdigh. 580
Liet Agamemnon dan geen' erfgenaem in 't hof?
Elektre alleen, een maeght, befaemt en rijk van lof. 582
Wat stroit de faem nu van de dochter, die hy slaghte?
Datze uit dit leven scheide, en smolt in elx gedachte. 584
585
Zy was elendigh, en de vader, die haar doot: 585
Om eene booze vrou geraekteze in die noot. 586
Leeft Agamemnons zoon noch t'Argos, en in vrede?
Dees droeve is nergens, en alom, en houdt geen stede. 588
O valsche droomen, gy verdwijnt in ydelheên! 589
590
En gy, ô geesten, wijs geheeten om uw reên 590
Zijt logenachtigh, en lichtvaerdigh, als de droomen.
In menschelijke en in godts zaeken wort vernomen 592
Een wargeest. dit alleen blijft over, dat de zoon,
Die wijs was, en gespelt te zitten op den troon,
595
Nu doot is: magh men hun betrouwen dat zy 't weeten. 590-95
Helaes, wie weet ons naer de waerheit af te meeten
Of ons voorouders noch in wezen zijn, of neen? 596-97
| | | |
Hoort toe, gy gasten: wy zyn in gesprek getreên
Heel ernstigh, dat u me ten beste kan gedyen,
600
Inzonderheit aen my, indienge dit wilt lyen. 597-600
Wilt gy naer Argos gaen, indien ik u beschut,
Iet bootschappen aen mijn bloetvrienden, hun tot nut, 602
En brengenze eenen brief, geschreven uit medoogen
Van een' gevangen, die wel weet dat wy niet poogen 604
605
Een' mensch te slaghten: want men dootze naer de wet
Van 't lant, gelijk Diaen die zelf heeft ingezet.
'K had dus lang niemant om naer Argos heen te zenden,
En brieven wederom te brengen van bekenden. 607-08
Gy zijt een, die, zoo 't schijnt, my geensins haetigh zijt, 609
610
En kent Mycene en hen, waer aen ik nu ter tijt
U af wil vaerdigen. men zal uw lijf verschoonen, 610-11
En om 't bestellen van een' brief dus rijk beloonen. 612
Maer d'ander zal alleen, van u gescheiden gaen
[Indien de stadt hem eischt,] ten offer van Diaen. 614
615
Mevrou, gy spreekt heel wel, dit eenige uitgesloten,
Hem offeren, dat zou mijn hartewee vergrooten. 616
Ik ben de stuurman van de reis naer deze wal. 617
Hy is mijn reisgenoot, mijn jammer ten geval. 618
Het waer onbillijk u te dienen met zijn lijden
620
En sterven, en my zelf van jammer te bevryden: 619-20
Doch 't zal geschiên, geef hem den brief, met uw bevel, 621
Dat hy dien t'Argos brenge, en uwen last bestell'.
Laet iemant, wien het lust my slaghten. wie zijn kennis 623
En vrienden brengt in last, en zich houdt buiten schennis, 623-24
625
Is byster boos van aert. het is mijn reisgenoot:
'K zagh hem zoo noode als my opoffren aen de doot.
O edelmoedige, uit een' braven stam gesproten,
Oprechte halsvrient van uw vrienden en genooten!
| | | |
Och of mijn broeder, dien ik derf, zoodaenigh was: 629
630
Want ik, ô vrienden, derf mijn' broeder op dit pas
Alleen door 't niet te zien. wy zullen dezen zenden, 630-31
Dewijl gy 't zoo begeert, met brieven aen bekenden: 632
Maer gy zult sterven: want gy dringt hier sterk op aen.
Wie zalme slaghten, en dit gruwelstuk bestaen?
635
De zoendienst der godinne is my belast te plegen.
O maeght, een schendigh ampt bedientge, en zonder zegen. 636
'K bekleê dit ampt door noot, die my zoo verre braght. 637
Gy zijt een vrou, en voertge een zwaert, dat mannen slaght?
Geensins, maer 'k zal mijn hant afwasschen aen uw vlechten. 639
640
Zoo vraegen vry staet, zegh, wie zalme heden rechten? 640
Zy zijn daer binnen, die het bloetrecht gadeslaen. 641
Wat graf verwacht ik, als het halsrecht is voldaen?
Het heiligh lijkvier, en een grafspelonk naer waerde. 643
Och zalme zusters hant niet dompelen in d'aerde? 644
645
Och arme mensch, gy wenscht al t'ydel, wiege ook zijt.
Uw zuster woont van deze ongrieksche kust te wijt:
Doch nu ge een Griek zijt, wil ik zelf, naer mijn vermogen,
| | | |
U met dien lijkdienst trou berechten uit medoogen.
'K zal 't graf stoffeeren met cieraeden naer uw' staet, 649
650
En uw' lijkstapel voên met geelen honighraet, 650
Gezogen van de by uit bloem van bergh en dalen. 650-51
Maer 'k wil de brieven uit de godtskapelle haelen. 652
Gevoel dan dat ik u niet haete bits en boos. 653
Gy dienaers, slaetze ga, doch vry en bandeloos. 654
655
Ik zal misschien, tot vreught van mijnen welbekenden, 655
Op 't hooghst van my bemint, een bo naer Argos zenden. 656
De brief zal hem tot vreught eer lang bootschappen dat
Zy leven, die men lang voor doot gerekent hadt. 658
'K beklaege u, dien men nu zal brengen
660
Om 't zoenaltaer met bloet te sprengen. 659-60
Uitheemsche vrouwen, vaert, ay vaert
Vry voort: dit's geen ontfarmen waert. 661-62
O jongeling, wy eeren u 663
Om dit gelukkigh lot, dat nu
665
U toeviel: want gy vrank ten leste
Zult keeren naer uw vaders veste. 665-66
Dit is onwenschbaer voor een' vrient, 667
Geensins met 's halsvrients doot gedient. 668
670
Den vreemde uit vreemde landen
Tot zijn bederf. och ongeval,
| | | |
Wie of van beide sterven zal? 669-72
Ik hang in twijffel wie van bey dien last moet draegen. 673
Zal ik u allereerst, of uwen vrient beklaegen?
675
Ay zeghme, ô Pylades, zijnwe eens, en bey vernoeght? 675
Ik weet niet. dit's een vraegh, waer op geen antwoort voeght. 676
Wat maeght is dit? hoe wijs wist deze op Grieksch te vraegen, 677
En van de zwaericheên, voor Ilium gedraegen,
Ook van de wederkomst der Grieken, en Godts tolk, 679
680
Waerzegger Kalchas, en Achilles, stut van 't volk,
En Agamemnon, wiens elenden zy betreurde!
Zy vraeghde wat zijn vrouwe en kinderen gebeurde.
Dees jongkvrou is een telgh van Argos, hier gelant. 683
Zy zoude zeker nu geen' brief van haere hant
685
Heenzenden, noch zoo scherp die dingen onderzoeken,
Als of 't haer mede trof, indien het in die hoeken
Van Argos en het rijk noch wel geschapen stont. 686-87
Ik docht het geen gy zeght, en had het in den mont, 688
Behalve dit alleen: want ieder kan gewaegen,
690
Wie tijdingziek is, van der vorsten nederlaegen. 689-90690
Doch dit ter zy gezet, zy sprak'er noch wat by. 691
Wat was dit? legh het uit, op dat het klaerder zy. 692
'T waer schandelijk dat ik na uwe doot zou leven.
Wy reisden t'zaemen: 't past dat wy te zaemen sneven:
695
Of 't lantschap Focis en gansch Argos zou niet valsch 695
Getuigen welk een schande ik haelde op mijnen hals.
| | | |
'T zal veelen schijnen, want boosaerdigen vermeeren, 697
Dat ik u hier verriet, om zelf alleen te keeren, 698
Of u om hals holp, tot verdriet van al 't geslacht, 699
700
Door looze laegen, om uw rijxkroon, groot van maght,
Uw zuster trouwende, en uw vaders erf te strijken. 701
Ik schaem my des, en 't hart van vreeze wil bezwijken. 702
Onmooghlijk is 't dat ik niet met u sterven zou,
Mijn bloet storte, en verbrande, uit ongeveinsde trou. 704
705
Ik blijve uw vrient, en zie dees vlek niet uit te vaegen. 705
Wat mooghtge strijden, 't voeght my zelf mijn' last te draegen. 706
Een enkle droefheit is genoegh. waer toe het leet
Verdubbelt en verzwaert? want nu gy 't schande heet
En droefheit, zou my ook het zelve wedervaeren, 709
710
Indien ik u, met my in last en doots bezwaeren,
Om 't leven holp. wat my belangt, 't gaet wel. ik sterf 711
Gelukkigh, die, van Godt bezocht, het leven derf. 712
Gy leeft gezegent, en in zuivre en blijde hoven, 713
Ik by Godtloozen. laet u zuster trou beloven, 714
715
En kinders winnen: want ik gafze u tot een vrou. 715
Zoo blijft mijn naem in eere, en vaders huis van rou
Bevrijt, niet kinderloos, ontbloot van erfgenaemen. 716-17
Dies ga, en leef, en bou mijn vaders hof te zamen. 718
Belantge in Grieken, en in Argos, d'eedle stadt, 719
720
'K bezweere u by uw hant, ernsthaftigh aengevat,
Bestelme een graf, tot een gedachte van 't voorleden. 721
| | | |
Dat zuster my beklaege, en ga het graf bekleeden
Met eene haervlecht: en verkuntschap toch aen haer 722-23
Hoe eene Grieksche vrou my slaghte op 't zoenaltaer. 724
725
Verlaet mijn zuster niet: dat waer uw bloet versmaeden, 725
En vaders hoogen stam en heerlijk hof verraeden. 726
Vaer wel, mijn waertste vrient, en trouwe jaghtgenoot.
Gy hebt om mijnen 't wil geleden stoot op stoot.
Apol heeft, spellende te Delfis, ons bedrogen, 729
730
De logenkunst verjaeght uit Grieken, zoet op logen, 730
Waerzeggery ten smaet, en 't oude orakelkoor, 730-31
Toen ikze al 't mijn betroude, en gevende gehoor, 732
Mijn moeder moorde, en nu dit boete met mijn leven. 733
Uw graf gewort u. 'k zal uw zuster niet begeven,
735
Noch onze trou, en wil, als gy zijt overleên, 734-35
U noch veel vieriger beminnen dan voorheen.
Doch schoon de bittre doot gereet staet voor mijne oogen, 737
De godtspraek heeft hierom tot noch toe niet gelogen:
Want als d'elende komt in top gestegen staen,
740
Dan plaghze menighmael wel dapper om te slaen. 740
Zwijg stil. 'k verwacht geen' troost van godt Apolloos drempel. 741
Daer komt mevrou alreê getreden uit den tempel.
Vertrekt gylieden, en bereit daer binnen wat 743
Men tot den offerdienst en 't slaghten noodigh schat.
745
Hier zijn de brieven, niet geschreven zonder traenen 745
Voor u, ô gasten, hoort wat ik u wil vermaenen. 746
| | | |
Geen drukkige is zich zelf' gelijk, als hy, ontlast
Van vreeze, stout wort, en op geen beloften past: 748
Dies docht ik dat hy, uit dit lant by zijn gezellen 749
750
Geraekt, verzuimen zal mijn brieven te bestellen,
Die dezen brief getrou naer Argos brengen moet. 751
Wat eischtge? spreek ront uit. waer wringt de laers uw' voet? 752
Hy zweere dezen brief te levren ons bekenden, 753
En vrienden t'Argos, daer wy hem om heenezenden. 754
755
Zult gy hem wederom trou zweeren met een' eedt? 755
Om wat te doen, of niet? dit zeghme, op dat ik 't weet. 756
Dat ghy hem geensins doot, maer vry weêrom laet vaeren. 757
Met reên, zou hy mijn' wil aen vrienden openbaeren. 758
Maer zal de dwingelant dit lijden en verstaen? 759
760
'K zal 't hem vroet maken, en dien vremdling t'scheep doen gaen. 760
Zoo zweer dan heiligh dit te doen naer mijn behaegen. 761
zegh dien brief te leveren mijn maegen.
'K zal zelf dees brieven aen uw vrienden draegen gaen.
| | | |
Ik u van 't Cyaneesch steenrotsigh strant ontslaen. 764
765
Wat godtheên neemtge tot getuigen van uwe eeden? 765
Diane, wiens altaer en offer wy bekleeden. 766
Ik zweer by 't hooft der goôn, wiens eer daer boven blijkt. 767
Indienge uwe eeden schent, en my verongelijkt? 768
Zoo keere ik nimmer: maer zoo gy uw trou durft smetten? 769
770
Zoo moete ik levend noit mijn' voet in Argos zetten.
Nu luister watwe noch te reukloos slaen voorby. 771
Wat wiltge dan noch meer? laet hooren wat het zy. 772
Bewilligh dit beding, zoo 't schip door storm moght blijven, 773
De brief in zee vergaen, en ik aen lant quaem drijven, 774
775
Dat gyme van dien eedt in dit geval ontslaet.
Hoor wat ik doen wil. veel gebeurt'er in elx staet. 776
'K wil 't inhoudt van dien brief by monde u openbaeren, 777
Op dat gy 't altemael mijn vrienden kunt verklaeren,
Dan gaenwe zeker: want indienge niet vergaet, 779
780
Zoo spreekt de stomme brief al wat geschreven staet.
Vergaet de brief in zee, en komtge aen lant gedreven, 781
Behouden 's lijfs, zoe kunt gy 't hun te kennen geven.
| | | |
Dat 's recht. zoo kan ik my voldoen, den goôn vooral. 783
Nu zegh wien ik den brief in Argos levren zal,
785
En melt wat gy beveelt aen uw geslacht t'ontvouwen. 785
Zegh Ifigene leeft, al wortze doot gehouwen 786
By Grieken, en voorheene in Aulis lang verbrant.
Zy zent aen 's konings zoon Orest dit schriftlijk pant.
Waer woont zy? isze van de doot dan weêr verrezen? 789
790
Gy zietze: wilme met geen woorden lastigh wezen. 790
Zegh broeder, brengme weêr naer Argos, eer ik sterf, 791
Uit dit moordaedigh lant. verlosme van dit erf, 792
En 't offren der godinne, om wie ik 't ampt bewaere 793
Van vreemdelingen heen te leiden ten altaere.
795
Wat zegh ik? Pylades? waer staenwe, en op wat gront? 795
Orestes is zijn naem, dien noemde ik u terstont.
Vergeet het niet, en quijt getrou uw heilige eeden. 796-97
daeghtge Godt in dees gelegenheden? 798
Gansch niet: vaer voort: ik stont versuft om 't geen ik dacht. 799
800
'K zal vraegende misschien iet vinden onverwacht. 800
Ga zegh Orest, Diaen bestelde, om ons te hoeden 801
Voor vaders zwaert, een hinde, en lietze op 't outer bloeden,
| | | |
Toen vader waende dat hy ons geoffert had.
Diane voerde ons hier. dit's d'inhoudt van dit bladt.
805
Wat hebtge my nu met een' lichten eedt verbonden, 805
En braef gezworen! ik vertoef niet, maer gezonden
Van deze uw zuster, geve, Orest, aen u dit pant,
Den brief, geschreven met uw zusters eige hant.
'K aenvaerde, en hoeve geen verklaering van dees blaeden. 809
810
'K gevoele geene vreught van woorden, maer van daeden. 810
O liefste zuster, ik sta stom, och och och och:
En schoon ik u omhels, 'k geloof het naulijx noch.
Wat zal 't een wellust zijn dit wederom te hooren! 811-13
O gasten, niet te ruigh een priesterin, gekoren 814
815
Ten offer van Diaen, t'omhelzen: draeght ontzagh.
Ontwijt den sluier niet, dien niemant raeken magh. 816
O Agamemnons telgh, uit eenen stam gesproten
En vader! keer u om, en went eens onverschoten 818
Uw aengezicht naer my, uw' eigen broeder, dien
820
Gy nu omhelst, en docht uw leven noit te zien. 820
Noem ik u broeder? rust gy niet van zoo te spreeken? 821
Heel Argos spreekt van hem, en alle Eubeesche streeken. 822
Uw broeder is daer niet, elendige, voorwaer.
Zijt gy geboren uit de dochter van Tyndaer? 824
| | | |
825
'K ben Agamemnons zoon, van Pelops voortgekomen. 825
Wat zeghtge? toonme een blijk. hoe hebtge dit vernomen? 826
'K heb zeker blijks genoegh gehoort in vaders hof. 827
Zegh op, ik luister toe, en lette op deze stof. 828
'k Zal 't melden. 'k hoorde eerst uit Elektre hoe gins tusschen 829
830
Thyest en Atreus een geschil rees, niet te blusschen. 830
Ik hoorde het gerucht van 't gulden vlies, heel oudt:
En 't heughtme wel wat gy borduurde in zijde en gout. 832
O allerliefste, dus wort schier mijn hart bewogen. 833
Een zon, schoon schijnende in gekleurde regenbogen. 834
835
Ik breide en weefde dat met kostelijke draên. 835
En wiesch u moeder niet, toen gy zou t'Aulis gaen? 836
Ik weet het, om aldaer ter quaeder uur te trouwen. 837
Waerom zondt gy een vlecht aen moeder door getrouwen? 838
Tot een gedachtenis van mijn begraven lijk. 839
| | | |
840
'K zal tekens toonen, daer gezien, tot waerheits blijk.
'K zagh in de kamer van de maeghden, noch verholen, 841
Een oude speer in 't hof van Pelops, lang gescholen
Van Hippodamia de maeght, te Pize in 't zant,
Toen Enomaüs viel, gezwaeit met haere hant. 843-44
845
O allerliefste want geen mensch bestaet my nader, 845
Orest, 'k omhelze u, ver van Argos hof en vader, 846
Uit Argos hier belant. 847
'K omhelze u, die wy lang al overleden waenen.
850
Nu menght zich vreught en druk, en onderlinge traenen
Bevochtigen de wang, van blyschap en van rou. 850-51
'K liet hem, een teder kint, bevolen aen de trou
Van 's voesters armen, in het hof, bebloet van moorden. 853
Nu kan ik mijn geluk en blyschap met geen woorden
855
Uitbeelden. mijn gemoedt wat spreeke ik afgetreurt! 855
Dit's meer dan wonder, en wie kan 't geen hier gebeurt
Ontvouwen met de tong, en klaer te kennen geven! 852-57857
Wy zullen beide nu gelukkigh t'zamen leven, 858
Om 't onderling geluk van wederzy verheught. 859
860
O vrienden, my gemoet een onverwachte vreught. 860
Ik vreeze al dat hy magh ontglippen uit mijn handen. 861
| | | |
O menscheneeters hof, gebout op noortsche stranden! 862
O waerdigh vaderlant, geboortestadt Myceen,
'K begroete u, daerme 't licht des levens eerst bescheen. 864
865
'K bedanke u, die my voede, en mijnen waerden broeder,
Het licht van al 't geslacht, en mijnen trouwen hoeder. 866
Wy beiden sproten wel uit hoogen stamme, maer
Gansch ongelukkigh solt ons leven, van gevaer 868
Dat voelde ik ongelukkigh, 869
870
Toen vader 't bloote zwaert uitrukte dootsch en drukkigh, 870
En 't koude lemmer my wou drijven in het hart. 871
Het schijntme afwezende u daer ook te zien met smart. 872
Och broeder, toen hy my met looze treken leide,
En zonder bruiloftstorts, terwijl een ieder schreide, 874
875
Naer helt Achilles tent, daer traenen en misbaer 875
Zich mengden onder een, om 't bloedigh moortaltaer. 876
Wat waschbadt stont'er, om het offer rein te baden?
'K moght vaders stout bestaen, te blint en onberaeden,
Beklaegen, en den moort, die geenen vader past. 878-79
880
Het eene gruwelstuk hing aen het ander vast. 879-80
Elendige, hadt gy uw' broeder moeten slaghten 881
| | | |
Door dwang van dees godin; men zoude u schuldigh achten
Aen zulk een' broedermoort, te reukeloos begaen. 877-83882-83
Ik hebbe een schendigh stuk bestaen, 884
885
Een schendigh moortstuk voorgenomen.
Och broeder, naulijx zijtge ontkomen 886
Mijn onrechtvaerdigh moortgewelt, 887
Mijn moortmes, op uw keel gestelt.
Wie ziet dees zwaericheên ten ende?
890
Wat avontuur helptme uit elende? 890
Wat heilzaem middel vinde ik best
Om u uit dit vervloekt gewest
Dees stadt te helpen, vry van rouwe,
In onze Argivische landouwe, 894
895
Eer ik mijn zwaert en handen moet 895
Besmetten met uw edel bloet?
Bedroefde ziel, 't zal u betaemen
Een veiligh middel te beraemen,
Om snel te voet te lande haest, 899
900
En niet ter zee, te vliên verbaest, 899-900
[De doot genaekt met wijde schreden,] 901-vlg.
Door vreemde volken, woest van zeden,
Door ongebaende wegen: want 903
Langs 't Cyaneesch steenrotzigh strant
905
Is 't eng en boghtigh. zoo veel mijlen
Te scheepe zou de vlught verwijlen. 904-06
Elendige, och wat overlegh
Rukt deze hinderpaelen wech!
Wat Godt, wat mensch, eer wy 't vermoeden, 909
910
Zal deze vlught en nootreis spoeden, 910
En toonen Atreus overschot
Ons beide een ent van 't heiloos lot! 912
| | | |
'K zagh in dit wonderbaer geval 't geen met geen monden
Is uit te drukken, en ik hoorde, en zal verkonden
915
Wat mijn gehoor vernam, mijne oogen moghten zien. 913-15
Orest, 't is billijk, dat oprechte vrienden, wien
'T gebeurde elkandere t'ontmoeten, uit ontfarmen 917
En blyschap onderling van weêrzy zich omarmen.
Nu voeght het ga te slaen, de rou ter zy gezet, 919
920
Hoe, na'et bereiken van 't gewenschte heil, wy met
De minste noot den gront van Tauren mogen ruimen. 920-21
De wijze mannen geen gelegenheit verzuimen
Dat's recht gezeit. fortuin verleene ons heur gena.
925
De maght van boven zal een grooter kracht byzetten. 924-25
Het kan mijn opzet noch gesprek met u beletten,
Indienge eerst my berecht hoe 't met Elektre ging: 926-27
Wat lot haer toeviel. dit behaeghtme zonderling. 928
Zy leeft, verlooft aen hem, gezegent en in weelde. 929
930
Wat man is dit? hoe hiet de vader, die hem teelde?
Focenser Strofius. begeertge meer, zoo vraegh. 931
Is om Elektre dan dees vrient zoo na mijn maegh? 932
Hy is ons zusterling, ten halsvrient my beschoren. 933
| | | |
Hy was, toen vader my wou slaghten, niet geboren. 934
935
Noch niet, want Strofius was toen noch kinderloos.
