auteur: Joost van den Vondel
editeur: Leo Simons, C.R. de Klerk, J. Prinsen J.Lzn, H.W.E. Moller, B.H. Molkenboer, J.F.M. Sterck, L.C. Michels, C.G.N. de Vooys, C.C. van de Graft, J.D. Meerwaldt en A.A. Verdenius
bron:
J.F.M. Sterck, H.W.E. Moller, C.G.N. de Vooys, C.R. de Klerk, B.H. Molkenboer, J. Prinsen J.Lzn., L. Simons, C.C. van de Graft, L.C. Michels, J.D. Meerwaldt en A.A. Verdenius (eds), De werken van Vondel. Tiende deel 1663-1674. De Maatschappij voor goede en goedkoope lectuur, Amsterdam 1937
verantwoording
inhoudsopgave
doorzoek de hele tekst
downloads
|
|
| |
| | | |
| |
Euripides Feniciaensche
of Gebroeders van Thebe.*
O koesterende zon, die, op den gouden wagen,
Met snelle paerden, door den hemel heen gedraegen,
En 't starrelicht gewelf, uw vier en glans verspreit,
Wat zagh ons Thebe, zoo veel jammers toegeleit, 4
5
Een' dagh van ongeval oprijzen voor haere oogen; 5
Toen Kadmus, banneling van Sidon, hier getoogen, 6
Belanden quam, en met zijn' voet den gront betradt. 7
Dees troude Venus bloet Harmoni, rijk van schat, 8
En teelde Polydoor, by ieder een gehoude 9
10
Voor Labdaks vader. ik Jokast, die Lajus troude,
Den zoon van Labdak, wert Meneceus spruit geacht, 11
En Kreons zuster, uit een bedde voortgebraght.
Mijn man, lang kinderloos, trekt heen naer Delfis streeken. 13-vlg.
Hy vraeght Apollo naer bescheit, en houdt met smeeken
15
Om zoonen aen, en krijght dit antwoort van dien godt:
O koning over Thebe, een rijxstadt, wien het lot 16
Van paerdevokken wert tot een geschenk gegeven; 16-17
Wat mooghtge 's hemels wil dus bijster wederstreven
Om kinders? Teeltge een' zoon, die zal u met zijn hant 18-19
| | | |
20
Ombrengen, en uw huis en hof en 't gansche lant 20
In bloet versmooren. hy, van minne en wijn ontsteeken, 21
Wint eenen zoon by my: doch angstigh en bezweeken 22
Om zulk een' misgreep, en het antwoort uit godts koor, 23
Beveelt zijn' herder dat hy 't kint den voet deurboor'
25
Met eenen priem, en geef de vrucht, in Junoos weide,
Citheron over en haer avontuur; dies leide 25-26
Heel Grieken Edipus dien naem toe, naer de daet 27
Maer Polybs paerdevooght, als hy ten hove gaet, 28
Beveelt den vondeling de zorg der koninginne, 29
30
Die zoogt mijn lieve vrucht aen haere borst uit minne. 30
Het jonge kint wert groot: de blonde baert brak uit. 31
Toen zocht de jongeling, het zy door zijn besluit, 32
Of elders aengemaent, uit Febus mont te hooren 33
Van welk een' stamme hy geteelt was en geboren:
35
En koning Laius mê belust te hooren of
De vondeling, voorheen verstooten van het hof,
Noch leefde, reisde ook heen, van nadacht ingenomen, 37
Daer zoon en vader juist elkandre tegenkomen, 38
Op Focis tweesprong, en de graeuwende koetsier 39
40
Van Laius hem bestraft: lantlooper, flux van hier, 40
En wijk den koning. hy dook eerst, en hiel zich binnen: 41
Maer als de paerdehoef de voeten quetst, de zinnen 42
Aen 't hollen raeken, brult de zoon, die met een knijf 43
[Op dat ik by mijn ramp kort ingebonden blijf,] 44
45
Den vader nederleght, en geeft zijn' voesterheere 45
Den wagen en 't gespan, uit plicht en schuldige eere. 46
Toen Sfinx, na Laius doot, de vesten plaeghde en 't velt, 47
Beloofde Kreon, mijn heer broeder, aen den helt, 48
| | | |
Die 't looze raetsel van het ondier quaem t'ontvouwen,
50
Te kroonen met mijne echt. mijn Edipus, tot trouwen 50
Genegen, by der hant, ontvoude 's ondiers vont, 50-51
De dubbelzinnigheit der maeght, en raekt terstont 52
Op Kadmus rijxtroon, zwaeit den staf met zijne handen,
En wort rampzaligh en onnozel door de banden 54
55
Des huwelijx aen my, zijn moeder zelf, verknocht,
Onkundigh, zonder schult, en d'eige moeder docht
Noch wist niet datze quam met haeren zoon te paeren.
Dus wert ik zwanger, en begon twee zoons te baeren, 58
Eteokles en Polynices, groot van moedt,
60
En een paer dochters. ik noem d'outste van mijn bloet
Antigone. hy noemt de jongste telgh Ismene.
Maer als mijn Edipus aen kennis van 't voorheene
Gebeurde komt, en zulk een bloetschant van zijn bedt,
Rukt hy zijne oogen met een' haek uit om dees smet. 64
65
De zoons bestaen, zoo dra de baert hun uit wil breeken,
Den vader heimlijk in een' kerker wech te steeken,
Om dit schandael t'ontgaen: doch hier is werk aen vast. 67
Hy, vast gezet in 't hof, verzwaert zijn' eigen last 68
Door dol vervloeken van zijn kindren, niet te heelen, 68-69
70
Op datze 't erfrijk met den zwaerde namaels deelen. 70
Zy achterdochtigh, of het godendom gestoort 71
Dien vloek des vaders eens moght sterken, en zijn woort, 72
Indienze beide 't hof gemeen en stil bewaeren, 73
Verdraegen dat de broêr, die jonger is van jaeren, 74
75
Polnyces, eerst het rijk vrywilligh een jaer lang
Zal ruimen; d'outste, die nu heerscht, dan zonder dwang
By beurte ook afstaen, als het jaer is omgekomen. 77
De trotse Eteokles, van heerschlust ingenomen, 78
| | | |
Slaet trouweloos verbont en eeden in den wint:
80
En Polynices trekt naer Argos heene, vint
Adrast hem gunstigh, trout zijn dochter, onder 't wrokken, 81
En komt hier met een heir Argiven aengetrokken,
Beoorloght Thebe, dat met zeven poorten waekt.
Hy eischt zijn erfdeel. 'k raede, eer 't slaghzwaert uitgeraekt,
85
Eteokles door een verdragh dien strijt te toomen. 85
De bô brengt tijding dat de jongste hier zal komen.
O Jupiter, zie neêr uit uw vergult palais.
Ontfarm u over ons. verleen ons kindren pais.
Het voeght u, die het al regeeren kunt, te geven
90
Dat niet een zelve mensch altijt in rou blijf leven.