Mijn eige zusters man, zijt welkom voor altoos. 936
Hy is mijn bloetvrient niet alleen, maer ook mijn hoeder. 937
Hoe kontge lijden zulk een schelmstuk van uw moeder? 938
Ay zwijgh. ik nam de wraek van haeren mannemoort. 939
940
En om wat reden holp zy uwen vader voort?
Die klank luit schendigh. leer uw moeders schult verzwijgen. 941
Ik zwijgh. Mycene ziet u nu ten troone stijgen. 942
Daer Menelaüs heerscht: wy zwerven buiten 't lant. 943
Verdrukt dan oom 't geslacht, befaemt door schant op schant? 944
945
Geensins, de Razerny vervolghtme alom te vinnigh.
Dit bleek op strant. men zeght gy raesde daer krankzinnigh.
'K ben nu niet eerst om mijn bezetenheit verdacht. 947
De Vloekgodin, zoo 'k hoor, bestraft uw moederslaght. 948
| | | |
Zy rijdtme nacht en dagh, en weet my in te toomen. 949
950
Wat moghtge aen deze kust, zoo hoogh in 't noorden, komen?
Door Delfis antwoort, en Apollo, die het riedt. 951
Met welk een ooghmerk? magh men 't hooren ofte niet?
'K zal 't zeggen. dit's 't begin van mijne zwaericheden.
Na datwe moeder met ons handen [welke reden
955
Wy liever zwijgen dan verhaelen], dreven knap 954-55955
De Vloekgodinnen ons met kracht in ballingschap.
Ik trok op Godt Apols gebodt t'Athene binnen,
Om daer te pleiten voor onnoembre Vloekgodinnen: 958
Hier zit het heiligh recht, van Jupiter gestelt 959
960
Voor Mars, die zijne vuist bevlekte door gewelt: 960
En daer verscheenen, wou my geen der onderzaten 961
Huisvesting gunnen, als een' mensch by Godt verwaten: 962
Maer die, hierom beschaemt, noch, aengeport door reên, 963
Mijn heil behartighden, bestelden my alleen 964
965
Nootdruftigh dischgerecht, in 't eenzaem huis gezeten. 965
'K most zwijgen, en geen' mensch te spreeken my vermeeten, 966
Noch nutten spijs en drank met iemant dischgemeen. 967
Elk dronk zijn schael vol wijns, die langs de tafel heen
Omwandelde, terwijl men zong en quinkeleerde. 968-69
970
Ik dorst die gasten niet bestraffen, schoon 't my deerde, 970
En treurde stom en stil, ontveinsde 't geen ik zagh.
Ik zuchte zwijgende, om vrou moeders nederslagh. 972
| | | |
Nu hoore ik heeft mijn ramp Athene stof gegeven
Een feest te vieren, noch by hen in zwang gebleven, 973-74
975
En Pallas volk eert noch dien gouden offerkelk. 975
Na dat ik stont te recht op Mavors bergh voor elk, 976
Besloegh ik eenen stoel, en 't hooft der Razernyen 977
Den andren stoel voor my. het ging'er op een stryen. 978
'K verweere mijne zaek met reên, en Febus hoort
980
De wettige oirzaek van dien droeven moedermoort, 979-80
En geeft getuighnis van mijne onschult. Pallas telde 981
Gelijke stemmen, dies de vierschaer vonnis velde,
En van de moederslaght my vrykende en ontsloegh. 981-83
Wat Vloekgodin hier zat, en 't vonnis overwoegh, 984
985
Bestemde dit besluit, en schoude my gansch louter: 984-85985
Maer andre Vloeken, dol en wetteloos en stouter, 986
Vervolghden, dreven my, vol onrust, heene en weêr, 987
Dies ik naer 't heilighdom te Delfis wederkeer.
Daer legge ik voor de kerk gestrekt, en vaste en waeke, 989
990
En zweer de hant aen my, uit opgezette wraeke, 990
Te slaen, ten zy 't Apol, die my verriet, wil hoên. 991
Ik hoorde Febus uit den gouden dryvoet toen 992
My herwaert zenden, om Dianes beelt, gesteegen 993
Van boven uit de lucht, te schaeken door zijn' zegen, 994
995
En neêr te zetten op Athenes vryen gront. 995
Nu helpme trou aen 't heil, getoont door Febus mont.
Bestelme 't beelt, op dat de Razernye scheie, 997
En 'k zal u in Myceen herstellen met mijn gleie. 998
| | | |
O waerde zuster, eer der zustren, helpme dan, 999
1000
En 't vaderlijke huis: want zoo men 't beelt, dat van
Den hemel daelde, niet kan schaeken uit uw kooren, 1001
Zoo is de gansche stam en Pelops hof verloren:
Der goden gramschap treft geduurigh dan en dus, 1003
De telgen van den stam en 't zaet van Tantalus. 1004
1005
O broeder, eerge quaemt was 't eenige verlangen
Naer Argos, om uw' mont te kussen en uw wangen. 1006
Nu wil ik watge wilt, en wensche u naer mijn maght 1007
Te vryen van uw smart, en vaders droef geslacht
Te redden, en weêrom op vasten voet te stellen,
1010
En wil den dochtermoort niet wreeken, noch vertellen. 1010
'K wil mijne hant aen u niet slaen, maer 't huis behoên,
Doch vreeze dees godin of dwinglant zal 't vermoên,
Als hy d'altaernis van het kerkbeelt vint verlaeten. 1012-131013
Hoe berge ik 't leven best? wat onschult kanme baeten? 1014
1015
Doch kan men teffens dit beschikken snel en stip, 1015
Het kerkbeelt schaeken, en my bergen in een' schip,
Dat waer gevaerlijk, doch een daet met recht lofwaerdigh.
Maer wiltge scheiden, my hier laeten, 'k ben wilvaerdigh.
Trek vry behouden heen naer huis, en spoe u voort.
1020
Ik zwicht voor lijfsgevaer, noch dreigement, noch moort, 1020
Zoo gy geborgen blijft. men wenscht een' vorst in 't leven, 1018-211021
Den pijler van het huis. wat's aen een vrou bedreven! 1022
'K wil niet mijn hant aen u, gelijk aen moeder, slaen: 1023
Al bloet genoegh gestort. ik leef en sterf voortaen
1025
Met u alleen, en wil een zelve lot genieten, 1025
U medevoeren, of hier 't leven inneschieten,
| | | |
En sterven aen uw zy. hoor mijn gevoelen noch.
Zoo dit Diaen verdriet, hoe zoume Febus toch
Beveelen 't outerbeelt naer Pallas stadt te scheepen,
1030
Uw aenschijn hier te zien? want dit by een gegreepen, 1030
En overwoogen, hoop ik t' Argos weêr te staen. 1031
Hoe kan 't geschieden dat wy beide niet vergaen,
Terwijlwe mikken op het wit van ons begeeren? 1033
Bedenk het. 't ooghmerk is alleen naer huis te keeren. 1034
1035
En kan men dien tyran niet helpen aen een' kant?
Gevaerlijk, zoo hy wort van vreemden aengerant. 1036
Men waegh' het, raeken wy aldus den noot te boven.
Ik durf het niet, en moet uw moedigh opzet loven. 1038
Of gy my heimelijk verschuilde in deze kerk?
1040
Om in de duisternis te glippen uit dit perk? 1040
De nacht bedekt den dief: de waerheit zoekt de zonnen. 1041
Men zou de tempelwacht niet licht bedriegen konnen.
Helaes, wy zijn om hals. hoe raekt men van dien gront?
My dunkt ik weet noch raet, en eenen nieuwen vont.
| | | |
1045
Ontvou my uwen raet, of ik het ook verstont. 1043-451045
'K gebruik met glimp dat gy van spooken zijt bezeten. 1046
Wat treken vint men, daer de vrouwen niet van weten?
'K zal melden hoe gy vlughte om uwe moederslaght.
Gebruik mijn onheil tot ons heil, naer uwe maght. 1049
1050
'K zal zeggen dat men u ten offer niet magh wijden:
En met wat glimp en schijn? 'k vermoede iet in dit lijden. 1051
Gy zijt onzuiver, en moet eerst geloutert zijn.
Hoe kuntge 't kerkbeelt hun dan schaeken met een' schijn?
Ik wil het zuiveren aen strant, in zoute stroomen. 1054
1055
Is 't kerkbeelt binnen, daer wy beide om herwaert komen? 1055
'K zegh 't outerbeelt, van u bevlekt, eischt zuivering. 1056
En waer? zegh zuidwaert, daer ons d'inham eerst ontfing. 1057
Daer 't schip op anker leght gemaert om af te vaeren. 1058
Draeght iemant neffens u het kerkbeelt naer de baeren? 1059
| | | |
1060
Ik zelve alleen magh dit aenraeken, en niet ruw. 1060
Wat deel heeft Pylades aen dezen moort zoo schuw? 1061
Men zegge dat hy zich bezoedelt heeft aen u: 1062
Zult gy dit heimlijk of met 's konings wil voltrekken? 1063
'K zet hem met woorden om; ik kan 't niet anders dekken. 1064
1065
De gley leght zeylreede, om te gaen op Godts gena. 1065
Bezorght gy 't ovrige, op dat d'aenslagh wel besla. 1066
Een eenigh schort hier aen, dat d'aenslagh blijf verholen.
Bezweert dees vrouwen, en vermaentze, om niet te doolen. 1068
Een vrouwetong verwekt medoogen in den mensch. 1069
1070
Ik hoope al 't ander zal beslaen naer onzen wensch.
O waerde vrouwen, 'k heb mijn opzicht op u allen. 1071
Mijn leven hangt aen u, en hoe dit uit wil vallen, 1072
Of wel of qualijk, en versteeken van mijn lant, 1073
En waertsten broeder, en mijn' waertsten bloetverwant. 1074
1075
Dit zy 't begin dan van mijn rede t'overwegen, 1075
Hoe alle vrouwen van natuure zijn genegen
Tot onderlinge liefde, en, tot een' toeverlaet,
De hant te houden aen den algemeenen staet. 1077-78
Zwijght stil, en helpt ons vlught. men looft getrouwe tongen. 1079
| | | |
1080
Gedenkt hoe hier een trits van vrienden, hardt gedrongen, 1080
Al teffens een gevaer geperst is uit te staen, 1081
Te keeren in hun lant, of teffens hier vergaen. 1082
Raek ik behouden, gy zult ook dien zegen erven.
'K zette u behouden en verheught op Grieksche werven. 1084
1085
Weshalve bidde ik u, by uwe rechte hant, 1085
En u, en u, en u, met mont en kusverbant, 1086
By uwe trou, en by de liefste in uw geslachten, 1087
By vader, moeder, en uw kinders, leert u wachten. 1088
Wat zeghtge nu hier toe? hoe sterktge dit verzoek? 1089
1090
Wie kan het weigeren? maektge u hierinne t'zoek, 1090
Dan is 't voorwaer met my en broeder omgekomen.
Mevrou, schep goeden moet. volhardt by 't voorgenomen:
Wat ons belangt, van ons wort niet een woort gerept
[Dat weet Jupijn], van al wat gy geboden hebt. 1094
1095
Het ga u wel om zulk een antwoort, rijp van reden.
Uw aller plicht vereischt terstont in 't hof te treden. 1096
De koning van dit lant zal strax verschijnen, om 1097
Hier t'onderzoeken of men voor het heilighdom
De gasten heeft geslaght, gewijt tot offerhanden.
1100
Eerwaerdighste godin, die, t'Aulis aen de stranden,
My voor 't moordaedigh zwaert van vader hebt bevrijt,
Behoeme, en deze mede, in dezen bangen strijt. 1102
Of Grieken zal om u, lieght d'antwoort uit Godts kooren, 1103
Noit Delfis zoeken, om Apolloos mont te hooren.
1105
Maer nu verzoenbaer, schey uit dit verwaten lant. 1105
Trek heen naer Pallas stadt, daer zy d'olyven plant. 1106
Het voeght u langer niet te blijven by dien wreede, 1107
Nu gy mooght woonen in een zegenrijke stede. 1108
| | | |
Halcyon, die, met rou belaên, 1109
1110
Om Pontus rotsstrant heenen 1110
Uw droevigh onheil zingt met steenen,
Een' zang, by wijzen slechts verstaen, 1112
En uwen man doorgaens beklaeght, 1113
1115
'K gelijke my, van druk bevangen, 1115
By u, waer van het strant gewaeght. 1116
Ik hier een vogel, zonder schacht,
En onvoorzien van pennen,
Verlang naer Griekenlant te rennen,
1120
Uit lust ter Godtheit van de jaght, 1120
Die op den bergh van Cynthus vaert, 1121
Met palmen, groen van bladen,
Laurieren en olijf geladen, 1123
Latonaes dochter lief en waert. 1124
1125
'K wensch zwaenen, tot gezang geboren, 1125
Aen 't water daer met lust te hooren. 1126
Het stontme op traenen, toen de stadt 1127
Ter neêr plofte, ik most vaeren
Met vreemde roovers door de baren,
1130
Om gout geveilt, en opgevat. 1130
De spruit van Agamemnon moet
De maeght, een priesterinne,
Ten dienst der wufte jaghtgodinne,
Een plengster van het hartebloet, 1134
| | | |
1135
Hier dienen met een offerboet, 1135
Van vee, om op 't altaer te branden,
Gy zijt de zwaericheên gewent,
1140
En hoeftze niet te leeren
Verdraegen: doch de kans kan keeren
Met eenen zwaey, na lange elend. 1139-42
Na zacht gevley van goede dagen
Is 't juk van rampspoên zwaer te draegen.
1145
De gley met vijftigh riemen zal,
Befaemde maeght, u slingeren 1146
Naer Argos met den dans der vingeren
Op Faunus fluit. dat zoet geschal 1147-48
Bestelt den roeier kracht en moedt. 1149
1150
Apollo spoedt het vaeren 1150
Met zijne lier van zeven snaeren,
En zingt en speelt u door den vloet
Aen 't vruchtbre en vette Atheensche lant.
1155
Door zee: ik eenzaam hier gebleven,
Sla mijn gezicht naer u van strant.
De winden vallen in het zeil
Van achter. touwen rekken 1158
Terwijl de winden rustig trekken, 1159
1160
En 't schip door zee bruischt tot uw heil,
Op heesch klaeroen en zeetrompetten, 1161
Om recht Pireüs in te zetten. 1162
Och quaem ik op de klaere baen, 1163
Daer 't brandend vier der zonne,
1165
Der hemellichten aêr en bronne, 1165
| | | |
Gewoon is jaerlijx om te gaen: 1166
'K zou recht in top van 't oude hof, 1167
En op mijn taeie vleugels drijven 1169
1170
In 't hart der reien, daer met lof 1169-70
Ik, maeght zijnde, in de bruiloft stont, 1171
En voor mijn moeders voeten 1172
Bevalligheden quam ontmoeten,
En voerdeze ten dansse in 't ront. 1173-74
1175
'K was uitgestreeken met de pracht 1175
En puik van allerley cieraeden,
Daer 't al most volstaen in zijn kracht. 1178
Haerlokken schaduwden mijn kaeken,
1180
Waer op de roozen schooner blaeken. 1180
Waer is, waer spreeke ik nu de Grieksche kerkkostrin? 1181
Heeft zy de gasten al gewijt voor ons godin?
Hier isze, ô koning. die u reên geeft van haer werken. 1183
Wel Agamemnons kint, draeghtge uit Dianaes kerken, 1184
1185
Dat ongeoorlooft is, dit kerkbeelt met uw hant? 1185
Hou stant, heer koning. och hou toch een luttel stant. 1186
Wat rechtge nieus aen? zeghme, ô Ifigeen, doe kennis. 1187
Ik zuivere antwoorde u. my gruwt van zulk een schennis. 1188
| | | |
Wat brengtge nieus voor? spreek recht uit, beknopt en klaer. 1189
1190
Gy vingt hier offers op, ten smette van 't altaer. 1190
Hoe weetge dit? of spreektge alleen naer uwe meening? 1191
Het kerkbeelt keerde zich, daer 't stont, om dees verkleening. 1192
Van zelf? of keerde 't door aerdtbeving met een' zwey? 1193
Van zelf, en ons godin look d'oogen alle bey.
1195
Wat 's d'oirzaek? zijn de vreemde ontzuivert door hun leven? 1195
Dat is 't, en anders niet. my schrikt 't geen zy bedreven.
Vermoordenze op hun kust een' aengekomen gast? 1197
Zy quamen herwaert aen, met huismoort zwaer belast. 1198
Wat huismoort? 't lustme dit te hooren, en te weeten.
1200
Zy hebben, bey vervloekt, hun moeder dootgesmeeten. 1200
O Godt Apollo, dit's in 't noorden noit gehoort! 1201
Heel Grieken dreefze wech, en schupteze uit de poort. 1202
Zoo brengtge 't beelt hierom naer buiten van het outer?
Om 't af te wasschen, in dees lucht, heel rein en louter. 1204
| | | |
1205
Hoe kreeghtge kennis van der vreemdelingen smet?
Toen 't kerkbeelt op 't altaer gekeert stont en verzet. 1206
Gy vat het recht, als opgevoedt by Grieksche wijzen. 1207
Hun blijde tyding streelt mijn hart, dat d'aders rijzen. 1208
Zoo brengenze u wat goets van Argos uit de zee? 1209
1210
Mijn eenigh broêr Orest leeft noch in rust en vrê. 1210
Zoo wiltge om deze maer hen spaeren by het leven? 1211
En vader is gezont en frisch tot noch gebleven.
Gy gingt, Diaen ten dienst, dan uit de kerk met reên? 1213
Als die gansch Grieken haete, om 't onheil daer geleén. 1214
1215
Waer nu gebleven met dees vreemden uit de baren? 1215
Men moet d'instelling van de kerkwet rein bewaeren.
Hoe komen waschvat en uw degen van der hant? 1217
Ik wil ze eerst zuiveren kerkpleghtigh op het strant. 1218
Met eene bronaêr, of in zoute waterplassen?
| | | |
1220
De zee is maghtigh al de vlekken af te wassen.
Het offer der godin zal heiliger beslaen:
En mijne tempelplicht ook heiliger bestaen. 1222
Komt hier de zeetong niet Dianaes drempel likken? 1223
Wy hoeven eenzaemheit, en moeten meer beschikken. 1224
1225
Zoo breng hen waerge wilt: 'k wil geen geheimnis zien.
My past het outerbeelt in 't loutren eer te biên. 1226
Met reên: het is bevlekt met moederslaght, te schroomen. 1227
Ik had het anders uit den tempel niet genomen.
Godtvruchtigheit, met vlijt gepaert, een ieder sticht. 1229
1230
Hoor watme staet te doen. 1230
Dat meltme naer uw' plicht.
Hoe, op datze niet ontvlieden? 1231
Gy dienaers, boeit henlieden.
Men breng' de gasten hier.
| | | |
Het zal terstont geschiên.
Men dekke d'oogen, dat zy 't zonnelicht niet zien. 1234a1234b
1235
Bestelme ook eenen stoet van uwe lijftrouwanten. 1235
Om al dien hoop in stadt te planten. 1236b
Op dat'er geen verschijne omtrent dien offerslaght? 1237
Dat waer een gruwelstuk. 1238a
En zegh dat niemant dit slaghtoffer dicht genaeke.
1240
Geen van de vrienden hoedt de stadt met zulk een waeke.
Gy tuight van my het geen op u veel beter slaet,
Naerdien het gansche lant om u verwondert staet. 1238b-42
Nu sta hier voor de kerk. 1243a
Om wat te doen en leeren? 1243b
De kerk te zuiveren met gout, op dat in 't keeren 1244
1245
Gy haer gereinight vint, wanneer de gasten hier 1244b-45
| | | |
Wat verricht ik dan naer 's kerks manier? 1246
Gy moet uwe oogen met een' zijden sluier dekken. 1247
Om met geen offerslaght mijne oogen te bevlekken? 1248
En draele ik u te lang? 1249a
Hoe treffe ik best de maet? 1249b
1250
Het geve u dan niet vreemt. 1250a
Beschik wat hier toe staet. 1250b
Och of dees zuivering besloegh naer mijn gebeden!
Ik bidde desgelijx het zelve uit rijpe reden. 1252
Ik zie de gasten nu aenstappen uit het huis, 1253
De jongelingen, en het heilighdom, heel kuisch, 1254
1255
Om dien vervloekten moort door offerslaght te vaegen. 1255
Ik zie de fakkels voor de gasten heenedraegen, 1256
En 't geen de loutering van hun en 't kerkbeelt eischt.
'K gebie den burger dat hy voor dees zuivring deist. 1258
Zoo eenige kostrin de hant wil rein bewaeren, 1259
1260
Of huwlijk sluiten, of in arbeit gaet van baeren, 1260
Vertrekt en wijkt, op dat gy smet ontfangt noch hoon. 1261
O dochter van Jupijn, en dochter van Latoôn, 1262
| | | |
Wassche ik hun' dootslagh af, en offre hen ter stede 1263
Daer 't voeght, gy zult voortaen, in veiligheit en vrede,
1265
Gerust een zuiver huis bewoonen zonder vlek,
En wy gelukkigh zijn. schoon ik nu niet ontdek' 1266
Het ovrige aen de goôn, veelkundigh en ervaeren,
Noch lust my, ô Diaen, dus veel u t'openbaeren. 1268
De tweeling van Latone 1269
1270
Godt Febus, met zijn gouden haer,
Verdient dat elk hem kroone,
Om zijn vernuft en harpesnaer. 1272
Diane, schoon van straelen,
Is fix op schieten afgerecht,
1275
In Delos vruchtbre dalen. 1275
De moeder van 't stilstaende en slecht
Bronwater, toenze scheide
Van 't eilant, overal befaemt 1276-78
Door hun geboort, geleide,
Den wijngodt toegeschreven, 1281
Daer eer de draek, een aerdtsch gedroght, 1282
Den rugh hadde opgeheven, 1283
Vol spikklen van natuur gewrocht.
1285
De muil zagh root en bloedigh,
Vol kopre tanden. zulk een dier 1286
Bewaekt Godts antwoort moedigh, 1287
In schaduwe van lauwerier.