Antigone, eedle telgh uit koningklijken stam,
Dewijl vrou moeder uw verzoek ter harte nam, 92
Om, buiten het salet der maeghden, eens van boven 93
Te zien hoe Argos heir door 't velt komt aengestoven,
95
Zet u hier neder, op dat ik eerst gade sla 95
Of eenigh burger hier langs 't hof spansseeren ga, 96
Om my, een' dienaer, en ook u, mevrou, te waeren 97
Voor opspraek. 'k zal u dan van stuk tot stuk verklaeren 98
Al wat ik onder 't heir des vyants hoorde en zagh;
100
Toen ik gezonden wiert, met hoope van verdragh, 100
Aen uwen broeder, hem het vry geley bestelde, 101
En keerde met bescheit weêr herwaert uit den velde. 102
Hier is geen mensch omtrent. mevrou, nu rep u knap. 103
Stijgh op langs deze cedre en hooge wenteltrap. 104
105
Zie veldewaert het heir des vyants, hoe veel zielen
Omtrent Ismenes stroom en Dirces springaêr krielen. 105-106106
| | | |
| |
I. Keer.
O oude man, nu reikme uw hant,
Zo styge ik op van dezen kant. 108
Welaen mevrou: stijgh op met zegen. 109
110
Gy zijt ter rechte tijt gesteegen.
De Grieken trekken vast in 't velt,
Daer elk zich in slaghorde stelt.
| |
II. Keer.
O dochter van godin Latone,
O Hekaté, mijn eer en kroone, 114
115
Hoe blinkt al 't velt in 't harrenas!
Vorst Polynices komt van pas, 116
Voorzien van ruiteren en knechten.
| |
III. Keer.
Zijn alle poorten tegens 't vechten
Met kopre boomen, ook den wal 119
120
Bezorgt voor noot en ongeval? 120
Ay vrees niet: want Amfions muuren 121
Zijn maghtigh voor gewelt te duuren. 122
Bezie dien eersten, braef en frisch: 123
Dan zal ik melden wie hy is.
| |
IV. Keer.
125
Wie komt vooruit hier aengestooten, 125
| | | |
Met zijnen helm op 't hooft gesloten?
De schilt beschut den arm getrou. 127
Het is een overste, mevrou.
Wie is 't? hoe heet hy? uit wat stamme?
130
Het is Hippomedon, vol vlamme, 130
Een trots Mycener, die zijn' stoel
Bekleet by Lernes waterpoel.
| |
V. Keer.
Hoe fors, hoe onversaeght is 't wezen,
Gelijk een reus, in top gerezen
135
Uit d'aerde, die weêrspannigh muit! 135
Hoe ziet hem Mars ten oogen uit!
Ziet gy dien overste niet trekken,
Daer Dirces tong den kant komt lekken? 138
Dat is een ander, en uit lust
140
Ten oorlogh anders uitgerust. 139-40
Met welk een' naem wert hy getekent? 141
't Is Tydeus, Eneus zoon gerekent, 142
Die krijghsgodt Mars, den Etolier, 143
In zijnen boezem voert, vol vier.
| |
VI. Keer.
145
Dees nam Adrastus telgh uit minne,
En wert Polnyces zwagerinne. 145-46
| | | |
't Is waert dat elk zijn rusting ziet,
Die hy uitheemsch schakeeren liet. 148
Dit is een schiltroep. zy braveeren, 149
150
Alle Etolieren, fix op speeren 150
En schichten, trots ten slagh bereit. 151
Hoe quaemtge aen al dit klaer bescheit?
Toen ik uw' jongsten broêr, te velde
Getogen, 't vrygeley bestelde,
155
Sloegh mijn naeukeurigheit bedacht 155
Elx wapen gade, en staet, en draght. 156
| |
VII. Keer.
Wie komt langs Zethus graf getoogen, 157
Gestreng van opzicht, en van oogen, 158
Schoon 't blonde haer de kin verciert? 159
160
Dat is een die het krijghsvolk stiert.
Een drom bestuwt dien forssen woeder.
Parthenopeus is 't. zijn moeder
| |
VIII. Keer.
Dat die mijn stadt verdelgen wil 164
165
Ook van Diane wiert geschoten, 165
| | | |
Daerze op de bergen onverdroten 166
Met haere moeder vlieght en jaeght. 167
Laet dit berusten. onversaeght 168
Verschijnenze op hun recht ten strijde,
170
Dies ducht ik dat de goôn hun zijde
Verkoren, en ons wederstaen. 171
| |
IX. Keer.
Waer blijft hy met zijne oorloghsvaen, 172
Wien zoo veel ramps met my beschoren
Ter quaeder uure wiert geboren 173-74
175
Uit eene moeder? oude raet, 175
Waer blijft Polnyces, dus versmaet?
Daer staet hy by zijn' lantbeschermer 177
Adrast aen 't maeghdegraf, uit marmer 178
Gehouwen. zie hem in't verschiet. 179
180
Ik zie hem daer, doch zie hem niet
Bescheidelijk, nochtans naer reden 181
Een' schijn van zijn gedaente en leden. 182
| |
X. Keer.
Och of uit zusterlijke zucht
Mijn voeten dreven door de lucht,
185
Gelijk een wolk, van deze wallen: 185
'k Zou broeder om den hals gaen vallen,
En blyde omhelzen met mijn hart,
Dien, sedert hy eens balling wert,
| | | |
Ik nimmer quam te zien. 't is deerlijk.
190
Mijn oude vader, ô hoe heerlijk
Blinkt hy in 't gouden harrenas,
Gelijk de morgenzon in 't glas! 192
Hy komt op vrygeleide aenrijden,
Om zusters oogen te verblijden. 194
195
Wie is 't, die staetigh herwaert rent,
En zijnen witten wagen ment? 196
Amfiaraüs. dees bevrachte 197
Het radt met vee, op dat hy 't slaghte, 198
En wichele uit het ingewant. 198-99
| |
XI. Keer.
200
O dochter van de zon, geplant 200
In 's hemels welfzel, uitgestreeken 201
In 't gouden kleet! uw' riem ontbreeken
Geen perlen op het gout gehecht! 202-03
O maen, hoe rijdt dees, afgerecht 204
205
Op paerdemennen! aen wat oorden 205
Is Kapaneus, die, heet op moorden,
Wraekgierigh naer de poorten wijst? 206-07
Hy meet hoe hoogh de hofpoort rijst, 208
Bespiet den toegang naer den toren. 209
210
O Nemesis, ter wraek gekoren, 210
En gy Jupijn, die 't aerdtrijk stut, 211
| | | |
En 't blaeu gewelf met donder schudt,
Gy kunt dien hooghmoedt haest verneêren.
Hy wil van Thebe t'Argos keeren,
215
Met zijn gevangenen in 't net, 214-15
Van Amymoon, zoo d'ouden zingen,
Te Lerne een bronaêr op liet springen
Ten gront uit, toenze water gaf
220
Op 't klinken van zijn' ysren staf. 219-20
Diane, dochter van den grooten
Jupijn, gy die met uw genooten
Het haer met gout snoert, leghme 't juk
Der slaverny niet op in druk.
| |
225
Welaen vorstin, geef u naer binnen toe ter ruste, 225
In 't maeghden hofsalet: gy zaeght al wat u luste. 226-vgl.
Hier komt een groote hoop van vrouwen met gedruisch 227-vlg.
Aenstuiven naer het hof en koningklijke huis.
Zy spreeken gaerne 't erghste, en wort haer stof gegeven, 229
230
Zoo weetenz'er iet aen te hangen en te weven.
Vergaêrenze te hoop, daer elk verhaelt hoe 't stont 231
In 't heir, dan komt'er noit iet deftighs uit haer' mont.