1290
En hupplende op uw moeders arm,
Schoot dien spelonkdraek neder,
Begost, op 's vreemdelings gekerm,
| | | |
Gezeten op den dryvoettroon, 1294
1295
Heel schuw van 't zaet te zaeien 1295
Der logentael, te koop om loon, 1296
Daer lang Kastalje in waerde 1297
Haer water uitgiet klaer en puur,
En 't navelpunt der aerde 1299
1300
U kent voor zijnen nagebuur. 1300
Maer Febus rant in 't ende
Vrou Themis, telgh van 't aerdtrijk, aen,
Verstootze, in droeve elende
Uit d'antwoortkoorspelonk, die waen
Ook veelen 't aenstaende en 't verleên
En 't voor de hant verklaerde,
Wat in den droom op 't bed verscheen: 1301-08
Want d'aerde, door 't verspreeken
1310
Van 't kroost der bitse nydigheit,
Godt Febus had versteeken,
En hem 's waerzeggers dienst ontzeit. 1309-12
De koning, snel van voeten, 1313
Streeft naer den troon van Godt Jupijn,
1315
En klaeght hem, na het groeten, 1315
Hoe hy nu quam in armen schijn 1316
Met lege handen klaegen, 1317
En badt hem vierigh 's aerdtrijx haet
En Delfis antwoort toch te jaegen
1320
Uit Febus kerke, nu versmaet. 1318-20
| | | |
Naerdien de zoon zoo ras en snel
Hem quam om inkomst prachen
En winst voor zijn spelonkkapel. 1323-24
1325
Hy schud het hooft, en weigert 1325
Dees bede, schort het droomgenot, 1326
Neemt wegh het hooghgesteigert 1327
Bedrogh, gedwongen met een slot, 1328
Herstelt dus Febus waerde, 1329
1330
Beschikt den volken heiligh dicht 1330
In eenen hoop by een vergaerde, 1331
Een waere spellinge, uit het licht
Van zijnen troon daer boven; 1332-33
Een afscheit waert te loven. 1334
1335
O kosterinnen van altaer en kerk, waerheen 1335
Is koning Thoas, dien wy zoeken, nu getreên?
Sluit op de hofpoort: roept terstont den lantsheer buiten. 1337
Wat's dit? zal ik het geen my niet geboôn is uiten? 1338
Twee knaepen, door den raet van Agamemnons kint, 1339
1340
Vervlogen uit dit lant te water heel gezwint, 1340
Met eene Grieksche gley, die zy ter sluik bevrachtten
Met ons Dianes beelt, het welk wy heiligh achten.
Gy zeght het geen men naeu gelooft dat kan geschiên.
De koning van dit rijk, dien gy begeert te zien,
1345
Ging haestigh uit de kerk.
Waer ging hy heenestreven?
De vorst moet weeten wat de vreemden hier bedreven.
| | | |
Wy weeten 't niet: hierom ga heene, jaegh hem na,
En openbaer dit zelf den koning niet te spa. 1348
Ay zie hoe trouweloos zijn vrouwen. zie haer nukken. 1349
1350
Gy zijt handaedigen aen haere lasterstukken. 1350
Gy raest. wy kreunen ons de vlught der vreemden niet.
Zult gy de hofpoort niet ontsluiten? wacht u, ziet. 1352
Niet eer een tolk ons melde of nu de koning binnen
Op, sluit op, om tijt te winnen.
1355
Ik zegge noch, sluit op. hofwachters, gaet terstont,
En zeght den koning aen, uit mijnen eigen mont,
Dat hier de bode komt, met onverzierde maeren 1357
Van rampen, bootschappen hoe 't heden, is gevaeren. 1358
Wie raest en klopt dus voor de kerkdeur van Diaen,
1360
En jaeght een' dootschrik op het lijf die binnen staen?
Dees logenachtigen my van den tempel dreven,
En zeiden gy waert uit, en zijt noch hier gebleven. 1362
Wat winst verwachtten zy? wat zochtenze hier door? 1363
Dat melde ik u, ô vorst, hier na: nu luister, hoor
1365
Wat voor de hant is. dees gewijde aen onze altaeren 1365
Ifigenie is uit den lande weghgevaeren, 1366
Met deze gasten, en het kerkbeelt schoon van strael. 1367
Haer offerlouteren is loutre logentael. 1368
| | | |
Wat zeghtge? van wat wint ter quaeder uur gedreven? 1369
1370
Geeft u dit vreemt? zoo berghtze Orestes en zijn leven. 1370
Wien bergtze, Tyndars zoon, haer' broeder, Tyndars zoon? 1371
Dien zy Diane toegewijt hadde om te doôn.
O gruwelstuk, wat naem, wat vloek brengt gy niet mede? 1373
Hier denk niet aen, maer hoor, belieft het u, mijn rede,
1375
En overweegh de zaek, en na'et verhaelen let 1375
Met welk een' troep gy hen op 't spoor volgt en bezet. 1376
Gy raetme wel. zy zijn heel diep in zee gesteeken,
Op datze vlughtende mijn speer en schicht ontweeken. 1377-78
Na datwe 't bare strant genaekten, daer Orest 1379
1380
De roofgley maerde al stil in 't boghtigh strantgewest, 1380
Zoo wenkte ons [die, van u tot wachters megezonden,
De gasten hielden wel zorghvuldigh vastgebonden,]
De koninglijke maeght, dat wy van haer een stuk
Afweeken, op dat zy, op haeren aenslagh tuk, 1384
1385
'T geheime zuivervier ontsteeken moght en branden: 1385
Maer zy hielt haere hant geslagen aen de banden
Der vreemdelingen, dat ons in nadenken braght. 1387
Noch volghdenwe het spoor der bende naer ons maght. 1388
Ten leste, op datze scheen wat anders aen te vangen, 1389
1390
Zoo stakze een keel op, huilde, en zong bedroefde zangen 1390
| | | |
In 't Grieksch, als die den moort wou spoelen in den vloet. 1391
Na lang stilzitten schoot ons in of 't uitheemsch bloet, 1392
Van bant geslaekt, haer hier moght moorden, dan ontvlieden.
De vrees nochtans, om niet t'aenschouwen 't geen onslieden 1394
1395
Niet vrystont, hielt ons lang vast zitten stom en stil. 1395
Na'et zitten slooten wy met een' gemeenen wil 1396
Te stappen derwaert zy by een gezeten waeren, 1397
Al zou men 't ons verbiên. daer zienwe, reedt te vaeren,
Een Grieksche gley, voorzien met riemen, schrap en vlugh 1399
1400
Om zee te kiezen, als met vleuglen op den rugh
Gehecht, en vijftigh met den riem gereet te roeien, 1400-011401
De gasten achter op, geslaekt van bant en boeien, 1402
Aen 't stuuren met den boom: maer andren winden vast 1403
Het anker voor den boegh. een ander recht den mast,
1405
Of vlieght de touwen op, en redze, en spant de zeilen, 1404-5
En laet mevrou op strant. wy, ziende deze onheilen
En looze treken van de maeght, bezweeken niet,
Noch spaerden arrebeit, noch moeite, noch verdriet. 1407-08
Wy houden 't hoofttou vast, en rukken, eerze spoeien, 1409
1410
Met kracht de dollen uit, op datze ons niet ontroeien. 1409-10
Daer twistenwe onderling: wat spoetge uw reis ter zee,
En voert de priesterin, en 't heiligh kerkbeelt mê?
Waerom verstoutge u een verkochte maeght te roven? 1413
Hy antwoort hun: Orest vervoert naer Argos hoven 1414
1415
De lang geschaekte, die men weder hier bequam, 1415
Zijn zuster, eene telgh uit Agamemnons stam.
Wy houdenze evenwel, om dit gewelt te weeren, 1417
| | | |
En dwingenze, om met ons naer u ten hoof te keeren, 1418
Waerop zy schriklijk ons in 't aenzicht randen aen. 1419
1420
Wy trekken geen geweer, noch zyliên ook, maer slaen 1420
Met drooge vuisten toe, en bey de jonglings raeken 1421
Ons op de borst en 't hart, dat al de ribben kraeken. 1422
Wy, dus getaistert, vliên de rots op, heel geschent. 1423
De leden, gansch vermoeit, bezwijken in het endt. 1424
1425
De mont en tanden bloên, en d'oogen, en de wangen. 1425
Wy vechten veiliger daerwe op de steenrots hangen, 1426
En smijten steenen: maer de schutters in het schip
Beschieten ons van ver met pijlen op de klip.
Het slingrend schip wort door de golf naer lant gedreven.
1430
Maetroozen durven zich te water niet begeven. 1430
Toen komt Orestes flux neêrstijgen in de zee.
Hy neemt zijn zuster op den arm en schouder mê, 1431-32
En, langs den valreep steil en schichtigh opgevloogen, 1433
Zet haer in 't schip, waerop het beelt, uit 's heemels boogen
1435
Om laegh gedaelt, begint te spreeken op dees wijs: 1434-35
O Grieksche zeeliên, valt aen 't roeien, elk om prijs, 1436
Dat al het water schuimt. wy hebbenze. wy wonnen 1437
Den schoonen buit, waerom men herwaert quam geronnen, 1438
Tot in d'Euxynsche zee, door 't schrikkelijk geklots
1440
Der Cyaneesche tegens een geklonke rots. 1439-40
Zy streven, op dees stem door 't water datze steenen. 1441
Het schip, zoo lang het in de haven is, spoet heenen, 1442
Maer t'elkemael het uit de boght des inhams vlugh
Zou vaeren, smeet de golf en barning het te rugh: 1443-44
1445
Want byster onweêr, uit den zuiden opgesteeken, 1445
Den vaert belette. zy, geleert op alle streeken
| | | |
En buien, streven vast hier tegens aen met maght. 1446-47
De konings dochter valt aen 't bidden met dees klaght:
Latonaes spruit, behoeme, uw tempelpriesterinne, 1449
1450
Dat ik, van dezen gront verlost, Atheene winne. 1450
Vergeefme 't schaeken van uw heilighdom: want gy 1451
Bemint uw' broeder ook. gedenk, godin, dat wy
Ons bloetverwanten me beminnnen naer 't betaemen. 1453
Maetroozen hooren dit gebedt, en roepen t'zamen:
1455
Godt woudts, ter goeder tijt. zy maenen op een ry 1455
Elkandren rustigh aen, en slaen van wederzy 1456
De handen aen den riem: doch 't schip, dat voortgang weigert, 1455-57
Komt met den vloet allengs naer strant toe neêrgesteigert.
Dees springt in zee, om 't schip te zetten van het zant; 1459
1460
Die winden 't anker voor den boegh gemeener hant. 1460
Men vaerdighde my af, als een' der gaeuste knaepen,
Om u te melden hoe het ginder staet geschapen.
Men ga dan heene, en hael de boeien by der hant.
Bedaert de zee niet, 'k zie dien ganschen hoop gestrant. 1464
1465
De zorgh des zeegodts heeft noch Troie niet vergeeten: 1465
Want hy, op Pelops stam en telgen fel gebeeten,
Zal Agamemnons zoon den burgeren en u 1466-67
Met recht nu levren, en Orestes zuster, schuw
Van Aulis in het eerste, om 't offer voor de schepen.
1470
Zoo wort d'ondankbre van de kerkgodin gegreepen. 1468-701470
Rampzalige Ifigeen, nu raektge t'onbedacht 1471
Met uwen broêr Orest noch eens in 's konings maght. 1472
| | | |
Gy burgers algelijk van deze ongrieksche kusten,
Welaen, wat sammeltge de paerden toe te rusten, 1474
1475
Te rennen strandewaert? zult gy de Grieksche gley 1475
Niet neemen, en met hulp van 't goddelijk geley, 1476
Dees godeloozen, op de vlught, met kracht aenrannen, 1477
De zommigen het schip heenstrevende vermannen,
Te water en te lant met maght van ridderschap,
1480
Om hen te vatten, en te slingren fel en rap 1478-80
Van eene steenrotse, of, met eenen pael geslagen 1481
Door 't lichaem heene, zulk een' sprong te leeren waegen? 1482
Maer gy, ô vrouwen, wel bewust van dit verraet, 1483
'K wil op zijn tijt u zulk een schendige euveldaet
1485
Verleeren: nu gebiet de tijt het werk te spoeien,
Niet stil te zitten, eer de schelmen zeewaert roeien. 1486
Waer heene, ô koning? waer vervolghtge met dien troep 1487
De vlughtelingen? sta, en hoor Minerves roep,
En staek dees najaght. staek 't verdaegen van uw bende; 1489
1490
Apolloos antwoort stuurde Orestes, vol elende,
Om zich, bereden van de Razerny, t'ontslaen, 1491
Zijn zuster t'Argos t'huis te voeren, zeewaert aen, 1492
En 't heiligh outerbeelt op mijnen gront te planten.
Ik zelve ontvouwe u dit. Orest met zijn trouwanten, 1494
1495
Die gy wilt dooden, daer de zeestorm hen bezwaert, 1495
Is van Neptuin, ten dienst van my, in noot bewaert. 1496
Hy roeit vast door de zee. Orest, hoor mijn geboden. 1497
Gy hoort mijn stem om hoogh, al zijtge ver gevloden. 1498
Aenvaert het kerkbeelt en uw zuster, en wanneer 1499
| | | |
1500
Gy bly t'Athene komt, gesticht tot Pallas eer,
Daer leght een plaets gewijt, in d'Attikaensche paelen, 1501
Omtrent Karystus boort, by 't volk in groene dalen 1502
Geheeten Halas: bou en wy daer eene kerk, 1503
En plant het kerkbeelt van Diane, tot een merk
1505
Van uwe zwaericheên, genoemt Diane in 't noorden: 1504-05
En ter gedachtenis van 't leet, na'et moedermoorden,
In 't ommezwerven door gansch Griekenlant geleên,
Door drift der Vloekgodinne in vlekken en in steên. 1508
Men zal hier na het beelt van Tauren pleghtigh eeren: 1509
1510
Dan stel een kerkwet in voor die op 't feest verkeeren, 1510
En vieren het ontslaen van uwe moederslaght. 1511
Men prikke met een zwaert een' manshals week en zacht, 1512
Dat die zijn bloet laete, om de schuldige eer te geven 1513
Aen dees godin: en gy: ô Ifigeen, verheven
1515
Ter kerkkostrinne, zult te Brauron voor Diaen 1515
De tempeltrappen, haer geheilight, gadeslaen.
Als gy begraven leght, dan zal men, naer 's lants zeden, 1517
U noch gedenken, en opdraegen zijde kleeden
En sluiers, die de vrou, in baerens last en noot
1520
Gestorven, binnen 't huis ontruimde met haer doot. 1520
'K beveele u dezen rey Griekinnen droef aen 't schreien, 1521
Trouhartigh uit het lant te helpen en geleien; 1522
Dewijl ik u behoede, en gy naer wensch in 't velt
Van Mars met evental van stemmen zijt herstelt: 1523-241524
1525
En ô Orest, ik wil voortaen dat tot hun voordeel
Der stemmen evental gedaeghden berge in 't oordeel. 1526
O Agamemnons zoon, voer zuster van dees kust:
| | | |
En gy, ô Thoas, toom uw gramschap in, en rust. 1528
Minerve, ô koningin, wie zou den wil der goden
1530
Niet volgen, nu dit wort van hooger hant geboden?
Gewis hy waer niet vroet. ik wil Orestes dan
Noch zijne zuster niet vervolgen, schoon hy van
'T altaer het kerkbeelt schaekte, en vloot met zijn gezellen.
Het voeght niet tegens uw vermogen zich te stellen. 1534
1535
Men laetze vaeren met ons kerkbeelt naer uw lant. 1535
Het werde op uw altaer ter goeder tijt geplant. 1536
'K wil deze vrouwen in 't gezegent Grieken zenden, 1537
Op uw gebodt, en mijn gedaeghde ridderbenden
Te rugge houden van uitheemschen, en hun schip. 1539
1540
Ik loof 't geen u gevalt, en rust hier stil en stip: 1540
Want aller goôn begeerte en d'uwe sta nu boven. 1541
Maetroozen, vaert vry heene, en voert den lang verschoven 1542
Orestes, braven zoon van Agamemnon, heen
Naer mijn Athene toe. 'k geleize, en wil met een
1545
Mijn zusters heilighdom voor smette en schantvlek hoeden. 1545
Vaert heen, naer 's hemels wil en schikking, door de vloeden,
En slijt, bevrijt van druk,
Eerwaerdighste onder goôn en menschen,
1550
Wy volgen, Pallas, naer ons wenschen, 1550
Op uw gebodt. ik hoorde daer
Een onverwachte blyde maer.
'T is reên dat ik dit overweege
1555
Mijn leven lang, en zulk een kans
Bekransse met den lauwerkrans. 1554-56
|
*Opmerkingen. Ifigenie komt uit de tempel van Artemis (Diane), als onderdeel waarvan men zich haar woning moet denken (zie vs. 68); deze tempel staat op de achtergrond, meer naar voren bevindt zich een met bloed bevlekt altaar. Zij doet enige voor het begrip van het stuk nodige mededelingen in een van de handeling los staande monoloog. Dergelijke inleidende monologen zijn kenmerkend voor Euripides. Daardoor heeft het woord proloog dat oorspronkelijk 1e bedrijf betekende (zie Dl. VIII, pag. 852), de engere betekenis gekregen van inleidende monoloog.
In de hieronder volgende aantekeningen leidt Gr. zinnen in, die de vertaling zijn van de Griekse tekst; Lat. is: de Latijnse vertaling van Portus; Eur. (Euripides) wordt gebruikt in die gevallen, waar de Gr. en Lat. tekst elkaar dekken.
1-3Tantalus; zie aant. bij vs. 405-406; Pelops, uit Phrygië naar het later naar hem genoemde Pelops-eiland (de Peloponnesus) gekomen; in de wagenren van Pisa (in Elis) naar de landengte van Corinthe (Vondels in 't renperk is onjuist; hij heeft waarschijnlijk aan de Olympische spelen gedacht) overwint hij Oenomaüs, koning van Elis, en na dezen gedood te hebben (zie aant. vs. 843) huwt hij diens dochter Hippodameia; gedraegen: op een wagen gekomen naar; Atreus resideerde te Mycene, zijn zonen zijn Menelaus, de latere koning van Sparta en Agamemnon, vorst van Argos (met de hoofdstad Mycene).
6Tyndar: Tyndareus, koning van Sparta; een andere dochter, Helena, was gehuwd met Menelaus.
8-10Gr.: ‘bij de draaiende stromingen, waarin de Euripus (zeestraat tussen Euboea en Boeotië) telkens weer onder de staag blazende (hieruit is rustloos door Vondel overgebracht op Aulis) winden de donkere zee draait en wendt, in de vallei (Lat. echter sinus = Vondels inham) van Aulis.’ (havenstad). Met eb en vloed (vs. 9) heeft het bedoelde verschijnsel niet te maken, wel met de opstuwing van de watermassa's in de zeeëngte, in verband met de wisseling van wind.
11legerheer: legeraanvoerder.
13met den degen: met wapengeweld.
15d'uitgereede kiel: de tot de vaart uitgeruste zeeschepen.
17raet leven met: raadplegen.
18met wichlerye uit vier; zie Edipus, vs. 26 met aant.; tolk: tolk der goden.
22-25zwoert ... voort; Portus (de Lat. vert.) heeft de passage niet begrepen: niet voorheene (vgl. ook vs. 25 toen) heeft Agamemnon zijn gelofte gedaan, maar in het jaar van het vertrek naar Troje. De dubbelzinnige Griekse woorden kunnen in het Nederlands worden weergegeven naar het voorbeeld van Cicero, De Officiis III. 95: Agamemnon beloofde het schoonste dat hem in dat jaar geboren was, en Calchas verklaarde dat Iphigenia het schoonste was van al wat voor hem in dat jaar was geboren (= bestond als geborene = leefde).
25-26met ... ons: hiermee doelt hij (Calchas) op mij (I.), die ...; van met ... gerekent is een tussenzin; Calchas' woorden eindigen bij offren (vs. 27).
27maer (enkel aanknopend): en om nu verder te gaan; ontrou: op verraderlijke wijze.
28Achilles, in Aulis aanwezig, om mee naar Troje te trekken.
29met ... heene is onjuist; Eur.: van moeder weg.
30knielde, onjuiste weergave; Euripides: boven de brandstapel was geheven; met schromen: in vreze.
33d'ope lucht; Eur.: de klare lucht.
34ongriek, weergave van barbarus.
35Thoas betekent de snelle. Eur.: ‘die zijn naam (nl. die van Thoas) dankt aan zijn snelvoetigheid, waarmee hij een vogel evenaart’.
37gedient is met: behagen schept in; wetten: gebruiken.
38Onjuist; Eur.: ‘een feest, schoon alleen van naam ... van het overige zwijg ik uit eerbied voor de godin’ (later laat Iphigenia die schroom varen, zie vs. 397-410); Vondel zal in schijnheiligh sterker de etymologische betekenis hebben gevoeld dan wij; in 't midden van de smetten (verduidelijkende toevoeging): waarbij gruweldaden worden gepleegd.
40slaght; versta hier enkel: offer en vgl. vs. 43-44.
41steden: oorden (Eur. spreekt hier van Grieken).
42ik wichle ...; onjuist; Gr.: ‘ik wijd de slachtoffers’; zie vs. 56.
42-43de schendigheden der bloedige offren (explicatieve genitief): het bloedige en schandelijke ómbrengen der offers.
44Een overgangswoord, wel bij Euripides te vinden, was hier gewenst, te meer, omdat de overgang midden in de versregel valt ( Nu wil ik ...).
45in de lucht, door Vondel verkeerd verbonden; bij Euripides behoort het bij uitspreken (V.'s verhaelen, vs. 44). De Grieken waren, gewoon, als ze een boze droom hadden gehad, deze 's morgens in het volle daglicht (= aan den zonnegod) te openbaren, als afweer tegen de kwade gevolgen. Hierdoor wordt Ifigenia's verhaal van haar droom en haar offerhandeling gemotiveerd; of ... komen: voor 't geval dit mij enige verlichting kon geven (dienstig kon zijn).
46Versta: ik was weer in mijn oude vaderland.
47in ... maeghden; naar moderne emendatie behoort dit te zijn: in mijn meisjesvertrek.
48ergens heen; verslappende toevoeging: zij vlucht naar buiten (49).
49Versta: en buiten stond ik aan te zien, hoe ...; hof: paleis.
52in 't gevaer; dwaze toevoeging.
53's pijlers kruin; Eur.: ‘het kopstuk van de zuil (het kapiteel) liet blonde lokken afhangen.’
54en sloegh; het subject is bij Euripides 's pijlers kruin (het kopstuk); zie de vorige aant.
55Eur.: ‘en ik, indachtig aan mijn gewone werk iederen vreemdeling te offeren.’
56wiesch: besprenkelde (wijdde ten dode).
56-57en ... toegedoemt; Eur.: ‘als (in haar hoedanigheid van) ten dode gedoemde en weende daarbij.’
57-58Dees naere droom ...; Eur.: ‘deze droom leg ik als volgt uit: gestorven is Orestes, door mij (immers in mijn droom) ten dode gewijd.’ Vondels vert. is grotendeels onjuist.
59Eur. veel fraaier: ‘want de zuilen van een huis zijn de zonen.’
60Versta: en de gevolgtrekking dat hij gestorven is, maak ik dáarom, omdat al wie door mij besprenkeld is, onmiddellijk sterven moet.
61doch naar onjuist Lat. tamen; Gr.: ‘immers mijn droom kan toch ook niet slaan op (verdere) bloedverwanten’.
62Strofius, gehuwd met een zuster van Agamemnon, vader van Pylades; te voren ... toen vader storf, onjuist. Eur.: ‘destijds toen men mij te Aulis wilde offeren.’ Deze mededeling heeft hier dèze zin, dat het later, wanneer I. de naam van Pylades hoort (vs. 257), begrijpelijk zal zijn dat deze naam haar niets zegt.