Ben hier door zee gevoert ten hoof
235
Met andere gevange nonnen,
| | | |
Als een slavin en oorloghsroof, 235-36
Op dat ik my aen Febus wye,
En slijte in 't berghsneeu van Parnas 238
Mijn levens tijt in slavernye. 239
240
Ik streefde door den zouten plas,
Daer d'onvruchtbaere Siciliaenen 241
In 't water drijven; toen een lucht 242
Van 't westen ons den wegh quam baenen, 243
En lieflijk voortdreef op de vlught. 244
245
Ik, eer de bloem des lants, gegeven 245
Aen Delfis godtheit, als een pant
Uit al den maeghdenroof, quam zweven 246-47
In Kadmus stadt, en 't vaderlant
Der broederen, Agenors maegen, 249
250
Om als een kerkbeelt, godt gewijt,
Het slaefsche juk te helpen draegen, 250-51
Een nootwet, die geen weêrspraek lijdt. 252
Kastaliaensche waterbronnen 253
Besprengden my door 's priesters hant, 254
255
Een wijdinge, die Febus nonnen 255
Behaeght, en houdt in zuivren stant. 256
O dubble berghtop, klaer bescheenen 257
Van 't licht der zonne! ô vruchtbre kruin
Begroeit met wijngaert rondom heenen
260
En ranken, eedle druiventuin!
Gy schaft hier nektar alle dagen,
Die 't hart verheught. ô draekenest! 262
| | | |
O toppen, daer de goôn uitzagen, 263
Dianaes bergh en jaghtgewest.
265
Och of ik stil in Febus kooren, 265
Daer Dirces bron niet ruischt noch stroomt, 266
Verquikt met zang en spel te hooren 267
Mijn tijt moght slijten onbeschroomt. 268
De krijghsgodt houdtme in deze veste
270
Belegert, raest vast brant en moort. 270
Och 'k wensch, de gansche stadt ten beste,
Dat haer geen druk noch rampspoet stoort.
Dit jammer treft de bloetverwanten 273
En bontgenooten in 't gemeen, 274
275
Fenicie ook aen alle kanten, 275
Zoo Thebe 't hof en hooft der steên 276
Wort aangevochten: want zy sproten
Te gaer uit Ioos edel zaet. 278
Dit 's oirzaek dat mijn hart, gesloten
280
Van rouwe, om Thebe quijnen gaet.
De beuklaer blixemt om de wallen, 281
Gelijk het weêrlicht uit de wolk 282
Een berst geeft, merk van d'ongevallen 283
Des veltsslaghs, een bederf van 't volk, 284
285
Dat Plutoos razernyen broedden, 285
Ten val van Edipus geslacht.
My gruwt, ô Argos, voor dit woeden,
En 's hemels wraek, met schrik verwacht:
Want Polynices, al t'onwaerdigh
290
Verongelijkt, staet naer zijn erf, 289-90
En ooreloght niet onrechtvaerdigh.
Dit 's oirzaek van dit lantbederf.
| | | |
Nu ben ik al in stadt, alleen op goet betrouwen, 293
En duchte datze my bedekt een onheil brouwen,
295
En dingen naer den hals des ballings, in hun net. 295
Ik dien rondom te zien, of iemant my bezet. 296
'k Zal, moedigh op dit zwaert, mijn lijf ter noot verweeren. 297
Wie daer? sta vast. of kan een windeken ons deeren,
En 't ruischen van elk bladt? want wie op vyants boôm 298-99
300
Den voet zet, wort terstont geschud van schrik en schroom. 300
'k Vertroume op moeders woort, doch ben niet zonder zorge.
Zy rietme op vry geley te komen, en bleef borge.
De hulp is by der hant: want d'outers smooken vast. 303
Het hof krioelt van volk. steek op het zwaert: dat past 304
305
Veel beter. ik wil eerst omhooren welke vrouwen 305
Hier voor het hof staen. zeght my toch, uit wat landouwen
Komt gy naer Grieken hier in Thebe, Kadmus stadt? 307
Wy zijn Fenicischen. Agenors maerschalk had 308
Ons aen Apollo, der waerzeggren tolk, geschonken: 309
310
Want Edips zoon zou my naer Delfis kerkspelonken 310
En godtspraek zenden, zoo Mycenes heirkracht niet
De stadt beleggen quaem. en gy, die 't hof beziet 311-12312
En Thebe, zeghme wie gy zijt: ay laet ons hooren.
Ik ben uit Laius, zoon van Edipus, geboren, 314
315
En uit Meneceus telgh Jokaste, groot van faem.
Thebanen noemen my Polnyces by mijn' naem.
O rechte bloetverwant van vorst Agenors zoonen, 317
Mijn koningen, die my hier zonden naer uw troonen; 318
| | | |
Ik valle ootmoedigh u, gelijk 't betaemt, te voet.
320
Thebaensche koning, zijt gezegent, en gegroet.
Het vaderlant verlangde al lang naer zulk een' hoeder. 321
Op op, sluit opde poort: koom buiten: haest u, moeder,
Of hoortge uw' zoon noch niet? wat toeftge? haest u voort.
Koom val hem om den hals: hy staet voor uwe poort.
325
O maeghden, naeulijx hoorde ik u Fenicisch spreeken
Of quam al bevende uit den hove, schier bezweeken. 326
O zoon, hoe zienwe u eens, na zoo veel ongevals
Ten lange leste! koom, vat moeder om den hals.
Druk borst aen borst, en mont aen mont. ik schreie en weene. 329
330
Ay legh uw hooft eens op mijn zwakke schouder heene.
Och ik, uw moeder: och hoe krijghtze u in den arm! 331
Wat zal ik zeggen, of wat spreeken? och ontfarm.
Hoe vatte ik uwe hant! waer zal zich moeder keeren? 333
Hoedaenigh u met vreught aenschouwen en feesteeren?
335
Och zoon, gy gingt van hier in droeve ballingschap
Ten lande uit, door bedwang met eenen zuuren stap, 336
Op 't al te streng gebodt des broeders, die u prangde
Uit wrevelmoedigheit. mijn zoon, och hoe verlangde 336-38
Heel Thebe naer uw komste! ik trok, van hoop berooft,
340
En troosteloos in rou, de haervlecht uit het hooft,
Ley feestgewaeden af, en kleede my in rouwe.
Het roukleet voeghde my, rampzalige oude vrouwe.
De vader midlerwijl, in naere duisterheit 343
Gekerkert, zoekende zijn zoons, door 't bittere pleit 344
345
Gedeelt, de pylers van ons huis, met bitter schreien, 345
Pooght met een' blooten dolk uit 's levens licht te scheien.
Dan zocht hy eenen strop, vervloekte zucht op zucht 347
De zoons, beklaeghde reis op reis zijn huwlijxvrucht, 348
Gedooken in zijn hol. terwijl komt ons ter ooren 349
| | | |
350
Hoe gy elendigh reede een ega hebt gekoren, 350
Ten wasdom van uw zaet, en uitheemsch u verbint,
En sterkt met zwagerschap; uw moeder, schier ontzint, 352
Bedroeft, ook Laius geest, die, van uwe echt afschuwelijk, 353
Haer vloekt, gelijk een pest, om 't lantbederflijk huwelijk. 354
355
Ik stak de bruitstoorts niet, gelijk men is gewoon,
Als blyde moeder, aen. men zong geen' bruiloftstoon
Omtrent Ismeen, noch wiesch zich rein in zuiver water. 357
Men broght de bruit niet t'huis met juichende geschater
In Thebe, Ogyges stadt. wech wech met krijghsgewelt, 359
360
Het zy by vaders schult, of noodlot vast gestelt,
Om jammerlijk het huis van Edipus te drukken; 361
Hoe 't zy, ik draege alleen ondraeghbaere ongelukken. 317-62362
In arbeit gaen valt zwaer, en baeren is een last. 363
Dat hecht de kinderliefde aen 't hart der moeder vast. 364
365
O moeder, ik verschijn by haeters, die my doemen, 365
En twijfele ofmen dit voorzichtigheit magh noemen,
Of dwaesheit. 't vaderlant beminnen spruit uit trek,
Elk aengeboren. zoo men 't lochen, dat 's gebrek, 367-68368
En ydlen roem. 't gemoet kan geenzins dit gedoogen. 369
370
Een schrik bevingme, toen ik herwaert quam getogen
Om broeders heerschzucht en eetschennis, my verdocht, 371
Dat hy, door haet verrukt, my laegen leggen moght; 372
Dies quam ik in mijn stadt gewapent met den degen,
En zagh beducht rondom, in straete en achterwegen: 374
375
Doch 'k wil op 't vrygeley betrouwen, en uw trou. 375
Zoo koom ik vaders stadt bezien, niet zonder rou 376
En traenen. 'k zie het hof, en godts gewijde altaeren,
| | | |
Het oefenperk, den stroom van Dirce, en hofpylaeren, 378
Daer ik ben opgevoedt: hoewel men my verstoot,
380
En in een vreemde stadt laet zwerven, arm en bloot,
Met traenen op de wang: gy, moeder, ook beladen
Om my, betreurt mijn leet, gekleet in rougewaeden,
Onopgetoit, en met de handen in het haer. 383
Bedroefde moeder, och het bloetkrakkeel valt zwaer. 384
385
De hoop van zoen is krank voor twee gebroêrs te gader. 385
Hoe draeght zich binnen 't hof mijn blinde en oude vader, 386
En bey mijn zusters? ay hoe zijnze toch gestelt?
Versuffenze om mijn' ban, van rouwe om 't hart beknelt? 388
Een godt woude Edipus en al zijn zaet bederven.
390
Dus ging het toe. helaes de vader, na lang zwerven, 390
Verloofde zich aen my, een onheil noit gehoort.
Ik brogt bloetschendigh hem twee paeren vruchten voort. 392
Dit was uw oirsprong: doch veel nutter dit gezwegen.
Men kan het nootlot niet verzetten noch beweegen:
395
Ik zoude u vraegen naer meer zaeken: maer men spaert 395
Uw leet te tergen: want uwe aenkomste isme waert. 396
Vraegh vry al wat u lust te weeten, en te vraegen:
Wat moeder meest behaeght, dat zalme meest behaegen.
Dit vraege ik eerst, het welk my diep in 't harte ging:
400
Valt leven lastigh voor een' rijxverschoveling? 400
Zoo lastigh dat men 't met geen woorden kan ontvouwen.
Waerom valt ballingschap zoo lastigh voor getrouwen? 402
Vooreerst het spreeken staet den banneling niet vry.
| | | |
De stem te smooren is een rechte slaverny.
405
Men moet het onbescheit der maghtigen verdraegen. 405
't Valt lastigh dwaes te zijn, om dwaezen te behaegen.
Men slaeft uit arremoede, al stoot het tegens 't hart.
Voedt hoop den balling niet in 't nypen van de smart?
De hoop belooft veel, maer hy zwerft vast in elende. 409
410
En dat deze ydel is, blijkt klaer genoegh in 't ende. 410
Zy troetelt hem doorgaens met een gezien geluk. 411
Hoe quaemt gy aen den kost voor 't huwen, diep in druk?
Dan kreegh ik wat, dan niet, en most zoo harden leeren.
Liet vaders maeghschap in den vreemde u iet ontbeeren? 414
415
Die vleien uw geluk. wie klaeght is niemants vrient. 415
Uw adeldom heeft u alom ten steun gedient? 416
Wie arm is leeft in smert. geen stam kan honger boeten. 417
Is 't elk niet aengenaem zijn vaderlant t'ontmoeten? 418
| | | |
Zoo aengenaem dat dit geen tong uitspreeken kan.
420
Wat dreef u naer Myceen te trekken na uw' ban?
Apolloos spelling, aen Adrastus voorgehouwen. 421
'k Versta dees rede niet: men mostze klaer ontvouwen. 422
Dat hy zijn kroost een' leeu en zwijn beveelen moet. 423
Wat raeken dieren u, die wilt zijn en verwoet? 424
425
Ik weet niet. zulk een lot is my om hoogh beschoren. 425
Godt weet het. maer hoe quam dit huwlijk u bekooren? 426
Zoo 'k by geval in 't hof van out Mycene ging. 427
Zocht gy een slaepstede, als een arm verschoveling? 428
Zoo is 't. een ander quam verschoven toen hier mede.
430
Wie was het, toen gy aen uw' nootdruft quaemt door bede? 430
Heer Tydeus, Eneus zoon, niet min beroit dan ik. 431
Hoe beelt Adrast u af door dieren, ieders schrik? 432
Naerdienwe vochten om een bulster in ons quelling, 433
| | | |
Besefte Talaus zoon toen ernstigh Febus spelling? 434
435
Met reên, en schonk ons elk een dochter tot zijn bruit. 435
Viel 't huwlijk met geluk of ongelukkigh uit?
Noch zienwe niet dat op ons huwlijk valt te zeggen.
Hoe quaemtge met dees maght uw vaders stadt beleggen? 438
Myn schoonvaêr had my d'eerste, en Tydeus met een eet 439
440
Gezworen in ons rijk te helpen; als besteet 440
Aen zyne dochters: en nu komen alle grooten,
De bloem van Grieken en Mycene, een' uitgestooten 442
Herstellen in zyn erf. 'k gebruikze tegens 't hart,
Beoorloge, ik beken 't mijn vaderlant met smert,
445
En neem de goden tot getuigen van 't medoogen
Dat ick mijne ouders en het lant met oorelogen
Bedroeve. moeder, och ik hoope uw liefde en bê
Zal 't onheil smooren. help gebroeders toch aen vrê.
Het zal de gansche stadt, en u, en my verlichten.
450
Het spreekwoort is bekent in zangen en gedichten: 450
De heerschappy en 't goet zyn gading van elck een,
En staen in 't hart geplant. dat jaeghtme herwaert heen
Met zulk een' oorloghstoght. wat 's afkomst zonder erve! 453
Eteokles komt hier u spreeken. och men derve
455
Geensins uw tusschenspraek, voor 't aengaen van gewelt, 455
Of d'oude vrientschap der gebroedren zy herstelt. 456
Hier ben ik, moeder, u ten dienst. wat 's u begeeren?
| | | |
Wy kunnen nauwelijx de burgertroepen keeren,
't Gebriesch der paerden, en 't geweer, alreede kant. 459
460
Een van ons beide heff' nu aen om met verstant
Voorwaerden van verdragh en vrede te beraemen. 461
Op zulk een hoop quam dees en ik in stadt te zaemen,
Is eene vyandin van recht en rechts beleit. 464
465
Hy werkt voorzichtigh, die zich langkzaem komt verklaeren. 465
Ay laet dit dwars gezicht en wrevligh opzicht vaeren: 466
Gy ziet geen slangenhooft, gehouwen van den hals, 467
Maer Polynices zelf, uw' broeder, wreet noch valsch.
Ay keer hem 't aenzicht toe. elkandre zonder tooren
470
Aenziende, kuntge best ter spraeke staen en hooren. 470
Ik wil u beide eerst wijs vermaenen. hoort mijn raet.
Zoo dikwyl vrienden. als de gramschap overgaet, 472
Elkandre weder zien, dan moet men zich betoomen,
Afhandelende al 't geen waerom men is gekomen. 474
475
Zoon Polynices, stel uw rede eerst billik in: 475
Want gy voerde Argos heir voor stadt, in uwen zin 476
Verongelijkt. och of een godtheit, voor het vechten,
Zich tusschen beide stelde, om 't ongelijk te slechten! 478
De waerheit spreekt ronduit, eenvoudigh, ongetoit.