63of ... waer; Eur.: ‘ik hier (voor hem die ver van hier is)’; broeders uitvaert houden, hier op te vatten als: een dodenoffer brengen voor mijn gestorven broeder.
65Onjuist; Gr.: ‘want dit is al wat ik voor hem kan doen’ (als parenthese op te vatten); met zijn dienstboôn dient aan te sluiten bij houden (vs. 64).
66op goet vertrouwen, een van de vele zinstorende toevoegsels.
67om reên; Eur.: ‘om de een of andere reden’ (= vreemd genoeg).
68Eur.: ‘en daarom zal ik zo lang weer binnengaan in deze tempel, waar mijn woning is’ (zie de Opmerkingen vóór aant. 1).
69Toneel-aanwijzing: Orestes en Pylades komen op van de zeekant.
70bespieden: onderzoekend uitkijken.
72Versta: waar wij, van Argos uitgevaren, heen gestevend zijn.
73De oude druk heeft een vraagteken achter toe.
74Eur.: ‘en zou dat het altaar niet zijn, dat druipt van Grieks bloed?’
75Eur.: ‘Ja, het vertoont althans van neergedropen bloed bleekrode strepen’.
76wapenroof (Lat. spolia): wapen-buit; kerkgewelf is onjuist (Vondel heeft zich een kerk uit zijn tijd voorgesteld); Eur.: de kroonlijst.
77eerstelingen (primitiae), syn. van wapenroof.
79-80waer ... net; de zinsconstructie is te wijten aan contaminatie, die Vondel letterlijk uit het Lat. overneemt (quo me rursus in haec retia duxisti); versta: in welke strik voert gij mij hier nu weer? met kracht, stoplap; uw antwoort; zie vs. 84-vlg.
81Razernyen (eigennaam): de Furiën, zie Inhoudt, r. 2.
82's lants ballingen: mij als balling; Vondel behoudt de pluralis van het Gr. en Lat. (plur. poëticus); uitheemsch: in den vreemde; men lette op de regelvullende herhalingen (ook in vs. 83).
83geduurigh: zonder af te laten.
86bezetenheit: het bezeten zijn door de Furiën; zie voor een dergelijke vlaag van waanzin vs. 293-vlg.
90-91van ... jaeren (lange jaren geleden); Eur.: ‘naar men zegt hier in deze tempel uit de hemel gevallen.’
92of zoo het valle (sive casu aliquo): bij geluk; merk (in Portus' Lat. vert. signum): beeld; vgl. Ndl. Wdb. i.v.
93in 't licht stellen: een ( illustere) waardige plaats geven.
94lucht scheppen (Lat. vert.: respiratio): herademen, bevrijd worden.
95-96een middel ... om: waarvan gij wist dat het het enige was om ...; staen naer: (met goed gevolg) streven naar, bereiken.
102deze ladder; Eur.: ‘een ladder’. Vondel is misleid door het Latijn: scalas hinc egressi (omhoog klimmend) scandemus; zijn en aftreênde ... krijgen is een uitbreiding naar aanleiding van het niet begrepen egressi. Na vs. 102 laat V. weg een door corruptie van de Griekse tekst zinledige vraag: hoe zullen wij dat weten? De juiste tekst zegt: maar hoe kunnen wij dat zonder gezien te worden?
103ysren; Eur.: bronzen; slot; Eur.: grendel; boomen (koevoet) en gewelt, hendiadys.
104Weergave van de zinloze woorden van de overgeleverde tekst: ‘van welke wij niets weten’. De zin van de geëmendeerde tekst is: zullen wij trachten zò naar binnen te komen?
105Hier komt het bezwaar tegen de tweede mogelijkheid om het plan uit te voeren: maar als wij worden betrapt bij het ontsluiten ...
106als beeldestormers, een beeld van Vondel; Eur.: ‘terwijl we de toegang trachten te forceren.’
107eerwe sneven: om te voorkomen dat we ... ( eer werkelijkheid wordt, wat ik vrees; vgl. een overeenkomstige wending in vs. 78).
108aen, zowel ter uitdrukking van het streven als het bereiken.
109ongeraên, minder juist; Eur.: niet te dragen, schandelijk.
110Versta: Het zou van onze kant ongepast zijn door vrees te laten blijken dat we Apollo's orakel niet vertrouwen.
111in vrê: in veiligheid.
114het: het schip; ons verspieden past niet in deze gedachtengang; beter: onze komst.
115Het object ons bij aengrypen is te halen uit het possessief ons in vs. 114.
116-17die ... ziet: die aan alles een onzekere (bedriegelijke) vorm en kleur geeft; Eur.: ‘en als het oog van de donkere nacht gekomen is’.
119zuiver (politus): glanzend, gepolijst, van gepolijst hout.
120Gr.: ‘zie daar waar de fries tussen de triglyphen open ruimten laat, kan men zijn lichaam neerlaten’; bedoeld zijn de ‘metopen’ van de Dorische tempel, die bij de oudste tempelconstructies inderdaad, zoals ook hun naam aanduidt, tussenruimten waren, maar die later door steenplaten met beeldhouwwerk werden afgesloten.
122Gr.: ‘wie laf is, betekent nergens iets’ (bereikt niets); suffer: futloze; die niet weet te handelen (zie vs. 130).
123-24Onjuist. Eur.: ‘geenszins is het zò, dat wij eerst een lange reis hebben gemaakt hierheen en nu, aan het doel gekomen, (onverrichter zake) terug zullen keren.’
125hooren: luisteren naar, gevolg geven aan.
126ga ... plaets, naar een corrupte tekst; de juiste lezing van het Gr.: wij moeten gaan naar een plaats, waar wij ons kunnen verbergen.
128onze eige schult: de slechte afloop (waaraan wij dan immers zelf schuldig zouden zijn); noch Godts besluit, storende toevoeging.
123-30Waarschijnlijk moeten alleen vs. 125-26 aan Orestes worden gegeven; de overige spreekt P.
129-30Hier blijkt toch wel duidelijk dat dit niet woorden van den aarzelenden Orestes kunnen zijn (zie aant. vs. 123-30); laet ... verbluffen, toevoeging van Vondel. - Rei: Vs. 131-46 behoren niet aan Ifigenia, maar aan de rei te worden gegeven; zie ook de aant. bij vs. 137.
131hoort toe, onjuist. Eur.: ‘Bewaart een eerbiedig zwijgen’.
131-33op ... gesteegen, onjuist. Eur.: ‘gij allen die woont aan de Zwarte Zee (zie voor Euxijnsche zee, Dl. VIII, blz. 872, aant. bij vs. 255, en hier vs. 226), met haar twee te zamen komende (= te zamenklinkende) rotsen’; bedoeld zijn de afwisselend uiteengaande en samenbotsende Symplegaden aan de Bosporus. Blijkens tal van plaatsen ligt voor Euripides Taurië op betrekkelijk korte afstand ten N.O. van de Bosporus.
134Diktin, bijnaam van Diana.
135en streeken, uitbreiding.
136Latonaes dochter; Latona: een godin bij wie Zeus Apollo en Artemis (Diana) verwekte (vgl. vs. 403).
137-38Dit is een met het oog op het verkeerde opschrift (Ifigenie) geadapteerde weergave; Gr. echter: ‘ik (= wij), dienares van uw gewijde sleuteldraagster’ (= Ifigenia).
139Eur.: ‘treed met gewijde maagdenvoet tot voor Uw hof’ ( gestichten, plur. poëticus, tempel).
140heet van gloet, toevoeging; men zie vs. 290, 643 en 1182 (aant.).
141Eur. spreekt van met goud versierde kroonlijsten.
143'k verliet; versta: ik werd (= wij werden) weggehaald als buit uit ...
144Grieken: Griekenland; de daarop volgende woorden behoren daarbij als bepaling.
145torens moet het beeld steden suggereren en behoort bij Euripides bij Griekenland, terwijl boschrijke beemden aldaar Europa tegenover Azië karakteriseert.
147hier ben ik (de rei noemt zich met het enkelv. pronomen). Met deze woorden richt zich de rei van dienaressen tot Ifigenie die naar buiten komt; hoe ... nu; Eur.: ‘wat is er?’ (wat wilt gij).
148angst is onjuist. Eur.: ‘wat hebt gij in de zin?’
149-50afgescheiden van andren (invoeging); waarschijnlijk te betrekken op my en dan op te vatten als: buiten weten van de anderen hier.
152die slaat op koning (Agamemnon). - Ifigenie, in rouwgewaad, begeleid door een dienares die een plengkruik draagt, is zo juist uit de tempel gekomen (zie vs. 147).
155-56slijt ... mijnen tijt, minder juist; versta: geef mij (nú) over aan ...
157-58luitruchtigh: met luider stemme; iders ooren, storende toevoeging: Ifigenie begint een rouwhymne te zingen; Gr.: ‘een de Muzen mishagende treurzang en een niet bij liermuziek passend rouwlied.’ De Apollinische lier begeleidde slechts het lied der vreugde; zie ook aant. vs. 191.
159vast: reeds; hoe lange is onjuist; Eur.: ‘hoe zeer’.
160in huisverdriet (in domestico luctu = in rouw om een verwant, Orestes); last op last is dus ook onjuist; Vondel denkt aan de ellende van het gehele geslacht (zie mijn' broeder, vs. 162, waar hij weer in 't juiste spoor komt).
161hier omgezworven (toevoeging): hier na mijn zwerftocht beland.
163nachtgezicht: droomvisioen (zie vs. 44-vlg.).
164Eur.: ‘in de nacht, welks duisternis thans is verdwenen’ (vgl. V.'s onjuiste wending: schuw ...).
166huis: geslacht; vernomen: gezien (vs. 274).
170behoeden, misplaatste toevoeging.
171ter zielen: naar de schimmen in de onderwereld.
172wiens uitvaert; Vondel behoudt hier de relatieve aanknoping van het Latijn (hij is het wiens ...); uitvaert: dood (zie Mnl. Wdb. i.v. utevaert).
173en storte: al stortend; lijkofferdranken: plenggaven, bestaande uit melk, wijn en honing.
175jammerkelk; de Grieken gebruikten een kruik; vol offerbloet, onjuist (op het vb. van het Lat.); het Gr. doelt op melk; en in verband daarmee dient kalven (176) - in overeenstemming met de Gr. tekst - te worden: jonge koeien.
178zoenoffers ...; versta: offers om de schim van den overledene gunstig te stemmen.
179offervat; vgl. de aant. bij vs. 175.
180Versta: welks inhoud geacht wordt de schim van den overledene gunstig te stemmen.
181wy geven (zij stort bij deze woorden de kruik uit) ... leven; Eur.: ‘ als aan iemand die uit het leven gescheiden is’ (zò kunnen de toehoorders die weten dat Orestes nog leeft, de zin anders opvatten dan de sprekende I.).
183-86Eur.: ‘wil het (hoewel hier gebracht) aanvaarden, want op uw graf zal ik niet kunnen neerleggen mijn blonde haar, noch mijn tranen storten’.
187wy beide ..., onjuist; Eur.: ‘want ik ben ver van ons beider vaderland’; van der hant: afwezig.
189daer (weer opgevat en verduidelijkt in: in dat geweste): waar.
190het ... beste, toevoeging.
191-93Vondel heeft de onjuiste voorstelling dat de rei een andere ‘wijs’ zingt dan I. zelf (vgl. aant. vs. 157-58); de klaagmuziek der Grieken stamde uit Azië(vandaar: ongrieksch: barbaars).
193antwoorden ... zingen; in verband met de vorige aantekening op te vatten als: treurzangen (voor de doden) te zingen, beantwoordend aan de uwe.
194gelijk ..., onjuist: voor ... verstorvelingen is op te vatten als voor de doden en dan als bijv. bep. te verbinden met treurzangen; 's lants, toevoeging.
195Onjuist; ‘gelijk Pluto (de dodengod) die ingeeft’; op deze stof: op dit thema. - Ifigenie is hier een onjuist bovenschrift; immers nu volgt het klaaglied van het koor (tot en met vs. 208). Eerst de moderne edities hebben deze verzen aan het koor teruggegeven.
196Atreus huis (geslacht), zie vs. 3.
197het licht der kroonen (lumen sceptrorum): het licht, de luister der heerschappij.
198-99zinloos naar de corrupte tekst van Commelinus, door Portus in 't Lat. ook zinloos vertaald. Met moderne verbetering: Te niet ging de heerschappij der eens gelukkige vorsten van Argos; lang uitgescheenen: die lange tijd haar luister heeft uitgestraald.
200broet (hist. praes.): broedde, voortbracht (zie de volgende regels).
201-203In de oorspronkelijke tekst zijn hier enige regels uitgevallen, waarin de rei melding maakte van Atreus' wandaad; deze zette nl. zijn broeder Thyestes diens eigen kinderen als spijs voor. Volgens de sage week op die dag de zonnegod van ontzetting uit zijn baan (vs. 201-vlg.).
203met ... alreê; versta: zichzelf verduisterend (door zich in wolken te hullen); een toevoeging van Vondel, die een niet bij de sage (zie vorige aant.) passende voorstelling geeft, nl. dat de zon wegschuilt achter de wolken.
204Hierop diende te volgen: wegens de gouden vacht, verg. vs. 831 (waarborg voor de duurzaamheid der heerschappij en daarom door Thyestes listig aan zijn broeder Atreus afhandig gemaakt).
206Eur.: ‘Sinds dien wordt wegens de voorheen gedode afstammelingen van Tantalus (de kinderen van Thyestes, zie boven) het gehele huis gestraft’. Vondels voorheen geplaeght diende te zijn: voorheen gedood.
207-208een helsche geest; Gr.: ‘(zo jaagt thans) een bovenmenselijke macht (daimoon) in verbitterde jacht op u aan’; allermeest, zinloos toevoegsel. - Hier begint Ifigenia te spreken.
209-11het nootlot ... eerste; Gr.: ‘rampzalig lot was mij beschoren van het ogenblik af dat mijn moeder huwde’.
211-14Gr.: ‘en mijn noodlotsgodinnen beschikten mij bij mijn geboorte dat ik op zou groeien in jammer’; leit ... voor mijne oogen, naar 't onjuiste Lat. portenderunt.
214waerom ...: tot welke (ellende) ik opgroeide.
215Deze woorden zijn door Portus (en dus door Vondel ook) ten onrechte op Ifigenia betrokken; zie daarvoor vs. 216-17; van den Griek, collectief op te vatten, vgl. hunnen (vs. 216). Dit slaat in Portus' gedachtengang op het bedrog, vermeld in vs. 27 vlg.; was: werd.
216ten echte: tot een huwelijk met Achilles.
216-17om ... te spoeden (een gunstig verloop te doen nemen), toelichting van Vondel; de verzen 215-16 luiden in het Grieks: ‘naar wier hand eenmaal zoveel Grieken dongen’ en zijn te verbinden met Ledaes dochter in vs. 218.
218Ledaes dochter drukkigh: de ongelukkige Clytemnestra.
219al te weeligh; bij Euripides betitelt Ifigenia zichzelf als eerstgeboren loot (vgl. vs. 224); dus: ik ... als eerstgeboren spruit van Leda's dochter ben opgevoed om ... Overigens verkort Vondel hier.
221te wagen: op een wagen.
223een schoone bruit; ‘als jammerbruid’ zegt Euripides; zie verder vs. 27-vlg.
225in Pontus; Vondel denkt dus aan het landschap; er is echter sprake van de ( Zwarte) Zee; ongastvrij (zie vs. 132); Eur. heeft de oorspronkelijke naam axeinos die door euphemisme in euxeinos de gastvrije, is veranderd.
228versteeken ...: ongehuwd.
229Micene, Iphigenia's vaderstad.
230Eur. zegt: ‘nu zing ik niet meer het loflied op Hera (Juno) van Argos’.
231-32Geheel in de war; Eur.: ‘noch weef ik langer met de spoel in het lieflijk gonzend weefsel een kleurrijk beeld, de gestalte van de Attische Pallas en van de (door haar) overwonnen wilde Titanen’. Vondel, misleid door het Lat. radio (gewoonlijk straal, hier weefspoel) en imagines Titanum (de zonnegod is toevallig ook een Titaan) heeft gedacht aan - onder inspiratie van Minerva, de patrones van de weefkunst uitgevoerde - weefsels, welke de beelden die de zon te aanschouwen geeft, dus de beelden der natuur, op kunstige wijze nabootsen.
230-32I. noemt juist deze werkzaamheden, daar dit de bekende huiselijke arbeid was van het beschaafde Griekse meisje.
233Versta: nu ben ik priesteres bij barbaren (de Scythen).
234van bloet geverft (bij vreemden): bloedige offers aan hun goden brengend, zich bezoedelend met bloed; voor het Grieks zie hieronder aant. 234-35.
234-35Gr.: ‘Maar ik bezoedel met bloed van vreemdelingen, aan afschuwwekkend verderf prijs gegeven, hier het altaar.’
235vloekgodin = Portus' Aten: de verpersoonlijking van het Verderf.
236verwoet (bij outer): wreed, gruwelijk.
237op: begeleid door, gepaard gaande met.
238Versta: der slachtoffers, die wenen, als zij worden gedood.
239Onjuist; Eur.: ‘maar heden vergeet ik dat alles.’
242verloren: om hem niet meer te zien, dus = achter.
245aengestooten: aangelopen.
248die ... oor: waarvan ge zult ophoren.
249schrikmaer, onjuist. Gr.: ‘wat is het dat ons ontijdig stoort in de gedachten, die ons tot nu bezighielden’.
249-51twee ... gevloôn. Vondels voorbeeld is bedorven. De juiste tekst heeft: ‘ontkomen met hun schip aan de donkere (cyaankleurige = blauwe; vgl. Vondels Cyaneesche!) Symplegaden (zie vs. 131) zijn twee jongelingen hier aangeland’.
252waschbadt; bedoeld is het te sprenkelen wijwater, zie aant. vs. 56; daarmee is d'inwydinghe (ook en het slaen, een toevoeging van Vondel) in hendiadys te verbinden (dus: het wasbad dat de inwijding vormt tot de offerhandeling).
253spoeden: spoedig zorgen voor.
254kunt ... mellen (melden, van Helten, § 36), toevoeging; dien lantaert: het vaderland van hen.
255dat's het al: dat is alles wat ik weet. De rest is een - in dit verband wel komische - toevoeging.
259Vgl. hierbij de aant. bij vs. 62; wy ... lien; versta: niemand weet het.
262-63die ... bout: die niet verkeert aan ... (vgl. Lat. colere).
263offervee; Gr. en Lat. alleen vee.
265koom herwaert, onjuist: kom nu tot de zaak terug.
267-68geen ... oit; Eur. (corrupte tekst) heeft: tot nog toe heeft geen Griek ... Met moderne correctie: Het is lang geleden dat het laatst een Griek ... (vgl. het begin van vs. 67). Zie hiervoor de aant. bij vs. 41, waar in de oorspronkelijke tekst van Grieken sprake is, en waar Vondel met het oog op deze (corrupte) plaats (vs. 267) vreemde zet, een vervanging die hij ook elders in dit stuk toepast; naer ons wet (toevoeging): in overeenstemming met onze gebruiken (zie vs. 41).
269-70derwaert ... daer; Eur.: ‘naar de zee die binnen stroomt door de Symplegaden’ (= ‘twee rotsen’ bij V.; vgl. vs. 132).
271-72Het beeld is van Vondel.
273daken, onjuist. Het was de gewoonte der purpervissers om in die grot te wachten, totdat hun netten vol waren.
274verneemt; zie vs. 166.
276op ... toonen (tenen): voorzichtig sluipend.
276-77een aert (soort) van geesten; Gr.: een paar bovenmenselijke wezens (Goden).
277-78opgetogen ... handen; Vondel heeft het Latijn verkeerd verbonden. Eur.: ‘een van ons, een godvrezend man, hief de handen omhoog.’ Vondel christianiseert hier (zie vout); opgetogen: in vrome vervoering (herhaald in met eerbiedigheit: met godsdienstig eerbetoon).
279ter aerde, weer christianisering; Eur.: ‘kijkt in hun richting’; ootmoedigh en gedwee (toevoeging): nederig en onderdanig.
280Palaemon en zijn moeder Leukothea zijn volgens de sage de in zeegoden veranderde zoon en gemalin van den Thessalischen koning Athamas (zie Vondels Herscheppinge IV, 739 en de voorafgaande verzen, Dl. VII, blz. 539); onze, toevoeging van V.
281schipredder: beschermer van de schepen in nood.
281-82zweven: zwerven (zie vs. 554); Eur.: ‘hetzij gij de twee Dioscuren (Castor en Pollux) zijt, die daar op de rots aan de kust zit’ (= of zijt ge misschien ...). De Dioscuren werden door de in gevaar verkerende zeelieden aangeroepen.
283teelt (hist. praes.): verwekte.
284een ... los gezel: een onverschillige kerel (‘los’ op godsdienstig gebied; zie de nadere verklaring in godtloos); vervelen: ergeren.
285beschimpen: honen; ... dees gestranden ...; versta: dat dit schipbreukelingen waren, die na hun aankomst aan het strand ...
288op ... eerst, onjuiste toevoeging. De bedoeling is: welk gebruik hun bekend was.
290stemmen: overeenkomen, besluiten; aenslaen: aangrijpen, zich meester maken van; om ... smooken: om als brandoffer voor Diana te dienen.
292laeghte, naar de Lat. toevoeging solo: de bodem van de grot.
295al ... overal; Eur.: ‘terwijl zijn handen sidderden’.
296raesde harssenloos: verkeerde in razernij, verstandsverbijstering; uit een dal, toevoeging.
297-98deze ...; niet begrepen door V.; Eur. bedoelt: ziet ge dat monster daar, en dáár dat andere.
298des afgronts vreeze: schrikgedrocht uit de onderwereld.
299verslinden; Eur.: vermoorden.
300in de vuist, toevoeging; aenranden: aanvallen.
302stookt moort: blaast een vlam van moord uit; strevende: roeiende, aanroeiende (op haar vlerken).
303-304moeder: het lichaam van de door Orestes vermoorde Clytemnestra; om ... dompelen, zinledig; Lat.: ut in hunc saxeum tumulum abiciat; Gr. echter: ‘om dit rotsblok op mij te werpen’ (voor den waanzinnigen Orestes gaat de gestalte van zijn moeder die hij meent te zien, over in een rotsblok).
304zy ... straf: zij is fel tegen mij, toevoeging.
307-08want ... hont; Vondel geeft het op een corrupte tekst berustende Lat. weer; Gr. (met moderne emendatie): ‘maar daar was niets te zien van die gedaanten, neen, hij vervormde in zijn waanzin tot een andere voorstelling het loeien van (ons) vee en het blaffen van (onze) honden’.
308-09of rees ..., onjuist. Gr.: ‘welke geluiden men zegt dat de Furiën plegen na te bootsen.’
310verwezen: veroordeeld (... als kinderen des doods).
311Eur. laat Orestes in zijn waanzin hetzelfde doen, wat de sage verhaalt van Ajax: deze richtte nl. een slachting aan onder schapen, die hij aanzag voor de hem vijandige mede-Grieken.
312fel en stijf, toevoeging.
313als een ...; Eur.: ‘wanende zich daarmee te verweren tegen de Furiën.’
316op het ruim (toevoeging): op het ruime strand (veld).
316-19Vondel beknot de hoofdzin van Eur. en maakt die tot een bijzin in 318. Gr.: ‘Toen men zag, hoe de kudde daar werd geveld en verdelgd, ging ieder van ons zich wapenen en bliezen wij op schelpen om onze landgenoten bijeen te brengen.’
319huisman: boer, landbewoner.
322zoo quamenze ...; bij Eur. is dit een tweede hoofdzin (zie aant. 316-19); uit ... springen: van alle kanten aangesneld.
323daetelyk: plotseling; Eur.: ‘de vreemdeling intussen - de vlaag van waanzin was voorbij - stortte ter aarde’.
324toen ... last: toen hadden wij het gemakkelijker.
325-26Eur.: ‘ieder beijvert zich om hem te treffen met steenworpen’; den overlast bewijst dat V. zich de situatie verkeerd voorstelt (zie vs. 323).
326om het onheil (de gevaarlijke aanval) af te weeren, toevoeging van Vondel, die niet past bij het onmiddellijk volgende.
327gade slaen: met liefderijke zorg beschermen.
328vlyde en dekte (hendiadys); Eur. echter spreekt van een beschutting door het als schild voor hem houden van het stevige kleed.
329zorghvuldigh: met tedere zorg.
332en bedaert, onjuist: Orestes lag in onmacht en komt nu bij.
334een ... onweêr van den vyant; Lat. procellam hostium imminentem sibi; Gr. branding.
337flux: aanstonds; manen: wijzen op (indachtig maken); heel deerlijck: Eur.: grimmig, vrees aanjagend (aan ons; zie vs. 338-39).
339pas ... biên: doe uw best tegenstand te bieden.
341-42Eur.: ‘maar wanneer de ene helft vluchtte, viel de andere weer aan’; in 't vlughten: onder het vluchten.
343treffen is onjuist; zie vs. 345-48; datze ... bezwijken tot overgaf (344) is geheel onjuist; Gr. (juiste tekst): ‘en wanneer zij diè helft hadden teruggedreven, beukte het zo even wijkende deel weer met stenen’.
345Vondel laat weg een aanvangswoord maar.
346-47in 't byzonder niet een: niet een in het bijzonder, individueel.
347-48veiligh ... aengrijpen, gelijk Lat.; Gr. (naar juiste tekst): het geluk had ze te raken.
348evenwel 't geschiede, toevoegsel; mogelijk bedoelt Vondel: toch kregen we ze (of: toch was het zò, als ik hier - vs. 345-vlg. - vertel).
349Eur.: ‘met moeite, niet door moedig aanvallen, doch ...’; te moedeloos veraerden: in lafheid ontaardden.
350en wrong ... onjuist; de bedoeling van Eur. is: en wierpen hun op handige wijze met stenen de zwaarden uit de hand (zijzèlf waren schotvrij).
352van worstlen: van de inspanning van het gevecht.
357Grieken: Griekenland; rechtvaerdigh: naar recht en billijkheid.
361't gaet wel; versta: goed (tot afsluiting van het aangehoorde verhaal); vry; Eur. imperatief zonder meer (de herder verlaat nu het toneel).
363gerust; de zin van het Grieks is: zacht gestemd.
365zielen der, toevoegende omschrijving; Eur.: ‘wegens de verwantschap der Griekse gasten’ (vgl. voor dit ‘Griekse’ de aant. bij vs. 267-68).
367haet; Eur.: onwelwillendheid (vgl. vs. 369).
368ontsteeken: ontstoken.
370dit 's zeker, nl. het dood zijn van Orestes, zo als de droom dat mij openbaarde.
370-71(tot: ik wort gepijnight). De door Portus vertaalde tekst is corrupt; Gr. (naar de juiste tekst): Thans blijkt mij, vriendinnen ( = V.'s dit 's zeker), hoe waar het gezegde is ...; want: nl. dat, wie ...
371-72wie ongelukkigh leeft ... De Gr. tekst is corrupt; met moderne emendatie: ‘wie ongelukkig is, wordt door eigen lijden meedogenloos voor wie nòg ongelukkiger is.’
373-74E.: ‘maar nooit’ ...; kennelijk is in het oorspronkelijk een vers uitgevallen met de gedachte: nu zal ik dan deze Grieken zonder deernis offeren, ofschoon zij wel beschouwd deerniswaard zijn wegens hun onschuld. - De beide met noit beginnende verzen (zinnen) dienen één gedachte te vormen (bij Eur. een ontkennende hendiadys); versta: geen wind ooit, waardoor een schip hierheen werd gedreven, dat Helena voerde ...; mijn schennis: die de schuld is van mijn ongeluk (nl. omdat zij zich door Paris liet schaken).
374-75het bruischen ... rots (uitbreiding van Vondel); versta: het bruisende water tussen de Symplegaden (vgl. vs. 250 met aant.).
377Eur.: ‘hun hier een Aulis bereidend in ruil voor dat andere, waar de Grieken’ ... (vgl. Vondels ze).
379De zinsbouw is Gr.-Lat.; ( Vader zelf zouden wij weergeven door een bijzin: terwijl (waarbij) mijn eigen vader de offerpriester was.
381Geheel onjuist; Eur.: ‘Hoe vaak gingen mijn handen wild omhoog naar zijn baard en hoe hing ik aan zijn knieën, zeggende woorden als deze’ ...; het omvatten van de knieën en het aanraken van de baard vormen tezamen het smekelingsgebaar der oude Grieken.
382Vat dit vers op als één zin: o vader, gij huwt mij uit (= V.'s besteet) tot een gruwbaar huwelijk.
384-85gehoort ... hofgewelf, op te vatten als: opklinkende tot de zolderwelving van de paleiszaal.
385gy velt my: en gij vermoordt mij (op te vatten als indrukwekkende herhaling van het eerste lid der tegenstelling; zie vs. 383 terwijl ge).
387met ... toon: op arglistige wijze.
388ter moortfeest ( feest vroeger vrl.); Eur.: ‘tot een bloedig bruiloftsfeest’.
389-90'k Zagh ...; zinloos. Gr.: ‘door mijn ( bruids-)sluier heenziende (bij mijn vertrek van huis) nam ik mijn broeder niet nog eens in mijn armen’ (Orestes was toen nog een klein kind, zie vs. 243).
391al doot; vgl. voor dit al Edipus, vs. 1146 met aant.
391-92bestont, als zuster; de komma is zinstorend. Eur. zegt: ‘ik zijn zuster’ (zie de Commelinustekst).
393uit ... schaemte; Eur.: ‘uit schaamte’ (voor het verraden van al te veel aandoening bij het verlaten van het ouderhuis); als een ...; Eur.: ‘daar ik immers, zo dacht ik, naar het (bevriende) huis van Peleus (Achilles' vader) zou gaan’.
394staekte; Eur.: ‘stelde uit’; 't groeten (= Lat.); Gr.: betuigingen van genegenheid (kus en omarming); tot ... keeren; versta: tot binnenkort, als ik Argos weer eens zou bezoeken.
395-96Ten onrechte bezigt Vondel hier twee gescheiden zinnen; Eur. heeft een uitroep. Gr. (met moderne emendatie): ‘Rampzalige (Orestes), zo (= nu) gij gestorven zijt, welk een heerlijkheid is voor U dan verloren gegaan in de veelbenijde heersersmacht van uw vader’ (die uw erfdeel zou zijn geworden); vgl. vs. 241-42.
397'k versma ...; hier heeft ook Eur. een abrupte overgang; er zijn enige verzen uitgevallen, waarin Iphigenia terugkeert tot haar na vs. 372 afgebroken beschouwingen over het deerniswaardig lot van de zoëven gevangen Grieken; Eur.: ‘ik laak de valse redenering van de godheid’ ( die wy eeren, toevoeging).
398die, als een bezoedelde ...
400of ... geboreling: of een kind, zo uit de moederschoot gekomen. Wat in vs. 398-400 vermeld wordt, noemt Iphigenia onverenigbaar met wat ins v. 401-02 staat. In vs. 401 zou dus duidelijker dan 't voegwoord naerdien zijn: terwijl ze toch.
403Jovis majesteit: Jupiter; zie verder de aant. bij vs. 136.
404Eur.: ‘kan onmogelijk zulk een ongerijmd wezen het leven hebben geschonken’.
405Eur.: ‘Ik althans beschouw het verhaal van de maaltijd, door Tantalus aan de Goden aangeboden (dat ze zich zouden verlustigen in het eten van zijn kind) als een verzinsel’ (de sage van Tantalus is bekend; een logische aansluiting bij vs. 403-04 vormt de inhoud daarvan niet).
407kinderspier: kindervlees.
408ingezeten (ingezetenen): inboorlingen.
409op goden; Eur.: ‘op de godheid’ (Diana).
411-15Verkeerde vertaling van de corrupte Commelinustekst. Gr., met moderne aanvulling: ‘O donkere samenvloeiïng van twee zeeën (= de Bosporus), waar eens de brems (horzel) die van Argos kwam gevlogen, de in een koe veranderde Io naar het land van de ongastvrije zee deed oversteken, Europa verlatend voor het land van Azië.’
415-16zoo wijt ..., ten onrechte met het voorafgaande verbonden, zie de volg. aant.
417-20Lat.: ‘wie mogen het zijn, die, verlatend de waterrijke Eurotas (rivier in Sparta) met het groenend riet of de heilige stroom van Dirce’ (rivier die door Thebe stroomt) ... (onjuist dus Geerts, blz. 238); met vlijt (toevoegsel): met (ondernemende) lust.
421gevloekt en gevreesd door ...
422-24Gr., met moderne emendatie: ‘waar ter ere van de goddelijke maagd (Diana) mensenbloed altaar en rond-omzuilde tempel bezoedelt.’
425of; Eur.: ‘Is het soms dat ze ...’; dus vry, toevoegsel; vgl. 417 en 428.
426abeelen; Gr.: dennen; ws. gaat Vondel hier bij zijn vertalen op de klank van het Lat. woord af: Lat. abiegnis remis.
432( is) zorghelijk: kan verderf brengen; velt ...; vgl. vs. 445.
435begeerlijkheên: begeerte.
438den andren min; bij Eur. met de bedoeling: gelukkig zijn niet allen slaaf van hun winzucht.
440van ... klip: bij de rusteloos door de zee gebeukte rotskust van Phineus' gebied (= het Thracische Salmydessus).
441Versta: de tegen elkaar aanbotsende Symplegaden (vgl. vs. 131-33).
444aen den ... rey gaen: een kringdans gaan uitvoeren; zingende is tussen komma's te denken.
447lantgewest; door Eur. wordt hiermee een eiland aangeduid; zie de volgende aant.
448-51Onjuist; Gr.: ‘naar het eiland ‘Wittekust’ ( Leuke; aan de mond van de Donau), de schone (zogenaamde) ‘Renbaan van Achilles’ (= andere benaming voor het eiland Leuke); blank (uit-blinkend) behoort bij krijtstrant als praed. attribuut.
450-51Uitbreiding van het Lat. cursus pulchro stadio celebres; rustigh: krachtig, met animo.
452Onjuist; Eur.: ‘ over de Pontus Euxinus’. Vondel denkt aan het landschap Pontus; vs. 452 is te verbinden met vs. 447.
453-54mevrou: onze gebiedster; zie vs. 374; waerde, naar het Lat. Het Gr. bedoelt hier met philè niets meer dan een possessivum ( eigen).
456van Troie: uit Troie. De rei weet, evenmin als Iphigenia, dat Helena reeds naar Griekenland is teruggekeerd; dit ... ten buit (onjuiste, verkortende vertaling van een Lat. explicatie): als offer voor de Dianadienst in dit gebied.
457-58Gr.: ‘opdat zij, de haren omsproeid met bloedige dauw, door de hals-afsnijdende hand van mijn meesteres sterven mocht tot vergeldende boete’.
459van 't offerecht (vgl. voor de schrijfwijze toetsteen, r. 14 der Opdraght): door het hier geldend recht tot offeren (der aan deze kust landende vreemdelingen).
460gestraft als; Vondel bedoelt: tot haar straf geofferd als indertijd zij (Iphigenia); naer ... stijl (bep. bij zy) toevoeging.
463van slaverny: aan onze slavernij; och of ...; de oorspronkelijke tekst is hier corrupt. Het verband echter eist inderdaad, wat Vondel naar het Latijn geeft; men: wij (de rei).
464gelijkze droomde; Vondel denkt aan vs. 45. Het Gr. echter bedoelt: gelijk wij zo dikwijls dromen.
465in ... hooftstadt; Eur.: ‘in onze vaderstad’ (zie de vorige aant.).
466tot ... elk een; Eur.: ‘delend in een aller harten vervullende vreugde.’
467Tegenwoordig geeft men de nu volgende passage aan de koorleidster: Zie, daar komen zij ...
468gevleugelt: geboeid; streng: stevig.
471der Grieken eerstelingen, letterlijke vertaling van Graecorum primitiae, buit, behaald op de Grieken; vgl. vs. 77; waarschijnlijk bedoelt Vondel de eerste Griekse offers (voor Diana; vgl. vs. 267).
474gelijkwe ... behoort met genaeken te worden verbonden (dus vrij vertaald: zo was dus het bericht dat de herders ons brachten - zie vs. 249-vlg. - waar).
475eerwaerde (veneranda) maeght: Diana.
475-76och of ...; verkeerd begrepen, naar gedeeltelijk onjuist Lat.; Gr.: indien werkelijk de offeranden van dit volk u welgevallig zijn.
477zonder wederstreven, toevoegsel.
480staen: voegen; ga slaen: zorg dragen voor.
481opdat de eredienst van Diana naar den eis geschiede.
483aen Godt gewijt (redengevend); omdat ze aan ‘God’ gewijd waren, werden ze uit de boeien bevrijd.
484vertrekt ...; tot de Tauriërs gericht, die de gevangenen hebben gebracht; zuiverende ... uw handen, toevoegsel.
486O wonder ... ziet is de weergave van het Latijnse papai: uitroep van verwondering; Gr.: ‘ach’.
488was ... geboren: indien ge tenminste een zuster hebt.
489-90Eur.: ‘welk een edel paar jongelingen zal zij, (door uw dood) broederloos, in u verliezen’; zooze ... hadt, toevoeging. Vondel heeft blijkbaar aan een algemene sententie gedacht.
491-92Aan het begin van de versregels die een zinspreuk (een sententia) bevatten, staan bij Portus aanhalingstekens. In vele gevallen - niet steeds - neemt Vondel deze over. - De Commelinus-tekst is hier corrupt. Gr. (juiste tekst): welke mens weet, of hem niet eens een dergelijk lot zal treffen; vs. 492 is een uitbreiding van het begrip toekomst.
495het avontuur: het Lot.
498Onjuist; Eur.: ‘En hoe lang zult gij ver van uw vaderland zijn - voor altijd daar beneden (bij de schimmen van de onderwereld).’
500wie gy zijt: wie gij ook moogt wezen; ween, meervoud van wee (smart).
501ontzagh: vrees; zie het volgende vers.
503naar het Latijn, met onjuiste uitbreiding. Dit vers geeft in het verband geen zin en wordt in verschillende oude uitgaven verworpen als duplicaat van het vorige (V.'s ‘ een ander’ behoort te zijn zich zelf).
505hoop van heil: spem salutis.
507-08Gr.: ‘hij laadt de blaam van dwaasheid op zich (maakt zich belachelijk), en sterft desondanks.’
510-11wat ... offren; Eur.: ‘hoe men hier offert, is ons wel bekend.’ Het slot van vs. 511 is een storend toevoegsel van V.: van de ‘lantliên, hier gezeten’ (die hier wonen) hebben O. en P. het niet gehoord; vgl. vs. 288.
515In welke Griekse stad werd hij geboren?
518uit den aert: door zielsverwantschap.
520ons beide, onjuist. Eur. heeft een pluralis poëticus; versta: men zou mij met recht ‘ongelukskind’ kunnen noemen.
522en ... onbekent: mogen we onbekend sterven, dan ...; vgl. Ed. 841.
523Is de oorzaak van uw houding (weigering) trots?
526Eur.: ‘gij vraagt iets, de beantwoording waarvan mij, den ten dode gedoemde, geen voordeel brengt.’
527dus veel: slechts dit; my ten beste: om mij ter wille te zijn.
528Ik roem op Argos als mijn vaderland; en veste, toevoeging (zie vs. 529-30).
529daer: in het landschap Argos.
530zegenrijk (beatus): gezegend.
532vrywilligh en gedwongen, d.w.z. niet ten gevolge van een feitelijke verbanning, maar onder de druk van een op hem rustende vloek.
533Versta: mag ik u (nu of nog) een vraag stellen?
534Niet geheel juist; Eur.: ‘ik zal dat in mijn rampzalige toestand als iets bijkomstigs beschouwen.’
535naer ... gebeden; men versta: als mij welkome vreemdelingen, als gewenste bezoekers.
536Eur.: wat mij betreft niet (gewenst); wat het voor ú betekent, moet gij zelf maar weten’.
537Hier komt de vraag die aansluit bij vs. 533; de moderne edities plaatsen daarom vs. 533 en 534 ná 536.
alom ... schroom; Eur.: ‘alom vermaard’ (overal met ontzag genoemd).
538Gr.: ‘mocht ik in 't geheel niets van Troje weten, zelfs niet zò veel als men uit een droom van iets weet.’
539uit ... oogen: verdwenen voor het gezicht.
540deze faem: het gerucht dat dit inhoudt.
541Menelaüs stê: Sparta, zie vs. 544.
544haer' eersten man (Menelaüs); de tweede was Paris die Helena had geschaakt.
545o ... plaegh slaat op Helena (vgl. vs. 374).
546bruiloft: verbintenis met Paris; een bittre vrucht; Orestes doelt op het feit dat zijn vader Agamemnon naar Troje moest optrekken, waardoor zijn moeder alleen bleef met haar (lateren) minnaar.
548teffens veel: veel tegelijk.
550stout (onbevreesd) en vrank en vry (onbeschroomd), versvulling.
552Onjuist. Eur.: ‘men zegt te Mycene dat ....’
553eerwaerdste godtheit (o dea veneranda), uitroep van vreugde; Laërtes zoon: Ulysses (zie vs. 27-vlg.).
555vergader (niet de zijnen); vgl. Edipus, vs. 1323 en 1325; Odusseus (Ulysses) kwam twintig jaar na de val van Troje thuis; de fictie van ons treurspel is, dat het tien jaar na Trojes val speelt.
556Onjuist; Eur.: ‘verwens hem niet: alles wat hem behoort, is reeds zò in een jammerlijke toestand’ (men denke aan het lot van Penelope).
558al doot; vgl. Edipus, vs. 1166.
559Versta: Op bedrog berustend (was die bruiloft) gelijk zij zegt die het tot haar verderf ondervond; dus verwaten (toevoegsel) trekken wij dus bij 't (ondervond als een zo vervloekt schandstuk).
560die ... staeten: die een zo scherp onderzoek instelt naar de Griekse toestanden.
561ook moet zijn: nog; versta: en werd reeds als maagd weggerukt (van al wat mij dierbaar was).
562met reên (recte); versta: het is begrijpelijk dat gij (als Griekse) ...
563getekent: gerekend (zie Herkules in Trachin, vs. 939); in ... getekent; Eur.: dien men gelukkig roemt.
564is ... misrekent: is door het lot misdeeld.
565oir ...: erfgenaam van Atreus' vorstenmacht.
568en ... lijden: en sleepte een mee in zijn verderf (nl. zijn zoon Orestes).
570of: is het misschien dat ...
571volmaekt ... rouwe, toevoegsel.
573Onjuist; Eur.: ‘beklaaglijk beide, hij die doodde en zij die gedood werd’.
575dus veel noch: slechts dit nog.
577verwart palais (o confusa domus): ontredderd paleis; voorthelpen: van kant helpen, ombrengen.
580met recht neemt rechtvaerdigh uit vs. 579 weer op; de godtheit; Eur.: de goden; strafwaerdigh doelt op de vervolging door de Furiën.
582befaemt ... lof, toevoeging.
584en ... gedachte; Eur.: ‘dat zij het licht des levens niet meer aanschouwde.’
585doot (doodde), hist. praesens.
586eene booze vrou: Helena.
588droeve (miser): ongelukkige; houdt geen steden: heeft geen vaste verblijfplaats.
589droomen; zie vs. 44-vlg.
590en; Vondel bedoelt: ook; geesten; Vondel denkt door het Lat. genii aan geestverschijningen; om uw reên (woorden) is toevoeging.
592wort vernomen: laat zich waarnemen.
590-95zinledig; de moderne edities geven terecht deze verzen aan Orestes. Gr. (volgens de juiste lezing): ‘Maar ook de Goden, die nog wel wijs heten, zijn niet minder onwaarachtig dan de gevederde dromen. Grote verwarring heerst zowel in goddelijke zaken als in menselijke en slechts dit ene betreurt hij (die zoon van Agamemnon) dat hij, schoon wel bij zinnen, gehoor gaf aan de woorden van zieners, waardoor hij ten verderve ging, zoals ieder die zijn lot kent, weet dat hij ten verderve ging.’ Deze woorden worden door Orestes tot het publiek gesproken. Iphigenia staat met afgewend gelaat in gedachten verzonken; Portus heeft hier aanhalingstekens.
596-97Onjuist. Eur.: ‘Ach en wat ons (dienaressen) betreft, wie kan zeggen, of onze ouders nog in leven zijn?’
597-600Onjuist. Gr. (juiste tekst): ‘Luistert, ik ben op een gedachte gekomen, waarmee ik zowel uw voordeel beoog als het mijne, en het beste is het, wanneer eenzelfde ding beide partijen bevredigt’.
602hun ... nut, toevoeging.
604weet; versta wist; niet poogen; versta: niet uit vrije wil (mensen offeren).
607-08om naer Argos ...; Eur.: ‘die uit Argos afkomstig was en dien ik daarheen terug kon zenden met een brief voor mijn verwanten’.
609gy, tot Orestes; haetigh zijt: haat toedraagt.
610-11waer aen ...: tot wie ik ... wil zenden.
612van een' brief; versta: van slechts een brief; dus rijk: zo rijk (dat uw leven gered wordt).
614indien (siquidem); versta: aangezien.
616mijn hartewee vergrooten; Eur.: ‘mij zeer bezwaren.’
617Eur.: ‘ik ben de schipper van deze jammervaart’ (overdr.).
618mijn jammer ten geval: mij in mijn jammer ten dienste.
619-20u ... lijden: u ter wille te zijn ten koste van zijn leven.
621doch ... geschiên; versta: doch laat het zò geschieden (sed sic fiat).
met uw bevel, toevoeging.