480
Al wat rechtmaetigh uit den aert bleek, hoefde noit
Cieraet van rede: maer wat hinkt in recht en orden, 481
Behoeft met glimp verbloemt en onderstut te worden. 482
Ik, die heer vaders huis hanthaefde, en diep geraekt 483
Van vaders vloeken, op zijn zoonen uitgebraekt,
485
Verliet vrywilligh eerst het lant van mijn geboorte, 485
| | | |
En stont heer broeder toe om 't jaer dees hooge poorte 486
Voor my te sluiten, en te heerschen over 't rijk
By beurte, om niet door 't zwaert te slechten 't ongelijk, 488
By my te droef geleên. dit wert met eedt bezegelt
490
Van hem, die trouweloos, meineedigh, ongeregelt, 490
Dit ryk, mijn vaders erf, in zijne klaeuwen houdt.
Nu sta ik ook bereit, zoo 't rijk, hem eerst vertrout,
My kent voor zijnen heer, dit jaer, gelijkwe zwoeren,
[Hy heersch' dan op zijn beurt] het leger af te voeren. 492-94
495
Zoo spaer men vaders erf. zoo voer' trompet noch vaen 495
De stormleêr op den muur en hooge torens aen. 496
Ontzeghtge dit, zoo wil ik 't recht het uiterst' vergen, 497
En tuigh de goden dat my broeder, na lang tergen,
Geweldigh uitstoot, schoon ik met geen onrecht sta 499
500
Naer iemants erf, en slechts mijn recht eisch zonder scha. 500
Zoo spreeke ik. moeder hoor mijn rede oprecht en simpel.
Elk vat mijn recht, en hoort dat ik het niet bewimpel. 502
Hy spreekt voorzichtigh, dat getuightme mijn gemoedt, 503
Al heeft Fenicie my uitheemsch opgevoedt. 504
505
Indien 't al recht waer wat dien naem draeght op de tongen,
Ter vierschaer wiert gepleit, gestreden, noch gedongen.
Nu draeght de billijkheit en eendraght in elk lant
Den blooten naem: de daet is verre van der hant. 505-08
Ik zoude, ô moeder, om recht uit te gaen, niet weigeren 509
510
Te daelen in de hel, of hemelhoogh te steigeren,
Zoo 't nootlot toeliet: langs die moeielijke baen 511
Tot staet te klimmen, daer de goden zelfs naer staen. 512
| | | |
Wien schijnt dan vreemt dat ik veel liever zitten bleve
Op stoel, dan broeder kroon en rijxstaf overgeve.
515
Een suffer wraekt het meeste, en houdt het minste deel. 515
Een' man, die toegerust het lant eischt met krakkeel 516
Zijn' eisch inwilligen, waer schande by de vroomen: 517
En nimmer moet die smaet ons Theben overkomen,
Dat Argos sabel my door dootschrik mijnen staf 519
520
Zou wringen uit de vuist, om moedeloos en laf
Dien eenen anderen te schenken: en, ô moeder,
Het voeght hem niet door 't zwaert, en allerminst een' broeder, 522
Den wegh tot vrede en rust te baenen. och my gruwt! 523
Wie smeekt wint meer dan een die vier en vlam uitspuwt. 524
525
Wil hy hier nederslaen, dat staet hem vry. regeeren 525
In mijn gezicht uit trots, dat staet my toe te keeren. 526
Wie slaef van koning wort, aenvaert een lastigh juk. 527
Zet liever al het rijk in vier en bloet en druk:
Bedek den bodem eer met ruiteren en knechten:
530
Stel al uw maght te werke, eer ik 't geschil laet slechten: 530
Want wil men 't heiligh recht schoffeeren, vier den toom,
Wanneer 't een kroon kost: blijf in andren handel vroom. 531-32
Het voeght niet oneer deught, en onrecht recht te noemen.
Een goede zaek behoeft blanketsel noch verbloemen. 533-34
535
Eteokles, ay hoor. bouvallige ouderdom
Brengt noch iet goets met zich. hier staet de jongkheit stom. 535-36a536b
Ervaerenheit ontvout dat geene jongen weeten.
Helaes, hoe wort uw hart van staetzucht dus bezeten,
En toomeloos verrukt met eenen dertlen zin! 539
540
Bedwing u. staetzucht is een schendige godin, 540
| | | |
Die, in de steden en by grooten ingekroopen,
Niet scheit eer zy de steên en huis en hof help' sloopen.
Dees helpt uw hooft aldus aen 't hollen, los van toom. 543
Maer hoe veel beter waer 't, omzichtigh en uit schroom
545
Voor onrecht, billijkheit t'omhelzen, die de steden 544-45
Aen steên, genooten aen genooten, door de reden,
Gelijken door de liefde aen huns gelijken bint. 546-47
't Is billijk dat elk een rechtmaetigheit bemint. 548
Het minder wil doorgaens zich tegens 't meerder zetten. 549
550
Dus groeit de vyantschap. de billijkheit leert letten
De dagh en ook de nacht bewaeren elk hun perk. 552b
Zy winnen en vergaen, ook zonder nijt te draegen, 553
Om elk ten dienst te staen: en gy, verbonde maegen, 554
555
Gebroeders, weigertge den broeder vaders deel? 554-55
Waer blijft het recht dan? ô verfoeielijk krakkeel! 556
Wat is'er aen dien glans van 't snoode en onrechtvaerdigh,
Een rijk genoemt, toch vast, dat gy zoo wederwaerdigh 557-58
Dit hooger op neemt? dunkt het u zoo groot een pracht 559
560
Dat gy verheven zit, van ieder hoogh geacht? 560
Och wat is ydeler? Of wiltge rust ontbeeren,
En arrebeiden dat uw huis elk magh braveeren?
Dat is een ydle naem, een klank en anders niet. 563
Hy leeft vernoeght in 't kleen, die nimmer hooger ziet. 564
565
Geen sterflijk mensch bezit hier eigen goet en erven.
Wy deelen uit Godts goet, en moeten 't leengoet derven, 566
Wanneer 't de leenheer eischt, als 't hem belieft. geluk
Is eene onzekre gaef, en wankelbaer, een juk 568
Dat lastigh valt. indien gy keur hadt, of regeeren, 568-69
| | | |
570
Of 't vaderlant behoên: wat zou de keur u leeren 570
Verkiezen uit die bey? gy antwoort, heerschappy. 571
Welaen, zoo 't broeder wonne, en Kadmus maght en gy
Bezweekt voor Argos heir, woudt gy heer vaders veste
Zien overweldigen, geweldenaers ten beste?
575
Zoo veele maeghden zien in 's vyants slaverny 575
Wechvoeren? deze kroon, daer gy uit razerny 576
Op vlamt, wil den Thebaen te jammerlijk bekoomen, 577
En uw hardtnekkigheit ten toon staet. laet u toomen,
En dit gezeght zijn, zoon. nu hoor' de jongste mê. 579
580
Adrast betoonde u gunst, doch slinx, op uwe bê. 580
Wilt gy met wapenen de hooftstadt Thebe winnen.
Genomen gy haer wont, en quaemt gewapent binnen, 582
Dat godt verhoede; wat voor eene zegepracht 583
Woudt gy oprechten? en wat naem hebt gy bedacht
585
Den eerstelingen van uw bloetaltaer te geven? 584-85
Op welk een' titel wort die bloetroof heengedreven
Naer Inachus? en hangt Polnyces, na den brant 586-87
Van Thebe, en 't ondergaen van volk en vaderlant,
Den beuklaer, godt ter eere, aen heilige pylaeren?