623iemant, wien: al wien.
623-24kennis en vrienden, hendiadys; zich ... schennis: zich onttrekt aan leed.
629dien ik derf, onjuist; Eur.: ‘den enigen die mij gebleven is.’
630-31Eur.: ‘want ook ik heb een broeder, alleen hij is ver van mijn ogen’; op dit pas: op dit ogenblik; 't zal men wel moeten opvatten als een lidw. bij een substantivisch ‘niet te zien’ (door het niet-zien).
632met ... bekenden; versta: met een brief.
636schendigh: schandelijk; Gr.: ‘niet benijdenswaard’; zonder zegen (infelicem): waarop geen zegen rust, onzalig.
637zoo verre: daartoe ( noot: noodzaak).
639maer ...; Eur.: ‘maar ik zal uw haar rondom met de hand besprenkelen’.
640heden, regelvulling; rechten: scherprechter zijn (vgl. 641 en 42).
641gadeslaen (curare): waarnemen, uitoefenen.
643naer waerde (waardig), toevoeging.
644Onjuist; de zin is op te vatten als wens; Gr.: ‘o mocht mij de hand van mijn zuster een grafplaats bereiden.’
649cieraeden; bedoeld warden gewaden die mee worden verbrand.
650voên met: uitstorten over; in een versregel die bij Commelinus ontbreekt, noemt Eur. ook olie.
650-51De verbinding honigh raet en zuigen is niet fraai.
652brieven; weer meerv. (vgl. vs. 632) naar Lat. literae.
653Versta: weet, dat niet een vijandige gezindheid mijnerzijds de oorzaak van uw dood zal zijn.
655mijnen welbekenden (enkelv.); Eur.: een van de mijnen, van mijn verwanten.
656Men vatte zenden op als doen bereiken; dan komt misschien (in vs. 655) tot zijn recht.
658zy leven (plur. poëticus): iemand (zij) leeft.
659-60Onjuist; dien ... sprengen, Eur.: ‘die bestemd zijt tot een bloedige (= ten dode wijdende; zie vs. 639) sprenkeling’.
661-62vaert ... voort, ter vert. van Lat. valete. Bij Eur. is de bedoeling deze dat O., als een die gaat sterven, een laatste groet aan de rei brengt. Vondel bedoelt: gaat gij maar heen; dit ... waert: het feit dat ik moet sterven, verdient geen beklag.
663(tot Pylades) eeren is lett. vert.; Eur. bedoelt: prijzen gelukkig.
665-66vrank is toevoeging; ten leste is te verbinden met keeren; vert.: gij zult (keren en) ten slotte bereiken.
667onwenschbaer geeft het Lat. non optanda weer.
668geensins is causaal te verbinden met de vorige versregel; gedient met (vgl. vs. 37): ingenomen met, behagen scheppend in.
669-72naar het corrupte vb.; Gr. (met moderne emendatie): ‘Droevige zending (van Pylades), jammerlijk sterven (voor Orestes): wie van u beiden is het meest rampzalig?’ bederf: verderf.
673wie ... draegen, onjuist; vgl. de vorige noot en het volgende vers en lees: wat van beiden ik moet doen.
675Onjuist; Gr.: ‘Is het u ook zo wonderlijk te moede als mij?’ (vgl. vs. 677).
676waerop ... voeght; Eur.: ‘waarop ik niet kan antwoorden’ (omdat de vraag te vaag is).
677op Grieksch; versta: als een echte Griekse.
679en is emphatisch op te vatten (èn over ..., èn over ...).
en Godts tolk (= Kalchas): en omtrent Gods tolk.
683van Argos is een vermoeden van Orestes; dat Iphigenia een Griekse is, heeft zij zelf (vs. 561) reeds gezegd.
686-87Alsof het ook haar raakte (alsof ook zij er belang bij had), indien (in geval) ...
688in den mont: op de lippen.
689-90De constructie is geheel naar het Latijn; versta: maar één voorbehoud moet ik maken: uit het bekend zijn met het lot van beroemde vorsten kan men geen gevolgtrekkingen maken; want heeft de waarde van een dubbele punt; wie tijdingziek is: wie met belangstelling de gebeurtenissen tracht te volgen.
690nederlaegen (clades): rampspoedige lotgevallen.
691zy sprak ... by, naar een corrupte tekst; juiste (Gr.) tekst: ‘ik heb nog iets anders overdacht.’
692opdat ... zy: versta: opdat het ook u zelf daardoor klaarder worde.
695Focis: vaderland van Pylades.
697boosaerdigen vermeeren (multi enim sunt mali), bedoeld als: er zijn veel boze mensen in de wereld (voor Vondels comparatieve denk- en uitingswijze kan men vergelijken vs. 616).
698verraden: trouweloos in de steek laten, vgl. vs. 726.
699tot ... geslacht; Gr.: ‘ wegens de rampspoeden van uw geslacht’.
701Gr.: ‘(om) als echtgenoot van uw zuster (Electra), de erfdochter (in dat geval) de koningsmacht te verwerven’; rijxkroon (700) en uw vaders erf (701) zijn te verbinden (het rijk van uw vader als wettige opvolger); uw zuster trouwende heeft de waarde van een instrumentale bepaling (door met ... te trouwen; maar vgl. hierbij aant. vs. 714-15).
702en 't hart ... bezwijken: en dat (die slechte faam) ducht ik.
704uit ... trou; verzwarende en verklarende uitbreiding van met u (vs. 703).
705Eur.: ‘ik ben uw vriend en schuw blaam’; Vondel: en zie geen mogelijkheid (als men deze blaam op mij werpt) mij hiervan (van deze smet) vrij te pleiten.
706wat ... strijden, onjuist; Eur.: ‘spreek toch niet van zulke schandelijke dingen’; my zelf; versta: dat ik alleen ...
709het zelve, nl. dat mij blaam trof.
711't gaet wel (quod enim ad me attinet, non male res habet, si moriar ...): mij is dit lot een uitkomst.
712(ik sterf) gelukkig, daar ik als een door God zo zwaar beproefde het leven toch reeds derf. De oude druk heeft achter vs. 711 een punt. Wil men die interpunctie handhaven (maar vgl. 713 gy lèèft gezegent), dan is vs. 712 een algemene sententie met een ingressief derven (en wijkt de vertaling van het Lat. vb. af).
713in ... hoven: in een huis, waarop geen moordvloek rust (een onbezoedeld huis).
714ik by Godtloozen: mijn huis is door goddeloosheid bevlekt.
laet ... beloven, niet in overeenstemming met Eur.; Pylades is reeds met Electra gehuwd (vgl. vs. 715).
715en ... winnen; Eur.: ‘ eenmaal gered zult gij’ ...
716-17van rou bevrijt (toevoeging): voor het droevig lot van uitsterven bespaard; in eere (toevoeging); versta: in aanzijn (bestaan).
718bou ... hof; het Lat. inhabita geeft aanleiding om bouwen op te vatten als bewonen (vgl. vs. 263); maar in dit verband kan bou mijn vaders hof te zamen ook betekenen: geef het stamhuis van mijn vader nakroost (zie Ndl. Wdb. i.v. bouwen, kol. 784).
719Argos is een landschap (vgl. vs. 528).
721tot ... voorleden; Eur.: ‘met een gedenkteken.’
722-23ga ... bekleeden met eene haervlecht: leg (op het graf) een haarvlecht (zie vs. 183).
724Grieksche; Eur.: Argivische (vgl. vs. 783).
725uw bloet: uw eigen verwant (zie Inhoudt, r. 6).
726vaders: mijn vaders; verraeden; zie vs. 698.
730de logenkunst (zijn leugenachtige voorspellingen) heeft mij (= ons) verjaagd uit Griekenland; of is de drukfout voor door? Hierop schijnt ook te wijzen de toevoeging zoet op logen, die bij Grieken (= Griekenland) geen zin heeft en bij logenkunst minder goed past, maar die - met schampere tegenstelling in het volgende vers: waerzeggery enz. - goed zou aansluiten bij Apol vs. 729. De vert. van 730 en 731 is onjuist; zie de volgende aant.
730-31Eur.: ‘en door een listige kunstgreep mij zo ver mogelijk weggevoerd van Griekenland, uit schaamte over een vroegere (onheilbrengende) godsspraak, die hij mij had gegeven’; orakelkoor: orakeltempel (zie daarbij Edipus, vs. 983).
732ze: de voorspellingen der godheid; al 't mijn: mijn gehele lot.
733en nu ... leven: waarvoor ik nu ...
734-35'k zal ... trou, wsch. op te vatten als een ontkennende hendiadys: ik zal mijn echtverbintenis met uw zuster ...
737mijne, onjuist; lees: uwe.
740plagh; de vorm is verl. tijd, de betekenis teg. tijd (ze wàs en is nòg gewoon); dapper: volkomen.
741Denk achter drempel een dubbele punt; de zin betekent: Apollo brengt mij geen uitkomst.
743vertrekt ... wordt gezegd tot de tempeldienaars.
745brieven; zie vs. 652; niet ... traenen (literarum ... lachrymosa volumina), bij brieven; voor u sluit aan bij brieven.
746Achter gasten denke men een kommapunt; vermaenen: (bovendien nog) op het hart drukken.
748stout: vol overmoedig zelfvertrouwen; en op ... past: daar hij zich dan (dikwijls) niet meer bekommert om beloften.
749docht ik: bedacht ik met vrees; of is docht drukfout (dialectische bijvorm) voor ducht? Lat.: ego igitur metuo.
751De bijzin met die behoort bij hy (vs. 749), dat dus de klemtoon krijgt.
752waer ... uw voet; vgl. Joseph in Dothan, vs. 866 (Dl. IV, p. 114).
753ons bekenden (mijn verwanten); vgl. vs. 655.
754daer ... om: met welk doel.
756of niet (te doen): of te laten.
757Lat.: non mortuum at incolumem.
758Dat spreekt van zelf, als hij (wat toch mijn bedoeling is) mijn wens aan verwanten zal overbrengen.
759dwingelant; Gr.: turannos is: vorst, zonder ongunstige bijbetekenis; verstaen: oren hebben naar, inwilligen.
760zal vroet maken ( persuadebo ei): zal overreden, overtuigen (vgl. o.a. Halma i.v.).
761Gr.: ‘Bezweer het en gij (tot Iphigenia), zeg hem een eed voor die plechtig en bindend zal zijn’; naer ... behaegen, toevoeging.
762De hele versregel wordt door Iphigenia gezegd; met de juiste persoonstoewijzing en moderne verbetering: ‘Gij moet verklaren deze hier te zullen overbrengen aan mijn verwanten.’
764‘Ik mijnerzijds zal u ongedeerd laten henengaan door de donkere rotsen’; voor Cyaneesch zie aant. vs. 250 en 375.
765wat godtheên (quem deorum); wie van de godheden, eist het Latijn; ook V. kan dat bedoelen (ondanks getuigen).
766wiens, vgl. Van Helten § 126; altaer en offer, op te vatten als hendiadys (het ambt van ...); bekleeden, zie vs. 637.
767by ... goôn: bij Jupiter.
768verongelijken (injuriam facere): onrecht doen.
769smetten; vgl. schenden in vs. 768.; zoo ... nimmer: moge ik dan nimmer terugkeren.
771te reukloos: zeer ondoordacht.
773blijven (praegnant gebruikt): vergaan.
774ik ... drijven: ik slechts mijn leven redde.
776veel ... staet: den mens kan veel overkomen; ieders lot is wisselvallig.
777inhoudt, vroeger ook onzijdig.
779niet vergaet, onjuist; Eur.: ‘wanneer ge de brief behouden overbrengt.’
781In het verband vraagt ge in komtge de nadruk; beter zou dus zijn gij.
783zoo ... vooral: zò kan ik handelen tot volle tevredenheid van mij zelf en (wat meer is) ook van de goden.
786Na zegh deelt I. de inhoud van haar brief mede.
790Zij staat hier vòòr u, onderbreek mij niet; hierna vervolgt I. haar mededeling (zie 791).
791Denk achter zegh dubbelpunt met aanhalingstekens.
793der godinne, een genitief naar 't Latijn; om wie: ter ere van wie.
795wat zegh ick: wat moet ik hier zeggen, met de betekenis: ik kan geen woorden vinden; waer ... gront: ik weet niet waar ik ben.
796-97Eur. zet hier de mededeling van de inhoud van de brief voort in aansluiting bij vs. 792 verlosme enz.; ‘anders zal ik uw huis met vloek vervolgen Orestes (dan tot Pylades): ik herhaal de naam, opdat gij u die goed zult inprenten’; terstont: zoëven.
798Daeght ge ...; versta: waarom roept gij de goden aan in een aangelegenheid die mij alleen betreft?
799gansch niet, op te vatten als: het is niets; ik ... dacht: mijn gedachten dwaalden af.
800Dit vers behoort aan Iphigenia: als ik verder navraag, zou ik allicht geen geloofwaardige inlichtingen van u krijgen.
801bestellen: zorgen voor, brengen.
805licht: gemakkelijk te volbrengen; braef (et quae pulcherrime jurasti): mooi.
809verklaering, naar verkeerd begrepen Lat. explicationes (plur. poët.); versta: openvouwing, opening.
810Eur.: ‘ik wil eerst mijn vreugde genieten, niet in woorden alleen, maar in werkelijkheid, feitelijkheid’ (door u te omhelzen).
811-13Gr.: ‘dierbare zuster, ofschoon zo verbijsterd dat ik het nog niet goed kan geloven, toch zal ik, u omarmend, mijn vreugde smaken na het horen van deze wonderbaarlijke dingen’.
814niet te ruigh ...: wil toch niet, op grove wijze, ... omhelzen.
816sluier: het heilig gewaad der priesteres (vgl. En. XI, r. 627; zie Dl. VII, blz. 150).
818en vader: en uit eenzelfden vader; keer u om ... naer my, uitbreiding naar het Lat., dat heeft: wend u niet van mij af (nu gij uw broeder hier terughebt); I. omhelst O. niet (zie vs. 820); onverschoten: zonder vrees.
821Versta: moet ik u broeder noemen? rusten: aflaten (houd op met zo te spreken).
822Onjuist; Eur.: ‘Argos (met nadruk) is vol van hem en niet dit land.’ Eubeesch is onjuist: het Lat. heeft Nauplia terra; N. is een stad in Argos; V. zal deze naam in verband hebben gebracht met Nauplius (den vader van Palamedes), die koning van Euboea was.
824de dochter van Tyndaer: Clytaemnestra; zie vs. 6.
826hoe ... vernomen is een in dit verband niet passende toevoeging, die haar oorsprong vindt in een verkeerd begrijpen van het volgende Lat. vers ( audi aliquid ex domo paterna).
827Onjuist; zie de vorige aant.; Eur.: ‘vraag (= audi) maar naar iets uit mijn vaders paleis’.
828‘Neen, liever moet gij spreken en ik toeluisteren’ (om het te beoordelen).
829‘Nu dan, ik zal spreken; ten eerste hoorde ik van Electra’ (zuster van Orestes en Iphigenia) ...
830Zie de aant. bij vs. 200 en 204.
832Eur.: ‘En weet ge nog hoe gij dat hebt afgebeeld in een rijk weefsel?’
833Vondel heeft het Lat.: o charissime prope meum flectis animum verkeerd verstaan; Eur.: ‘uw gedachten ráken de mijne’.
834Geheel onjuist; Eur.: ‘en dan het beeld van de terugwijkende zon’ (zie vs. 201-202).
836wiesch onjuist. Eur.: ‘Hebt gij van uw moeder niet het badwater meegekregen voor Aulis?’ (Dit badwater was bestemd voor het rituele bruidsbad).
837ter quaeder uur ...; versta: Om onder de schijn van een huwelijk de dood te vinden.
838Gr.: ‘En verder, zondt gij niet een haarlok aan uw moeder?’
839Onjuist. Eur.: ‘om in plaats van mijn lichaam te worden begraven’ (nl. in een cenotaaf).
841in ... maeghden; Eur.: in uw meisjeskamer; noch verholen: nog altijd op een veilige plaats bewaard, in 842 herhaald in lang gescholen.
843-44Geheel in de war. Eur.: ‘die Pelops eenmaal zwaaide, toen hij Hippodameia, de maagd uit Pisa (zie vs. 1), verwierf door haar vader Oenomaüs te doden.’ Oenomaüs doorstak ieder dien hij inhaalde, met zijn speer. Toen Pelops hem in de renstrijd overwon, deed hij hem hetzelfde lot ondergaan.
845want ... nader; Gr.: ‘alleen dit éne (dat alles voor mij inhoudt): liefste die gij zijt.’
846hof en vader (Agamemnon is dood), misschien op te vatten als vaderlijk paleis.
847Vondels metrum wisselt naar aanleiding van de lengte der regels bij Euripides. Slechts hier heeft dit gezichtsbeeld op Vondels vers invloed uitgeoefend; in het oorspronkelijke drama is van vs. 845-912 de maat lyrisch, waar Iphigenia spreekt, terwijl Orestes blijft antwoorden in jambische dialoogverzen.
850-51Eur.: ‘Tranen en (= van) verdriet en vreugde te zamen bevochtigen ons beider ogen, de uwe en de mijne’ (dit laatste drukt V. uit in onderlinge).
853bebloet van moorden is een dwaze toevoeging.
855spreeke, conjunctief met de betekenis: zal (moet) spreken (zeggen); afgetreurt, misplaatste toevoeging.
852-57Het Gr. heeft hier een opeenvolging van extatische uitroepen in lyrische maat (zie Opmerking bij vs. 847); bij Vondel is dit geheel verloren gegaan.
857en ... geven, toevoeging.
858zullen ...; Gr.: ‘mogen wij ...’
860vrienden, tot het koor, dus op te vatten als vriendinnen; onverwacht; Gr.: verbijsterend.
861al is hier modaal bijwoord; ontglippen, nl. als ijdel droombeeld.
862Uitbreiding naar het verkeerd begrepen ‘O Cyclopische woonstê’ van Euripides: de geweldige burchtmuren van Mycene waren volgens de sage door Cyclopen gebouwd. Vondel denkt aan den mensenetenden Cycloop Polyphemus in verband met de mensenoffers aan het hof van den Taurischen koning Thoas (wonende aan het ‘ noortsche (d.i. Taurische) strand.’ Dit heeft Kalff reeds opgemerkt (Ts. 13, blz. 109-vlg.; zie daarbij het geheel onverdiend verwijt in Geerts' boek Vondel als classicus enz., blz. 11).
864'k begroete u: heil u.
866licht (lumen), hier: heil, zegen.
868sollen: stuurloos voortrollen.
870dootsch en drukkigh ( miser pater): dodelijk bedroefd; Eur.: ‘rampzalig verblind.’
872Versta: Hoewel ik niet aanwezig was, schijnt het mij, alsof ik het voor me zie.
874zonder bruiloftstorts (sine hymenaeo): terwijl geen huwelijk mij wachtte; de rest is toevoeging.
875naer ... tent; versta: in schijn naar A.'s tent.
876om; Gr. bij (dus de tranen en weeklachten zijn van I.).
878-79'k moght ... beklaegen zijn woorden van Orestes: ‘ook ik heb gejammerd om de rampzalige moed van mijn vader.’
879-80en den moort ...; Iph.: ‘Een vader die geen vader was, bracht mij een jammerlijk verderf (nl. indirect haar offerambt in Taurië), het ene onheil kwam uit het andere voort’ (zie verder vs. 882 met aant.).
877-83De persoonsaanduidingen in de Commelinus-editie zijn onjuist: vs. 877 behoort te worden gesproken door Iphigenia (nl.: ‘o, en die besprenkeling daar in Aulis, als wijding tot de dood’).
882-83Gr. (Iphigenia vervolgt haar afgebroken zin van vs. 879-80): ‘door de beschikking van een goddelijke macht; o ik rampzalige wegens mijn vreselijke moed tot zulk een daad.’
884bestaen (de durf gehad tot), vrijwel synoniem van voorgenomen in vs. 885.
886naulijx (vix): ternauwernood.
887onrechtvaerdigh (injustus); Gr.: goddeloos.
890avontuur: gunst van het lot.
895mijn zwaert, toevoeging.
899-900Eur.: ‘zal het zijn over land ... dat wij vluchten en niet over zee?’; verbaest (toevoeging): door ontsteltenis bevangen.
901-vlg.'t Gr. heeft een nieuwe zin: ‘maar in dat geval zult gij de dood naderen (Vondel keert dit om) op uw weg door ...’
903want; Gr.: maar ... (hier overweegt Iph. een tweede mogelijkheid, nl. de vlucht over zee).
904-06Onjuist; Eur.: ‘wanneer gij vlucht op een schip door de enge doorgang tussen de “Donkere Rotsen” (de Symplegaden), dan zal uw tocht zeer lang zijn’; verwijlen (trans.): vertragen, lang doen duren.
909Eur.: ‘of welk onverhoopt gelukkig toeval.’
910spoeden: begunstigen, tot een goed einde brengen.
912ons beide, bijstelling bij Atreus overschot (= aan de enig overgebleven Atriden).
913-15Vondel vertaalt de Lat. tekst die corrupt Grieks weergeeft en voegt toe in vs. 914 en ('t geen) ik hoorde en in vs. 915 mijne ... zien; Gr. (met moderne emendatie): ‘Tot het wonderbaarlijke en onuitsprekelijke behoort wat ik hier met eigen ogen mocht aanschouwen en niet slechts van anderen die het mij berichtten, hoorde’.
917uit ontfarmen (toevoeging): uit deernis met elkaar.
920-21Eur.: ‘hoe wij, de heerlijke zegen der redding deelachtig, kunnen ontkomen uit dit barbaarse land’; na 'et bereiken behoorde te zijn: bereikend; met de minste noot (met de geringste kans op ramp), toevoeging.
916-23De juiste overlevering geeft deze woorden aan Pylades; oprechte is toevoeging; vrienden: verwanten (hier: broer en zuster).
922-23Onjuist; Gr.: ‘wie verstandig is gaat de door het lot aangewezen perken niet te buiten, maar doet eerst wat het ogenblik van nu eist, om daarnà te doen, wat dan verder komt, nl. vreugde smaken.’
924-25Fortuin ...; onjuist naar corrupte tekst. Gr. (juiste tekst): ‘De Fortuin zal hier tezamen met ons zorg voor dragen, zo meen ik; immers als men zelf zich inspant, dan laat het zich horen dat ook de goddelijke bijstand krachtiger wordt.’
926-27Onjuist. Eur.: ‘Niets belet en zal mij verhinderen dit u eerst te vragen ...’
928dit ... zonderling: een mededeling hieromtrent zal mij in 't bijzonder welkom zijn.
929verlooft; Eur.: gehuwd (nupta); vgl. vs. 714.
932Gr.: ‘Is hij de zoon van Atreus' dochter, en mijn bloedverwant?’ zie de volgende versregel.
933zusterling (consobrinus): kind van (vaders) zuster; Strophius was gehuwd met een zuster van Agamemnon; halsvrient: boezemvriend; in vs. 937 echter bloetvrient = bloedverwant; vgl. Inhoudt, aant. 6.