590
Het zy dan verre datge in Grieken wilt vermaeren 590
Uw' naem door zulk een stuk. zoo d'ander u verwinn',
En uwe hoop bezwijk'; noch blijftge nietemin
Handaedigh aan dien moort, en zult naer Argos keeren, 593
Op dat men zegge: Adrast gy woudt ons recht verweeren,
595
Maer zijt rampzaligh ons ten schoonvaêr toegeleght.
Wy zijn altzamen door dees bruit en eenige echt 594-96
Bedorven en verdelght. och zoon, het kan niet faelen, 597
Gy zult op uwen hals een dubbel onheil haelen,
| | | |
Niet erven, en met hem heensterven in verdriet. 599
600
Laet beide vaeren 't geen te veel hier overschiet: 600
Want 't is te bijster dat, om licht verzoenbre zaeken,
Twee broeders even dol, aldus aen 't hollen raeken.
O goden, keert dien slagh van 't koningklijk palais.
Verleen toch Edipus een' ongesteurden pais. 604
605
Nu moeder, dit is met geen woorden neêr te leggen. 605
De tijt verloopt vergeefs: men vordert niet met zeggen.
Hier gelt om kort te gaen, een middel van verdragh;
Dat is, men sta my toe het opperste gezagh.
Hou op, vrou moeder, my met woorden op te houden: 609
610
En gy, verzie u. voort ter poorte uit, of wy zouden. 610
Kort om, gy zijt om hals.
om hals? en door wiens hant?
Wie is hier zoo gehart, dat hy niet voort in 't zant 612
zie toe hy staet niet verre.
'k zieze, en weet het wel, en darre 614
615
Ronduit u zeggen, dat de ryke nimmer vecht. 615
Zoekt gy met zulk een maght een' weereloozen knecht? 616
Een' vorst voeght veiligheit, en niet zich fors te toonen. 617
Gy trotst op vry geley: dat zal uw lyf verschoonen. 618
Ik eisch noch eens het rijk, en vaders errefdeel. 619
| | | |
620
'k Gedoogh dien eisch niet, en bewoon dit hof geheel.
dit belieftme: ga voort buiten.
O heilige offerhande! ô goden! helpt dit stuiten. 622
Gy steekt hun naer het hart. 623
ik bidde, hoort mijn bê: 623b
Maer zy verhooren geen' dootvyant van zyn stê: 624
625
En gy, ô kerken van de goôn, op witte paerden! 625
'k moet de ballingschap aenvaerden,
En ruime 't vaderlant. 627
zoek goden, daerge op bout,
By Lerne, en geensins hier. 629
630
Ter vierschaer in 't gerecht. 630
ik koom geen rijk verstooren, 631
Gelijk een vyant van mijn eigen vaderlant. 632
| | | |
U 't leven ook eerlang t'ontrooven, daerwe strijden. 633
Och vader, hoortge niet wat ongelijk wy lijden!
och vrou moeder, hoortge niet?
Wat moeder? noemze niet. 636
mijn stadt, ô groot verdriet!
Trek heen naer Argos toe. roep Lerne aen, en die slangen. 637
O moeder zyt gelooft. ik ga bedroefde gangen. 638
Vertrek terstont van hier.
640
Maer laetme eerst, dit valt hardt, mijn' ouden vader zien. 640
ten minste dan mijn zusters, ongehuwden. 641
die van uwen krijghstoght gruwden.
Wat woeltge dus om haer, die gy beoorelooght? 643
Nu moeder, vaer lang wel.
och zoon, mijn druk gedooght
| | | |
men gedooght niet dat ik zoon magh heeten. 645
dees terghtme dus vermeeten.
En ik worde ook geterght.
nu zeghme eens, aen wat oort
Der stede zultge staen in 't harnas? aen wat poort? 648
Wel waerom vraeghtge dit?
daer wil ik op u passen. 649
ô zoon, waer toe zijtge opgewassen! 650b
Het is gedaen met my. och zoon, wat recht gy aen! 651
och 'k zie vaders vloek u slaen. 652
Laet storten 't gansche huis.
hoe lang zal 't zwaert noch rusten?
Ik neem noch eenwerf al de goden, en bewusten
655
Van 't onrecht, en het lant, dat my ter weerelt braght, 654-55
Tot tuigen. ik gedoemt, als balling, wort veracht, 656
Gelijk een slaef, en niet als uit een' stam gesprooten, 657
Een telgh van Edipus, uit vaders hof gestooten.
O Stadt, wat onheil komt u over! wijt het hem. 659
660
Onwilligh quam ik, en onwilligh drijftme uw stem 660
Ten hove uit. Febus, wien de heirbaen is geboden
Te hoeden door uw wacht, speelnooten, hoven, goden, 661-62662
| | | |
En beelden van de gôon, met offeren gedient, 663
Vaert al te zamen wel. ik langer niemants vrient,
665
Weet naulijx of men my na dezen zal gedoogen
U aen te spreeken, en te komen onder oogen.
Nochtans bezwijkt mijn hoop niet teffens heel en al. 667
'k Betrou op godts geley, zoo dees geraekt ten val,
Dat ik heer vaders rijk bezitten zal rechtvaerdigh. 668-69
670
Vertrektge niet terstont: want vader achte u waerdigh
Uit inzicht met dien naem te noemen, dit blijkt klaer, 670-71
Van Polynices, dat is twistberokkenaer. 672
Rey.
675
Naer een rustplaets taelde
Zagh hy, tusschen heggen,
680
Noit van huismans hant 680
Ziet met vochte tongen 683
Groeiden aêr en planten 687
| | | |
Hier lagh voor zijne oogen 697
Aen den stroom vol schrikken. 701
Waer het schrikdier 't hooft
Draeide met zijn blikken,
Daer men 't water rooft. 704
705
Kadmus, die lantvlughtigh 705
Putte hier godtvruchtigh,
Greep een' steen al stil 708
710
Klonk den draek zoo fel, 710
Op het hooft, vol tanden,
Die hem krijghsvolk baert,
't Welk, terstont in toren,
720
Schrap met schilt en zwaert,
Elk om 't eerst verwoeder,
| | | |
725
Al de gront, bewassen 721-25
Van het graen, dreef voort 725-26
Voor den wint by plassen,
Epafus, van ons godinne 729
'k Roep uw godheit aen uit minne 731
In Fenicisch, dat niet scheelt. 732
En ontferm u over 't lant,
735
Van uwe afkomst eerst betreden 735
En gebout, en rijk beplant 736
Van Proserpine, en gekoestert 737
Van de graengodin, vol vier, 738
Die den gront der aerde voestert.
740
Zent de maght der goden hier: 740
Want de godtheên zijn genegen
Elk te helpen. zentze neêr,
Die, op drysprong en op wegen, 743
Zich met nachtlicht in haere eer
745
Laeten zetten van de schaeren. 744-45
Laetze toch dit lant bewaeren.
Ga hael Meneceus zoon, mijn' moeders broeder, hier,
Heer Kreon, dat ik met hem spreeke, op wat manier 747-48
Men dezen staet, waeraen ons allen is gelegen,
750
Best redden kan, eer elk met slaghzwaert, schilt en degen 750
Zich in slaghorde stelle, en vechte hant aen hant. 751
| | | |
Maer Kreon komt van zelf ten hove van dien kant,
En vrijt u voor dien last.
heer koning, stut der vromen, 753
'k Was al een wijl belust met u ter spraek' te komen, 754
755
Toen ik de ronde, langs den hoogen muur, voltrok.
En ik om u te zien: want Polynices wrok,
Nu kenbaer, heeft de hoop van 't vreverdragh verdreven. 757
Hy, trots op schoonvaêr, schijnt om Thebe niet te geven: 758
Doch dit blijf 't hoogh beleit der goden toevertrout.
760
Nu koom ik raetslaen op het geen de vyant brout. 760
Wat 's dit? 'k versta u niet.
ik kreegh een' Griek gevangen, 761
't Gaet wel. wat bootschapt hy? ik hoore met verlangen. 762
Dat Argos hier terstont de stadt bestormen zal.
Dit moet men wederstaen, en stuiten voor de wal.
765
Uw jongkheit ziet niet hoege uw' vyant moet beknellen. 765
Men streef ter poorte uit, en winn' velt om volk te stellen. 766
De vyant is te sterk, en wy een klein getal.
Zy vechten met den mont. hun harten poplen al. 768
De faem van Argos klinkt door Grieken met trompetten. 769
| | | |
770
'k Wil 't leger, schroom niet, in een enkel bloetbadt zetten. 770
Zoo dit gelukken wou: maer zulk een stuk lijdt last. 771
Niet binnen dezen muur te blijven, stelle ik vast. 772
Aen zege raekt men door den raet van wijze mannen.
Raetge op eene andre wijs den vyant aen te rannen?
775
Op alle wijzen, eer de veltslagh wort gewaeght. 775
En ofwe hem by nacht verrasten onversaeght? 776
Viel 't avrechts uit, wat raet om weder af te trekken?
De nachtkans, even schoon, acht veilighst hem te wekken. 778
't Is zorghelijk zich 's nachts te waegen in gevaer.
780
En of men 's middaghs loos de krijghskans greep by 't haer? 780
't Zou hem verbaezen: maer men dient zich kant te zetten. 781
De stroom van Dirce zou het vlughten hem beletten.
Den muur beschermen is geraedener dan slaen. 783
| | | |
De ruiterbende rande om strijt het leger aen. 784
785
De wagenburgh beschut hun leger, als een veste. 785
Hoe dan toe? geeve ik hun heel Thebe liefst ten beste? 786
Dit niet, maer overweegh wat tijt en staet vereischt.
Wat raet ontbreekt'er noch, die waert is overpeist? 788
Men vreest een zevental krijghshoofden over allen. 789
790
Van kleen belang. wat last is hun te beurt gevallen?
De zeven poorten op te stormen met gewelt. 791
En wat betaemt ons nu, eer onze krijghshoop smelt'?
Beveel een zevental de poorten te verweeren.
Slechts zeven? of hun volk, vol moedts om storm te keeren? 794
795
Laet hen de jeught gebiên, de bloem der burgery.
Ik vat uw' zin, om storm te schutten van party. 796
Elk hopman neeme een hulp. veele oogen zien veel verder. 797
Zal ik op sterkheit zien of wijsheit van den herder? 798
| | | |
Op beide t'zamen: want een man gaet een mans gang. 799
800
Men vaer zoo voort. ik ga, wy toeven hier te lang
In stadt, om zeven elk aen eene poort te stellen, 800-01
Daer 's vyants stormers op de poort hun speeren vellen. 802
De tijt gehengt niet dat men hen by naemen stelt. 803
De vyant rukt vast naer de muuren uit het velt.
805
Laet ons bezetting spoên: het is geen tijt te toeven.
Och of mijn broeder my bejegende: 'k zou proeven, 806
Hem, die zijn vaderlant belegert houdt, en tart, 807
Recht voor de vuist een speer te stooten in het hart. 808
Zoo moght hy zijne booze en snoode ziel uitspuwen.
810
Draegh zorgh dat Hemon met Antigone magh huwen,
Uw zoon aen zuster, of my sterven viel ten deel.
De bruitschat, haer belooft, blyve in zijn kracht geheel. 812
Gy zyt vrou moeders broêr. ay laetze niet verlegen. 813
Men onderhouze, als 't past, van uw' en mijnent wegen. 814
815
De vader, blint by zijne en niet by mijne schult, 815
Verwijte dit zich zelf.' hy die krankhoofdigh brult, 816
Zal ons met zijnen vloek misschien te gronde smijten.
Dit eenigh schort ons noch, in 't midden van dit wrijten, 818
Te hooren 't wichlen van Tiresias. ik zal
820
Uw' zoon Meneceus, uw' heer vader ten geval'
Aldus genoemt, om dien waerzegger heenezenden: 820-21
Want hy heel gaerne spreekt met u, zijn welbekenden. 822
Onlangs beschimpte ik zijn waerzeggery, waerom
Hy pruilt. nu laet ik u, ô Kreon, al den drom 824
825
Des volx bevolen. dient de krijghskans my ten beste, 824-25
Laet Polynices niet begraven voor de veste.
Indien ook iemant hem begrave in 's aerdtrijx schoot, 827
| | | |
Die boete dit misdrijf, dien laster, met de doot. 828
Dit hoort gy. ik ga voort met mijne lijfwacht spreeken.
830
Gaet heene ras gaet heene, en brengtme, om my te wreeken, 830
Mijn' schilt, mijn harrenas, op dat de wraek met lust 831
Ons voere naer den storm, in 't harnas uitgerust.
Wy bidden d'oppersten, die wijs de staeten stutten, 833
Datze ondertusschen toch de poort en muur beschutten.
Rey.
Wat moortlust drijft u bars 836
En fors naer bloet en wapen?
Kunt gy geen wellust raepen 838
Den bloemkrans, d'eer der lente,
Te draegen uit gewente, 842
In 's wijngodts blijden rey,
845
En onder feestvriendinnen 845
Van zoete zangerinnen? 846
Maer met den helm op 't hooft, 847
Door een klaeroen verdooft, 848
Alle Inachijnsche knechten 849
850
Te prikklen om te vechten,
Te blaeken 't oorloghsbloet
Waerom geen wijngertspeeren 853
Gezwaeit, met pantherskleêren 854
855
Omgort, ten wulpschen dans? 855
Maer zet u in den trans 856
| | | |
En langs Ismeen gedraegen, 858
Hitst Kadmus draekenbloet 859
860
Aen Argos volk verwoet, 860
En komt met krijghsvolk stooren 861
Amfions poort en toren, 862
Van steen. wat lust u hier
Den harnasdans te danssen? 864-66
Och tweedraght, streng van zin, 867
Schent Labdaks bloet en benden 869
870
Aen een met veele elenden. 870
Der jaght, Dianaes bou, 872
Zoo ruigh van groene lokken,
Bedekt van wintervlokken.
875
'k Wensch gy Jokastes kroost,
Berooft van hulp en troost, 876
En met een' priem doorslagen, 877
Noit voede, om ons te plaegen:
En had het berghdier Sfinx,
880
Een maeght gelijk, en slinx 880
Door Plutoos nijt gebeeten 882
Op ons, noit uit den poel 883
Gerezen, en 's lants stoel 884
Met raetselen t'ontvouwen, 886
| | | |
Van Thebe droef beschreit;
En had het Kadmus neven 889
890
Niet zulk een' klaeu gegeven,
Daer ziel op ziel om zucht. 892
In twist om 's vaders kroonen,
De bloetschant duurt verstokt. 896
Zoo spruiten kindersmetten, 897
Gedoemt by alle wetten. 898
Der oudren vloek en vlak 899
900
Geeft dezen stam dien krak. 900
Jokaste raekte aen 't kinderbaeren, 901
Won zoons, die heur mans broeders waren.