934In de oorspr. tekst is dit een vraag; mogelijk is in Vondels tekst een drukfout ingeslopen en moet men de punt in een vraagteken veranderen.
936voor altoos verdraagt zich moeilijk met welkom.
938Onjuist; Eur.: ‘Hoe kont gij die vreselijke daad begaan ten opzichte van uw moeder?’
939van ... mannemoort: wegens het vermoorden van haar man.
941Versta: het verhaal daarvan klinkt te schandelijk om u daarvan mededeling te doen; leer ...; Eur.: ‘laat ... rusten’ (vraag niet naar ...).
942Ik laat dat rusten (en nu zijt gij dus koning te Mycene?). Waarschijnlijk is Vondels ten troone stijgen duratief(... als een ten troon gestegene).
943Neen, daar heerst M. (Orestes' oom, koning van Sparta).
944Onjuist. Eur.: ‘Hoe? heeft vaders broeder misbruik gemaakt van de rampzalige toestand van ons huis?’
947Eur: ‘ik ben niet nu voor het eerst aanschouwd in waanzinnige toestand’; Lat. conspecti. Heeft V. onder invloed daarvan gedacht aan suspecti en daardoor verdacht geschreven?
948zoo 'k hoor: zoals ik nu begrijp.
949in te toomen (op te vatten als: met een toom te regeren) is te denken in verband met rijden (vgl. bezeten zijn door een boze macht).
951Door ... Apollo, hendiadys.
954-55reden: woorden; de tussenzin vervangt wat O. niet zeggen wil (nl. hadden vermoord).
955knap: aanstonds, gezwind.
958onnoembaer (non nominandas Deas): wier naam men schuwt uit te spreken.
959Hier in Athene zetelt een gerechtshof, door Jupiter ingesteld. Dit doelt op de Areopagus (de bloedraad voor moordzaken).
960Mars: Ares (vgl. het woord Areopagus). Deze had een zoon van Poseidon, die zijn dochter onteerd had, gedood en moest daarom terechtstaan voor de overige goden.
961der onderzaten: der Atheners.
963die: anderen, die; hierom beschaemt; versta: zich schamend een hulpelozen zwerver zò te behandelen; noch: nochtans, in weerwil van de te voren genoemde feiten; aengeport door reên (opgewekt door redelijke overwegingen), toevoeging.
964alleen: terwijl ik afgezonderd van hen moest zitten.
965in ... gezeten, niet juist; Eur.: ‘ofschoon in hetzelfde vertrek als ik’ (dus te verbinden met die in vs. 963).
966Eur. zegt het andersom, nl. dat de anderen (de vertrekgenoten) Orestes niet toespraken.
967dischgemeen: in tafelgemeenschap met de overigen.
968-69die ... omwandelde, toevoeging, die strijdt met Euripides' bedoeling (de drinkbeker ging juist niet om); terwijl ... quinkeleerde; Eur.: ‘en ieder vermaakte zich’ (Lat.: indulgebant genio).’
970gasten; Eur.: ‘gastheren’; bestraffen: afkeuring uiten tegen.
972om ... nederslagh: wegens het feit den moordenaar mijner moeder te zijn.
973-74mijn ramp: mijn smartelijke ervaringen bij die ontvangst.
975Onjuist; Gr.: ‘en waarbij het volk van Pallas (Athene) gebruik maakt van een vaatwerk dat een máát inhoudt.’ Volgens de sage had men namelijk om niet verplicht te zijn uit hetzelfde mengvat te scheppen, waaruit ook voor Orestes geschept werd, en hem toch ook weer niet te kwetsen, bij ieder van de gasten te voren een maat wijn (= 12 bekers) neergezet. Een toespeling op die maat in vs. 968 is bij Vondel verloren gegaan.
976Mavors bergh: Areo-pagus, zie aant. bij vs. 959-vlg.
977besloegh: nam plaats; 't hoofd der Razernyen: de oudste der Furiën.
978voor my; versta: tegenover mij. Aanklager en beschuldigde stonden beide voor het gerechtshof.
979-80Onjuist; Gr.: ‘Ik verdedigde mij enerzijds, en anderzijds hoorde ik tegen mij uitspreken de aanklacht wegens moedermoord.’
981Eur.: ‘waarop Phoebus (Apollo; zie vs. 979) door zijn getuigenis mij redt’ (Orestes had namelijk gehandeld in opdracht van Apollo's orakel).
981-83Pallas ...; bij staking van stemmen volgde vrijspraak in historische tijd (verg. vs. 1525). De bekende voorstelling, volgens welke Pallas Athene haar stem toegevoegd zou hebben aan de vrijsprekende stemmen, vindt men in de Eumeniden van Aeschylus.
984-85Onjuist. Gr.: ‘Diegenen van de aanwezige Furiën die instemden met dit vonnis, bedongen voor zich in de onmiddellijke nabijheid van de plaats der stemming een heiligdom’;
985bestemmen: zijn goedkeuring hechten aan; schoude ... louter: beschouwde mij als volkomen gezuiverd.
986Niet juist; Eur.: ‘Maar diegenen van de Furiën die zich niet bij die bindende uitspraak (letterl.: wet; vgl. V. 's wetteloos) wilden neerleggen.’
987vervolghden, nl. als voorheen.
990uit ... wraeke (toevoeging): mij voorgenomen hebbende mij (op die wijze) op Apollo te wreken.
991verriet: aan het ongeluk had prijsgegeven.
992De Pythia (orakel-priesteres) zat op een gouden drievoet.
993gesteegen ... (gevallen); vgl. de aant. bij vs. 91.
994door ... zegen, toevoeging.
995neêr te zetten: een vaste plaats te geven.
997scheie: van mij scheide (aflate).
998herstellen: terugbrengen (in uw oude staat); gleie: galei.
999eer der zustren (sororium caput), verkeerd begrepen. Eur.: ‘zuster-hoofd’ = zuster (in statige taal betekent hoofd dikwijls: persoon, wezen).
1001kooren; vgl. voor dit anachronistisch beeld vs. 731 met aant.
1003dan en dus (ter afsluiting van Orestes' woorden): blijkens het voorgaande.
1006om ... wangen; Eur.: ‘om u weer te zien.’
1007nu ... wilt; versta: nu wil ik bovendien, wat gij wilt.
1010vertellen heeft hier misschien de betekenis: in aanmerking nemen, in rekening brengen.
1012-13Deze verkorte constructie levert geen goede zin. Eur.: ‘doch ik vraag mij met bezorgdheid af, hoe mijn ontrouw verborgen kan blijven voor de godin, en voor den vorst, wanneer hij ...’.
1013altaernis (verchristelijking); Eur.: voetstuk.
1014best is misplaatst; in dat geval zou hier moeten staan; onschult: verontschuldiging.
1015teffens: tegelijkertijd; dit (deze twee dingen), met klemtoon.
1020voor ... moort: voor dreigende dood.
1018-21vrije, maar in hoofdzaak juiste vertaling.
1021een' vorst; Eur. heeft: ‘een man wordt gemist, als hij sterft’ (hij is de stam houder, ‘de pijler van het huis’; vgl. vs. 59).
1022wat ... bedreven: wat belang heeft (het leven van) een vrouw.
1023Versta: ik wil niet de oorzaak zijn van uw dood (nl. door alleen te vluchten), zoals ik die van de dood van mijn moeder ben.
1030uw aenschijn ... zien; versta: waarvan toch het gevolg moest zijn dat ik u hier weer vond; want, onder invloed van het Lat. enim. De Nederl. zinsconstructie eist hier: neen, (dit alles samengevat).
1031weêr te staen: eenmaal te zijn.
1033bij onze pogingen om ons gewenste doel te bereiken.
1034't ooghmerk, onjuist. Eur.: ‘maar weet: bereid om het te wagen ben ik wel’.
1036Overeenkomstig het Lat. Versta: het is een gevaarlijke onderneming voor een vreemdeling tegen hem op zijn eigen gebied een aanslag te wagen. Het Gr. heeft echter: ‘Vreselijk, als vreemdeling zijn gastheer te doden’ (Iph. heeft gewetensbezwaren).
1038Eur.: ‘Ik zou het niet over mij kunnen verkrijgen, maar waardering heb ik voor uw bereidwilligheid om ten koste van alles mij te redden’.
1040uit dit perk (land), toevoeging.
1041de waerheit; versta: onschuldige daden; zonnen, om rijm (voor het oog) te krijgen.
1043-45vertonen dezelfde rijmklank, evenals 1060-62; een dergelijk drierijm in koning Edipus, vs. 1579-81 en 1600-1602; van dien gront: uit dit land.
1045of ... verstont: opdat ik het ook zou kunnen begrijpen ( ut et ego sciam).
1046met glimp: als listig voorwendsel (het feit dat ...); spooken: boze geesten.
1049naer ... maght (vermogen), toevoegsel.
1051zie vs. 1046; in ... lijden, slappe toevoeging.
1054het, onjuist; Eur.: u.
1055Onjuist; de woorden zijn bedoeld als tegenwerping: Maar het beeld, waarom wij (Orestes en Pylades) ..., blijft dan toch binnen.
1056'k zegh; versta: ik zal tegen Thoas zeggen ...
1057zegh ... De juiste lezing van het Gr. is: bedoelt gij de inham van de zee?
1058gemaert: gemeerd; aan (anker)touwen vastgebonden.
1059neffens u; versta: die u begeleidt.
1060en niet ruw (toev.; evenals zoo schuw in het volgende vers): met gewijde handen.
1061dezen moort; Gr. (met mod. em.): deze onderneming van ons nu (hoe kunnen wij Pylades hier ook in betrekken?)
1062aen u; Eur.: ‘te zamen met u’; zie vs. 1200.
1064zet hem ... om: beweeg hem er toe; dekken (latere); versta: doe ik het anders, dan kan ik het toch niet verheimelijken.
1065op Godts gena, toevoeging.
1068om ... doolen: om niets verkeerd te doen (zich niet onvoorzichtig te uiten); toevoeging.
1069Versta: Als vrouw zult gij de juiste woorden weten te vinden om haar mededogen op te wekken.
1071'k heb ... allen: ik houd mijn ogen (= hoop) op u gericht.
1072en ... vallen: en de uitslag van onze onderneming (hangt aan u).
1073en versteeken ...; de grammatische aansluiting ontbreekt; bij versteeken is een subject ik te denken ( en ...: zodat ik verstoken zal blijven ...).
1074mijn' ... bloetverwant; Gr. (met mod. em.): mijn liefste bloedverwante (Electra).
1075t'overwegen: het verzoek om te overwegen ...
1077-78en ... staet: en, als betrouwbare hulp in nood, genegen het gemeenschappelijk belang te behartigen.
1079getrouwe tongen: tongen die trouw kunnen zwijgen.
1080hardt gedrongen: in benarde toestand.
1081Versta: gezamenlijk voor hetzelfde hachelijke alternatief gesteld wordt.
1082teffens (als gezamenlijk) ook bij te keeren te denken.
1084werf: kust, landingsplaats (Iphigenia's woorden houden de belofte in dat zij pogingen zal doen om deze Griekse vrouwen te redden; later belooft koning Thoas de rei de vrijheid op last van de godin, wat Iphigenia nu nog niet weet).
1085Op weshalve laat Vondel hier de woordschikking van de hoofdzin volgen.
1086met ... kusverbant; Eur.: ‘bij uw dierbare wang’ (die I. kust).
1087by uwe trou; Eur.: knieën (zie de aant. bij vs. 381); geslachten: familie.
1088leert u wachten (toevoeging), omschrijving voor: wees voorzichtig, neemt u in acht (een dgl. constructie in vs. 941).
1089hoe ...; Eur.: ‘wie van u zegt het mij toe?’ sterken (affirmare): bevestigen.
1090hem t'zoek maken: zich onttrekken.
1094van ... hebt: omtrent alles wat gij ons opgedragen hebt (te verzwijgen).
1102strijt: nood (vgl. Edipus, vs. 1493).
1103om u: door uw schuld; uit Godts kooren, vgl. vs. 1001.
1105verzoenbaer (propitius): genadig.
1106daer ... plant, een toevoeging, die getuigenis aflegt van Vondels belezenheid.
1107by dien wreede (Thoas), toevoeging.
1108zegenrijk, vert. van beatam.
1109Halcyon; Alcyone, de gade van Ceyx, werd volgens de sage in een steeds klagende ijsvogel veranderd, toen zij het lichaam van haar echtgenoot, die verdronken was, zag aanspoelen aan de kust (zie Herscheppinge XI, vs. 927-vgl.).
1110Pontus, onjuist; Eur.: zee.
1113doorgaens: voortdurend.
1115gelijken: vergelijken.
1120uit lust ...: uit verlangen naar Diana.
1121Cynthus: berg op Delos, waar Diana is geboren.
1123geladen (bij Cynthus): begroeid.
1124De bedoeling van Euripides is dat de genoemde palm en laurier Latone een welkome steun boden bij het ter wereld brengen (Lat. partui, door Vondel vertaald als dochter) van haar dochter.
1125'k wensch: ik verlang er naar.
1126Bij de Cynthus was een bekend meertje, tussen laurieren en palmen, waar Apollo en Diana waren geboren.
1127stontme op: kostte mij; de stadt: mijn vaderstad in Griekenland (de rei bestaat uit Griekse vrouwen, die krijgsgevangen zijn gemaakt, vgl. vs. 143).
1130prothusteron (als buit uit Griekenland, naar Taurië, meegevoerd en ...).
1134hartebloet: hertenbloed ( cervorum interfectricis).
1135offerboet: zoenoffer;
1131-38Geheel onjuist. Gr. (met mod. em.): ‘hier dien ik, de dochter van Agamemnon, de maagdelijke priesteres van de hertendoodster Diana, bij het altaar waar Grieken worden geofferd; ach ik benijd het lot van wie altijd ongelukkig is geweest’ (Bij Eur. is dus sprake van drie personen in onderlinge verhouding, bij Vondel blijkbaar slechts van twee; vgl. de onjuiste vert. in vs. 137). Vondels vertaling (o.i. door Van Lennep verkeerd geïnterpreteerd) zou Eur. weergeven, als men achter moet in vs. 1131 een komma plaatste, 1131 opvat als bijstelling bij spruit, en in vs. 1135 voor hier als subject ik (= de rei) invoegt; 1133 wuft: rondzwervend (de wufte jaghtgodinne is Diana).
1138doorgaens: voortdurend.
1139-42naar de onjuist overgeleverde tekst; Gr. (juiste lezing): ‘opgegroeid in het leed heeft hij (zie het slot van de hiervòòr aangehaalde Gr. vert. van vs. 1131-38) geen besef van zijn ellende, maar de omslag van het lot is het die de jammer aanbrengt’.
1146slingeren (hier gekozen uit rijmnood): voeren.
1147-48met ... fluit: door Pan begeleid op de rietfluit.
1150spoeden: begunstigen.
1158touwen rekken: het touwwerk wordt strak gespannen door het zwellende zeil.
1159rustig: krachtig; trekken; het door de wind bolstaande zeil trekt.
1161berust op verkeerde opvatting van het Latijnse classicum apparatum = scheepstuig; Vondel heeft classicum opgevat als krijgstrompet. Heesch (raucus) gebruikt V. meer in dergelijk verband (zie bijv. Dl. VI, het 8ste boek van de Aeneïs, r. 31: de schorre trompet; elders: heesch bazuingeschal; vgl. Ndl. Wdb.).
1162om recht de haven van Athene (Piraeüs) binnen te varen.
1163quaem ... op; Gr.: ‘mocht ik heengaan (op vleugels) langs’ ...
1165toevoeging; aêr en bronne = bronader (vgl. bijv. Lucifer, vs. 294).
1166jaerlijx, onjuiste toevoeging; de zin zou hier dagelijks eisen.
1167-68hof, vol kamers; Eur.: ‘de kamers van mijn ouderlijk huis’; hangen blijven, nl. op mijn vleugels om neer te dalen.
1169toevoeging; taei: weerstand biedend (krachtig).
1169-70Eur.: ‘en mocht ik (eenmaal weer thuis) mijn oude plaats innemen in de rei ...’
1171in de bruiloft; versta: bij bruiloftsfeesten.
1172voor ... voeten; Euripides denkt waarschijnlijk aan twee reien: een van gehuwde vrouwen en een van de jonge meisjes.
1173-74Onjuist; Eur.: ‘in de kring van mijn jonge vriendinnen mee de reidans uitvoerde, in een wedstrijd in bevalligheid’ (met elkaar in bevalligheid wedijverend).
1175uitgestreeken: uitgedost.
1178Versta: terwijl alles op zijn best moest zijn; terwijl ieder trachtte zich op zijn schoonst voor te doen.
1181kerkkostrin ( custos harum aedium): priesteres (vgl. vs. 137); zij heeft de sleutel van de tempel in bewaring. - Na vs. 1182 laat Vondel weg: ‘en brandt hun lichaam reeds daar binnen?’
1183Iphigenia treedt naar buiten met het beeld van Diana in de armen; reên: rekenschap.
1184wel; versta: hei daar.
1186hou stant: blijf staan, waar ge zijt (het vervolg is verslappende uitbreiding).
1187nieuws: ongewoons, ongehoords.
1188Onjuist; Gr.: ‘verfoeilijk! om rein te blijven spreek ik dit woord uit.’ Vondel vertaalt met omzetting het Lat.: abominor, impolluta enim hoc tibi respondeo.
1189wat ... voor; wat voor bijzonders hebt ge mee te delen.
1190ten smette ... altaer, bijv. bep. bij offers (die ... zullen verontreinigen).
1191meening: gissing, vermoeden.
1192keerde zich: draaide zich om; om ... verkleening (smaad), toevoeging.
1195door hun leven, (hun wandel); toevoeging.
1197hun; lees: deze; een' aengekomen gast, onjuist; Eur.: ‘hebben zij aan deze kust een niet-Griek (Tauriër) gedood?’
1198huismoort: moord op verwanten.
1200doodgesmeeten: doodslag gepleegd aan.
1201Eur.: ‘zelfs bij de niet-Grieken zou niemand dit ooit hebben bestaan.’
1202en ... poort, uitbreidende toevoeging.
1204Onjuist; Eur.: ‘om het buiten de moordbezoedeling te brengen’.
1206verzet, synoniem van gekeert; inde Gr. tekst laat I. aan deze woorden voorafgaan: ik ondervroeg hen (toen ...).
1207Eur.: ‘wel heeft Griekenland u opgekweekt tot wijsheid dat gij dit zo goed hebt ingezien.’
1208Eur.: ‘En nu hebben zij getracht door zoete lokspijs mij te verleiden.’
1209zoo brengenze ...; versta: berichtten ze u dan ...?
1210in ... vrê, toevoeging.
1211Onjuist; Eur.: ‘dit zeiden zij zeker in de hoop dat gij hen uit dankbaarheid zoudt sparen.’
1213Onjuist; Eur.: ‘maar gij hebt natuurlijk de zijde der godin gekozen?’
1215uit de baren (toevoeging): die over zee gekomen zijn.
1217Versta: waarom dan niet gegrepen naar ...; degen: zwaard.
1218kerkpleghtigh, in overeenstemming met de heilige gebruiken.
1222Eur. (dubbelzinnig): ‘ook voor mij persoonlijk zal het zò beter zijn.’
1223De bedoeling van Thoas is: ge behoeft u niet zo ver te verwijderen (Diana's tempel stond vlak bij het strand).
1224Denk voor deze versregel: Inderdaad, maar ...; en ... beschikken (weer dubbelzinnig): en hebben nog verdere plichten in dezen; zie vs. 1226.
1226in ... biên: eerbiedig te zuiveren.
1227met reên; Eur.: ‘gij bedoelt zeker, omdat het ...’; schroomen (toevoeging): die men dient te schuwen.
1229godtvruchtigheit ... gepaert; versta: nauwgezette, toegewijde vroomheid.
1230Onjuist. Eur.: ‘hoor, wat voor mij (door u) gedaan moet worden.’
1231Hoe ...; Eur.: ‘waarheen zouden zij kunnen vluchten?’
1234ad'oogen; Eur.: ‘hun hoofden’.
1234bdat zy ...; de juiste persoonsverdeling geeft deze woorden aan Thoas; Eur.: ‘(Ik begrijp het; zeker) opdat zij niet worden beroerd door het zonlicht.’ (dat daardoor nl. bezoedeld zou worden).
1235Iphigenia spreekt weer. Hierna laat Vondel het volgende weg: Thoas: ‘Deze mannen hier zullen u vergezellen’; Iphigenia: ‘En zend verder een bode naar de stad.’ Hierop slaat de vraag van Thoas in vs. 1236.
1236bVersta: opdat hij (de bode) de gehele bevolking bevel geeft thuis te blijven.
1237Gr.: ‘(Is dat) opdat niemand in aanraking zal komen met de bloedsmet (die op de vreemdelingen rust?)’ V. geeft het Latijn weer.
1238aEur.: ‘(Ja), want dat zou de bezoedeling overbrengen (op de burgerij)’.
1238b-42De persoonsverdeling in de Commelinus-editie is onjuist. Portus heeft het Latijn daarmee in overeenstemming gebracht en uitgebreid. Gr. (juiste tekst met mod. emendatie): Thoas (tot een dienaar): ‘Gij, ga heen en boodschap dit’. - Iphigenia: ‘(Ja dit,) dat niemand mag naderen tot hun aanblik’. - Th.: ‘Wel zorgt gij trouw voor onze burgerij.’ - Iph.: ‘Zeker, en in de eerste plaats voor mijn vrienden, tegenover wie ik dit verplicht ben.’ - Th.: ‘Hiermee doelt gij op mij; o, hoe terecht bewondert u de gehele stad.’
1243anu; Eur.: ‘Gij (Thoas) sta ...’.
1243bom ... leeren, hendiadys en prothusteron: om wat te leren doen, d.i. om wat te doen in opdracht van u; vgl. voor deze omschrijving (leren + inf.) vs. 941 en 1088.
1244gout; Gr. (met mod. em.): vuur; men brandde zwavel.
1244b-45( vint); deze woorden, als vraag uitgesproken, worden reeds in de Commelinus-editie aan Thoas gegeven.
1245b-46aDit behoort het begin te zijn van een door Iphigenia toegevoegde opdracht, die na aenkomen onderbroken en in 1247 voortgezet wordt.
1246naer ... manier, toevoeging.
1247gy moet; lees (zie aant. 1245 b-46 a): dan moet gij; zijden sluier; Eur.: doek.
1248offerslaght, onjuist. Eur. bedoelt het aanschouwen van hen, op wie als moordenaars een bloedsmet rust.
1249aDe zin is op te vatten als voorwaardelijke bijzin (die afgebroken, en in vs. 1250 voortgezet wordt), en dus zonder vraagtoon te lezen.
1249bEur.: ‘Welke (tijd-)grens geldt in dit opzicht voor mij?’ (: hoelang is de duur bij normaal verloop). Iphigenia geeft hierop geen antwoord, zoals begrijpelijk is.
1250aHet ... vreemt: wees dan niet verwonderd, dan bevreemde u dat niet.
1250bVersta: neem voor uw werk ten volle de nodige tijd.
1252uit ... reden, toevoeging.
1253Opmerking: De tempelpoort gaat open, Orestes en Pylades worden geboeid naar buiten gebracht, Thoas bedekt het gelaat (zie vs. 1247).
1254Vondel vertaalt het op corrupt Grieks berustende Lat.: et ornatum deae (‘het heilighdom’, op te vatten als: de heilige benodigdheden voor de dienst van Diana) et juvenes; heel kuisch (rein), toevoeging. V. zal met heilighdom bedoelen: heilig sieraad (hierbij is dan in V.'s zeugmatische constructie aenstappen op te vatten als aandragen. Grieks (juiste tekst): ‘Ook al wat behoort tot de dienst van de godin en jonge lammeren’.
1255Versta: opdat die vervloekte moedermoord door een zoenoffer (van lammeren) uitgewist wordt.
1256fakkels; deze behoorden tot het reinigingsmateriaal; voor ... heene: voor ... uit.
1258zuivring; Eur.: deze (te zoenen) smet (: de jongelingen); deist (deinst): terugwijkt.
1259kostrin; Eur.: tempelwachter.
1260of ... sluiten; hierbij behoorde iemand als subject te zijn toegevoegd; of ... baeren; versta: of zo enige vrouw hier in gezegende omstandigheden is.
1261vertrekt en wijkt; versta: die vertrekke en wijke (Lat.: si quis ... fugite); noch hoon, toevoeging.
1262Aanroeping van Diana; Latoôn; zie vs. 136.
1263hen is ten onrechte toegevoegd; offeren is bij Euripides absoluut gebruikt (bedoeld is het reinigingsoffer bestaande in lammeren, zie vs. 1254).
1268Lat. onjuist; Gr.: ‘schoon ik het overige niet uitspreek, toch zullen de goden die meer weten, en gij, godin, mij verstaan’; noch: toch.
1269Iphigenia is met de stoet verdwenen. De volgende passage behoort aan de rei. Dit gehele koor is in Vondels vertaling vrijwel onverstaanbaar geworden.
de tweeling: de éne tweeling (Apollo en Diana waren tweelingen).
1272om ... harpesnaer (hendiadys): om zijn kunstig harp- (Eur.: cither-)spel.
1275Hier ontbreekt in de overgeleverde Gr. tekst: (in Delos' vruchtbaar dal) bracht Latone ze ter wereld.
1276-78Gr.: ‘De moeder, verlatende de plaats, waar ze haar kroost had ter wereld gebracht bij het rijkelijk neerstromende water’; Lat.: stillantium (druppend) at immotarum mater aquarum.
1279-80geleide, droeghze; in de Edipus vindt men verschillende vbb. van deze asyndetische verbinding; ze behoorde te zijn hem (Apollo).
1280Parnas: Parnassus, berg in Phocis, op de zuidelijke helling lag Delphi.
1281toegeschreven: toegeheiligd; zowel Bacchus als Apollo werden op de Parnassus vereerd.
1282eer, nl. voor Apollo's komst, oudtijds.
1283hadde; versta: hield.
1286Het Grieks spreekt van een koperen schubbenpantser; zulk een dier: dit (er zò uitziende) dier.
1287Godts antwoord: het Delphisch orakel, waar destijds (zie vs. 1301) de godin Themis haar godsspraken gaf.
1292-93(gij) begont den vreemden bezoeker, die op klagende toon een orakel kwam vragen, tevreden te stellen met een antwoord; Eur.: ‘naamt in bezit het (door u aan Themis ontnomen) orakel.’
1294dryvoettroon: de heilige drievoet, die u als troon diende (hierop zat nl. de priesteres, door wier mond Apollo sprak).
1295schuw (bij - troon): afkerig.
1296te koop (bij logentaal) om loon, toevoeging.
1297Bedoeld als: waar het sinds lang in aanzien staande Kastalië; Kastalje: de Kastalische bron.
1299't navelpunt der aerde (Delphi); zie voor deze benaming Edipus, vs. 617.
1300Bij Euripides is Apollo niet de buur van de Delphische tempel, maar van de Castalische bron.
1304-05die ... baerde behoorde bijv. bijzin te zijn bij aerdtrijk (zie de aant. hierboven); zinnepoppen: L. spectra, visioenen.
1301-08Deels onjuist, deels onverstaanbaar. Gr.: ‘Maar-toen Apollo Themis, de dochter van de aardgodin Gaia, verdreven had van het orakel, baarde de aardgodin de nachtelijke droomvisioenen, die het verleden en wat volgt en de verder verwijderde toekomst openbaarden aan vele stervelingen in hun donkere slaap.’
1309-12door ... nydigheit, onjuist. Vondel bedoelt waarschijnlijk: overgehaald door het kroost van haar felle ijverzucht (d.i. haar afgunstige gedachten). De Gr. tekst zegt: ‘vertoornd omdat haar dochter (Themis) verdreven was’ (= Lat.: invidia filiae ... pulsae); versteeken: verdreven, op zij gezet; vs. 1312 is een variatie van vs. 1311.
1313de koning; versta: de heer (nl. de jonge Apollo).
1315na het groeten, toevoeging.
1316in ... schijn (toevoeging): als een arme (beroofd van inkomsten).
1317met lege handen, op te vatten als: beroofd van zijn ambt; Vondel geeft Portus' op onjuist Grieks berustende Lat. vertaling weer. Gr. (juiste lezing): ‘hij sloeg zijn tedere armen om de troon van Zeus’.
1318-20Gr.: ‘en smeekte hem het Pythisch heiligdom (Delphi's tempel) te bevrijden van de wrok der aardgodin en de nachtelijke openbaringen’ (die nl. Apollo's orakels hadden verdrongen; zie vs. 1305-vlg.).
1323-24Eur.: ‘begeerde te bezitten een dienst (= tempel), zo rijk aan goud’; prachen: (vleiend) bedelen.
1325hy ... hooft, nl. als teken van toestemming. V. heeft het Lat. concussit comam verkeerd begrepen, en opgevat als ontkennend gebaar, vandaar zijn ( onjuiste) verklarende toevoeging en ... bede (1325-26), waarbij het vervolg niet past.
1326schort ... droomgenot: maakt een eind aan de voorspellende dromen ( droomgenot: het gebruikmaken van dromen, als voorspelling).
1327hooghgesteigert (toevoeging): dat reeds zulke proporties had aangenomen.
1328bedrogh, naar de corrupte Commelinus-tekst; juiste tekst: ‘de waarheidsonthulling in de nacht’; gedwongen met een slot: bedwongen door er met geweld een eind aan te maken.
1330heiligh dicht: goddelijke orakels in versvorm.
1331in eenen hoop by een vergaerde is op te vatten als bijv. bep. bij volken, dus: die in groten getale het orakel van Apollo komen bezoeken. Vergaerde heeft dan in postpositie een e uit rijmnood (vgl. Van Helten, § 102) of vs. 1331 is op te vatten als een bijstelling bij volken en vergaerde staat voor vergaerden (den ... vergaarden).
1332-33uit ... boven is onjuist. Eur.: ‘vanaf zijn (d.i. Apollo's) door bezoekers omringde troon’ (in Delphi). Vondel heeft blijkens daer boven gedacht aan de troon van Jupiter.
1334afscheit: beslissing, besluit.
1335kosterinnen; Eur.: wachters en dienaren.
1337hofpoort, onjuist; Gr.: tempelpoort.
1338zal ... uiten,, onjuist, gelijk 't Lat.; Gr.: ‘als ik ongevraagd mag spreken.’
1339twee knaepen: de twee jongelingen.
1340vervlogen: vluchtten weg.
1348niet te spa, toevoeging.
1349nukken: boze streken.
1350handaedigen (voor de spelling, zie toetsteen Opdr. r. 15): medeplichtigen; haere: hunne.
1352Onjuist; Eur.: ‘Zult gij u niet ten spoedigste begeven naar de poort van het paleis’ (volgens de moderne persoonsverdeling zegt de rei dit tot den bode); wacht u, ziet: neem u in acht, zie toe, wat gij doet.
1353-54aDeze woorden behoren aan den bode te worden gegeven; tolk: iemand die mededelingen doet. Waarschijnlijk bedoelt Euripides de klopper op de poortdeur (zie vs. 1359); hof: tempel.
1357onverziert: onverdicht, waar.
1358bootschappen (werkw.) ... is uitbreiding.
1362zijt noch: nochtans zijt gij.
1365voor de hant: van ogenblikkelijk belang.
1366Ifigenie, bijstelling, kan men tussen komma's denken.
1367schoon van strael; vgl. vs. 1273.
1368De woordspeling is van Vondel.
1369van ... gedreven; versta: wat bezielde haar. Vondel geeft het Lat. flatus (calamitosus) weer door wint, waarmee ook hij fig. vlaag (nl. van waanzin) kan bedoelen.
1370geeft ... vreemt: verwondert u dit.
1371Tyndars zoon; zie vs. 5; zoon hier kleinzoon, afstammeling.
1373wat ... mede; versta: of hoe zal ik het sterk genoeg uitdrukken. Vondel bedoelt iets overeenkomstigs ( medebrengen op te vatten als gepaard gaan met).
1375let: bedenk, overweeg (hoe).
1376met ... troep: hoe ge met een troep; bezetten: bemachtigen.
1377-78Eur.: ‘zij vluchten over een zee die zo uitgestrekt is, dat ze niet kunnen ontkomen aan mijn speren’ (ze hebben zulk een lange zeereis voor de boeg, dat ik ze zal kunnen inhalen).
1380de galei heimelijk in de inham der zee had vastgemeerd.
1384op ... tuk (toevoeging): wier zinnen intussen slechts gericht waren op het welslagen van haar onderneming.
1385geheim: dat niet door ongewijden mocht worden aanschouwd.
1387in nadenken: tot achterdocht.
1388de bende bestaat uit Iphigenia, Orestes en Pylades.
1389wat anders, nl. dan dat, waarvan wij haar verdachten.
1390huilde, variatie van stak ... op; bedroefde: toevoeging.
1392Lees: in, of enz.; 't uitheemsch bloet: Orestes en Pylades.
1394Het grammatisch onjuiste niet staat hier onder invloed van het Latijn.
1395hielt ... stil: deed ons al maar stom en stil neerzitten (hield ... zittend).
1397derwaert: daarheen waar.
1399schrap en vlugh: vaardig en ‘vliegklaar’ (dit vlugh houdt verband met vleuglen in vs. 1400).
1400-01als ... gehecht, dit te denken als bep. hij gley (galei): de riemen wekken de indruk van op de romp van het schip vastgehechte vleugels.
1401vijftigh, nl. de vijftig roeiers, waarmee Orestes en Pylades naar Taurië waren gekomen.
1402achter op, onjuist. Gr.: ‘ bij de achtersteven’ (nog op het land). Het schip ligt met de voorsteven naar de zeekant.
1403aen ... boom, naar onjuist Latijn. Gr.: ‘men hield het schip nog met haken vast’; winden vast (zijn bezig te winden), anachronisme; Eur.: bevestigen.
1404-5een ander ... strant, onjuist. Gr. (met moderne emendatie): ‘Anderen weer haasten zich de ladder neer te laten voor de beide vreemdelingen en beginnen de achtersteventouwen (die aan staken op het strand bevestigd waren) in te halen’; redden: klaar maken, in orde brengen.
1407-08bezweeken ... verdriet, onjuist; Gr.: ‘lieten ons niet langer door schroom weerhouden’.
1409't hoofttou: het achtersteventouw, dat nog op het strand ligt (zie aant. 1404-05). Vondel laat weg: ‘en de vreemdelingen’, Iphigenia (zie vs. 1417); spoeien: zich wegspoeden.
1409-10en rukken ... uit, onjuist. Gr.: ‘en trachten de (als roer dienstdoende) stuur-riemen uit de openingen te trekken’.
1413waerom ...; Gr.: ‘wie zijt ge die u verstout ...’; een verkochte maeght, onjuist; er dient te staan: tersluiks deze maagd.
1414hy ... hun, onjuist. Eur.: ‘Hij (nl. Orestes) antwoordt ons: Ik ben Orestes, die ...’); voor hoven vgl. vs. 713.
1415de ... geschaekte: haar die zo lang ontvoerde vrouw is geweest; men slaat op Orestes zelf.
1417wy: de wachters van Thoas; ze: Iphigenia (zie de aant. bij vs. 1409); dit gewelt: deze gewelddadige ontvoering.
1418dwingen (praesens de conatu): trachten te dwingen.
1419Versta: ... ons geweldige slagen in het gezicht geven.
1420trekken geen geweer; Eur.: ‘ hadden geen wapenen’.
1421met drooge vuisten: enkel met de vuist.
1422Eur.: ‘met de voet in de zijde en de lendenstreek’; dat ... kraeken, drastische toevoeging van Vondel.
1423geschent: toegetakeld.
1424Dit vers behoort aan vs. 1423 vooraf te gaan en te luiden: Nadat wij aldus slaags zijn geraakt, zijn wij weldra geheel uitgeput (en vluchten, dus geteisterd ...).
1425Eur. alleen: ‘dat hoofd en ogen bloeden’.
1426daer: van de plaats waar (we ... staan).
1430maetroozen (zonder lidw.), naar de Commelinus-tekst; geëmendeerde tekst: de maagd (Iph.).
1431-32Euripides heeft hier de omgekeerde volgorde: Orestes bevindt zich nog op het strand, waar hij zijn zuster verdedigd heeft; hij neemt haar nu op en stapt in het water (zie V. 's neêrstijgen).
1434-35waerop ... wijs, naar de corrupte Commelinus-tekst; Gr. (juiste tekst): ‘met het (door haar gedragen) uit de hemel gevallen beeld (zie vs. 90-91) en daarna roept er iemand op het schip’.
1437wy hebbenze; Vondel moet (vgl. 1434) wel bedoelen Iphigenia, maar de verbeterde Griekse tekst doelt op het beeld van Diana.
1438geronnen, volt. deelw. van een verdwenen werkw. rinnen met de grondbetekenis vloeien, dan lopen, (snel) gaan; hier: varen.
1441datze steenen (zuchten, hijgen); Eur. echter: gejuich aanheffend.
1442haven; te denken is aan de inham uit de volgende versregel.
1443-44... vlugh vaeren; hier waarschijnlijk wel: al varende vrij komen uit de inham, de volle zee bereiken.
1445byster onweêr: een onstuimige windvlaag.
1446-47geleert ... buien: ervaren in het koers houden bij alle weer en wind (hendiadys).
1449Latonaes spruit: Diana.
1451heilighdom, in het algemeen heilig voorwerp (vgl. vs. 1254), hier: beeld (zie ook vs. 1545); denk (ter wille van de aansluiting bij het vervolg) achter heilighdom: ter wille van mijn broeder.
1453naer 't betaemen, minder gelukkige toevoeging.
1455Godt woudts: (van een werkw. wouden, Duits walten): God geve het; aenmaenen: aansporen.
1456rustigh: kloek, wakker.
1455-57zy ... riem, onjuist. Euripides spreekt van een op gegeven commando uitgevoerd zich werpen op de riemen.
1459dees (tegenover die): sommigen. Dit heeft (evenals die) bij Euripides echter betrekking op de Tauriërs, die het schip willen vermeesteren; om ... zant, (onjuiste) toevoeging van Vondel.
1460Onjuist. Eur. (Comm.-tekst): ‘anderen (nl. weer Tauriërs) trachten uitgeworpen touwen met stroppen vast te maken’ (nl. aan het schip); gemeener hant: in gemeenschappelijke arbeid.
1464'k zie ... gestrant; versta: dan komen zij niet meer weg (los) van het strand.
1465Neptunus had in de Trojaanse oorlog partij gekozen tegen de Grieken; de zorg des zeegodts: de zeegod die steeds vol zorg is geweest voor Troje; Troie: de verwoesting van Troje, door de Grieken onder aanvoering van de Pelopiden (Agamemnon en Menelaüs, zie vs. 1466-67).
1466-67want hy zal; dit behoorde te luiden: en hij zal dus; den burgeren: ons Tauriërs.
1468-70en Orestes ..., onjuist. Gr.: ‘en zijn zuster, die er op wordt betrapt dat zij, het geweld haar in Aulis aangedaan vergetend, haar plicht tegenover de godin (die haar destijds redde) verzaakt.’ Vondel bedoelt: Orestes' zuster die aanvankelijk (tot nu toe) niet naar Aulis terugwilde, omdat men haar daar had willen offeren.
1470zoo ... gegreepen (deprehenditur), onjuist. Eur.: ‘zo wordt zij er op betrapt dat ze ondankbaar is’ (zie de aant. hierboven).
1471t'onbedacht (door uw roekeloze plan tot vlucht), toevoeging.
1475de Grieksche gley; Gr.: ‘datgene wat het Griekse schip aan het strand zal werpen’ (de scheepsbuit, O. en I.).
1476met ... geley: met hulp van Diana.
1477aenrannen: aanvallen, aangrijpen; Eur.: vangen.
1478-80De zommigen ... vatten. Vondels vert.: zullen niet (zie vs. 1475) sommigen van u, er heen spoedend, het schip vermeesteren, hen zowel te water als te land met ruitermacht aanvallend om zich van hen meester te maken, is onjuist. Gr.: ‘laten anderen boten in zee brengen, opdat wij zowel met land- (vs. 1474-vlg.) als met zeeruiterij (vs. 1478 = bemande schepen) aanvallend hen vangen.’
1481Het op een paal spietsen werd door de Grieken als een barbaars gebruik verafschuwd; het wordt ook elders als een gewoonte der Tauriërs vermeld.
1482zulk ... waegen, toevoeging, waarschijnlijk met ironische betekenis, doelend op het naar beneden werpen (mogelijk is ook: ‘wij zullen ze zo leren (afleren) zulk een stoute poging tot ontsnapping te durven ondernemen’).
1483bewust (conscius), hier: medeplichtig.
1486eer ... roeien, toevoeging.
1487Minerva verschijnt aan de hemel; zie Opdracht, r. 68.
1489verdaegen: oproepen, samenroepen.
1491t'ontslaen: te bevrijden van de wraak der Furiën.
1492Denk voor zijn zuster: en om ter bereiking van dat doel (zijn zuster ...); t'Argos: naar Argos; zeewaert aen (toevoeging): de weg over zee nemend.
1494dit; versta: dit, voorzover u betreft, en weet dan verder dat O. ...; met ... trouwanten (schepelingen hier), toevoeging.
1495daer: op de plaats waar (= terwijl).
1496ten dienst van my: om mij ter wille te zijn.
1497Hy ... zee: zijn schip roeit alrede in volle zee; Orest; Eur. met overgang: ‘Gij echter, Orestes’ ...
1498om hoogh: van omhoog.
1499aenvaert (accepta): neem met u.
1501in ... paelen: in het gewest van Attica; Eur.: ‘bij de grens van Attica.’
1502omtrent ... boort, onjuist. Gr.: ‘bij de rots van Carystus’ (een plaats); in groene dalen, toevoeging.
1503Halas: Halae (V. behoudt de Lat. acc. plur.).
1504-05tot een merk (gedenkteken) ... noorden, onjuist. Gr. (met mod. em.): (en plaats daar het tempelbeeld van Diana) ‘genoemd naar het Taurische land en naar uw beproevingen’; zie verder de aant. bij vs. 1509.
1508drift: voortdrijven; in ... steên, toevoeging.
1509Onjuist; Gr.: ‘men zal de godin in het vervolg vereren als Artemis Tauropolos’ (het 2de deel van deze naam, - polos, wordt door Euripides in verband gebracht met het zoëven, in vs. 1507 gebruikte werkw. omzwerven ( peripolein).
pleghtigh: in overeenstemming met de ritus.
1510Versta: stel dan een godsdienstig ceremonieel vast voor hen die het door u in te stellen feest bezoeken.
1511het ontslaen ... moederslaght, praegnant voor: de bevrijding van de op u - door uw moedermoord - rustende vloek.
1512week en zacht, toevoeging.
1513schuldig: verschuldigd (de mensen-offers van Taurië zullen dus door deze symbolische handeling worden vervangen).
1515kerkkostrinne: tempel-priesteres; Brauron: stadje in Attica; te Brauron ...; Gr.: (in een tempel) ‘bij de Brauronische trapvormige berghelling sleuteldraagster (priesteres) zijn van Artemis’; gadeslaen: waarnemen, zorg dragen voor.
1517zal men, nl. in de tempel te Brauron; naer ... zeden, toevoeging.
1520ontruimde: achterliet, naliet (als erfdeel voor anderen).
1521droef ... schreien, toevoeging.
1522trouhartigh behoort volgens de Gr. tekst als bepaling bij Griekinnen. Dit terughalen zou dan eerst later moeten geschieden. Thoas neemt deze opdracht over (vs. 1537).
1523-24in 't velt van Mars, onjuist (Lat. in Martis pago). Bedoeld is de Areopagus (Ares heuvel), zie vs. 959.
1524evental; zie vs. 981-vlg.; her-stelt: in uw oorspronkelijke toestand gesteld, d.i. vrijgesproken.
1526bergen: redden, vrij doen spreken.
1528rust: laat af van vervolging (vgl. 1540), met de bijgedachte: berust.
1534uw vermogen: uw goddelijke macht.
1536werde: worde; ter goeder tijt (feliciter): gelukkig en wel; evenzo vs. 1455.
1537Grieken: Griekenland.
1539van uitheemschen: van het achtervolgen der vreemdelingen.
1541De juiste tekst geeft het ten grondslag liggende Grieks aan Minerva. Gr.: ‘dit is wel gesproken: de macht van het moeten dwingt niet alleen u, mens, maar ook zelfs de Goden.’
1542Maetroozen, vaert dient te zijn: winden waait; lang verschoven (verstoten, verjaagd), toevoeging.
1545mijn ... heilighdom, zie vs. 1451; voor ... schantvlek, toevoeging.
1546-48De juiste tekst geeft deze verzen aan de rei.
1547-48Onder invloed van de korte regels van het Lat. gebruikt Vondel ook korte verzen.
1550naer ... wenschen is toevoeging; het werkw. is opvolgen.
1553-vlg.zijn tot de godin der overwinning gericht ( zege: Lat. Victoria; Gr. Nikè).
1554-56Onjuist; Eur.: ‘beheers mijn gehele leven en houd nimmer op het te bekransen’. Deze laatste bede behoort niet tot het stuk zelf, maar wordt hier evenals ook in de Orestes en de Phoenissae van Euripides door het koor uitgesproken met het oog op de wedstrijd tussen de verschillende treurspeldichters bij eenzelfde feest; vgl. Feniciaensche, vs. 1921 vlg., Rey: Doorluchte zege, vaer zoo voort, | En kroon mijn' wandel, zoo 't behoort.
|
|
vorige