Wat waertge, vry van rou,
905
Gelukkigh, toen ons klonk in d'ooren 905
Dat u eene afkomst was geboren
Uit draeketanden, d'eer 907
Van Thebe, toen weleer 908
De goden om Harmoni quaemen 909
910
Op haere bruiloftsfeest verzaemen. 910
En speelde steen aen steen,
En boude Thebes muur, met boomen
Beplant, op d'oevers van twee stroomen, 913-14
915
Daer Dirce kruiden laeft,
De herder vrolijk 't vee geleide
In vruchtbre en vette klaverweide. 917-18
| | | |
Gelijk een koey, met andre koeien
En gladde hoornen eerst ging loeien,
En Kadmus stam, haer lief,
925
En deze stadt, verrykt door schatten,
Noch bloeide, en naulijx kon omvatten 926-vlg.
Haer dappren, groot geacht,
Een kroon van haer geslacht.
Nu dochter, leime voort, gelijk gestarnte in 't zeilen 929
930
Den zeeman, en verstrek, om niet in 't gaen te feilen,
Den blinden voet een oogh. ga voort langs 't effen padt,
Om niet te struikelen. gy weet hoe dra ik mat 932
En moede ben. uw hant aenvaerde deze bladen,
Dit tafelet, waerin ik onlangs in 't beraeden, 934
935
Op Delfis dryvoet in de kerk gezeten, schreef 934-35
De spelling van de pen, waerop ik wichle en zweef. 936
Nu zegh, Meneceus, zoon van Kreon, zeghme, moeten 937
Wy verder voortgaen: want mijn wankelende voeten
Bezwijken, en het been wil naulijx langer voort?
940
Hoe verre zijnwe noch van vaders hof en poort?
Tiresias, ay rust: gy zijt alree gekomen
By uwe vrienden. zoon, ay stut, om niet te schroomen, 942
Den ouden blinden stok: want out gebeente kraekt, 943
Als oude wagens, en zoekt steun, en wort vermaekt 944
hier ben ik op uw behaegen,
ik weet het. laet de vlaegen
Van uw vermoeitheit eerst bedaeren. schep eerst lucht. 946-47
De gangk heeft u vermoeit.
| | | |
ik [hoorde gy 't gerucht?] 948
Quam gistren t'huis geleit uit Attika, heel moede,
950
Daer Mavors op de been, afgrijslijk raesde en woede,
De vorst Eumolpus door het winnen van den slagh 951
Athene aen zege holp: daer ik van 't hoogh gezagh 950-52952
Uit 's oorloghs roofschat rijk en rustigh wiert beschonken. 953
Het voorspook van dien slagh heeft ons in 't oor geklonken 954
955
Met lust: want zoo gy ziet dees staet wort aengetast
Van eenen krijghsorkaen, Thebaeners tot een' last.
Eteokles trekt nu gewapent, om te stuiten
De maght van Argos, ons aenrandende van buiten.
Hy portme uit uwen mont te hooren en verstaen 959
960
Het nootlot van de stadt, en hoe dit zal vergaen.
Indien 't Eteokles my vergen quaem, 'k zou zwijgen,
En hy stadts avontuur uit mijnen mont niet krijgen: 962
Doch 'k wil, ô Kreon, u dit melden kort en klaer. 963
Het vaderlant stak lang in dit gebroeit gevaer, 964
965
Al sedert Laius quam, in weêrwil der bevelen 965
Des hemels, kinders uit dit huwelijk te teelen, 966
Waer door de zoon, helaas, zich smette in moeders schoot:
En dat uitrukken van zijne oogen, bloedigh root, 968
Is 't eigen werk der goôn, ten spiegel van de Grieken.
970
De zoonen meenende, dat met zijne snelle wieken 970
De tijt dit slijten zoude, en zy godts gramschap vliên,
Bestaen een schendigh stuk, en, zonder eer te biên
Den droeven vader, gaen hem in den kerker steeken.
Hy, gansch verwildert, braekt, om dit schandaal te wreeken, 974
975
Verwate vloeken op dit huis, en hoogh en leegh. 975
Toen ik dit aenwees, en de waerheit niet verzweegh,
Most ik, in ste van loon t'ontvangen op mijn dagen, 977
Den schrikkelijken haet der broederen verdraegen.
| | | |
Nu zullenze alle bey door hunne hant vergaen, 979
980
En klampen moort op moort, de wapens 't velt beslaen 980
Van Thebe en Argos, die elkandere overrompelen, 981
De huizen diep in rou tot over d'ooren dompelen.
En gy, befaemde stadt, leght in den gront gevelt,
Ten zy men vast geloof' het geen mijn mont u spelt, 984
985
Hoewel vry spade. het geraedenste van allen
Waer Edipus geslacht te keeren uit de wallen: 985-86
Dewijl hy 't vaderlant, en zijner vadren erf
Inwikkelde in zijn' vloek, hun allen ten bederf.
Naerdien 't gelukkigh voor 't rampzaligh lot moet strijken, 989
990
Zoo spaerde 't nootlot noch een' vondt, om ramp te wijken: 990
Doch aengezien 't gevaer my d'uitspraek streng verbiet, 991
En 't ampt des wichelaers, zich zelven tot verdriet,
Zijn vaderlant niet magh recht uit ten beste raeden, 992-93
Zoo zegge ik slechts, vaer wel, en kieze deze paden. 994
995
Ik, slechts het minste lidt des lichaems van den staet,
Getroostme al wat'er koom'. wat scheelt het my hoe 't gaet! 996
Blijf, oude vader, blijf.
laet los, gy houdtme tegen.
gy miste al lang godts zegen. 998
Ontvou waer in het heil van volk en lant bestaet. 999
1000
Dan zoudt gy 't wenschen niet te weeten in der daet,
Het geen gy enkel wenscht met kennis t'overweegen. 1000-01
| | | |
Wil ik niet weeten waer 's lants heil in is gelegen? 1002
Is 't enkel dan uw wil dat wy hier ront in gaen? 1003
Wat is'er daer men meer ernsthaftigh naer zou staen?
1005
Zoo zal ik u bescheit van zekre godtspraek geven. 1005
Maer zeghme eerst waer uw zoon Meneceus is gebleven,
Die my nu herwaert braght. 1007
Laet hem vertrekken, eer ik 't nootlot u bely.
Het is mijn zoon. hy zal 't geen gy verbiet niet mellen. 1009
1010
Zal ik dan dat hy 't hoor' 't genaekende voorspellen? 1010
Hem lust te hooren wat den staet ten beste strekt.
Zoo hoor wat 's hemels mont tot Kadmus heil ontdekt. 1012
Uw zoons Meneceus doot kan slechs dees stadt bewaeren.
Nu hoortge 't geenge wilt dat wy u openbaeren.
1015
Wat zeghtge, vader? och wat spraek, wat woort is dit! 1015
Zoo staet het vast gestelt. dit's nootlots eenigh wit.
Wat meltge al jammers met een woort op 't allerleste! 1017
Voor u alleen, maer al de stede en 't volk ten beste.
| | | |
'k Versta noch hoor dit niet. dees godtsspraek raektme niet. 1019a
1020
Wat my belangt, de stadt zy verre van verdriet. 1020
Dit's niet de zelve man. hy durf zijn woort onteeren.
'k Vertrek terstont, en kan uw wichelkunst ontbeeren. 1022
Kan waerheit niet bestaen, ten zyze uw ooghmerk dien'?
Nu bidde ik, oudeman, ootmoedigh aen uw knien.
1025
Ay bidt niet: gy begeert het geen men niet kan keeren. 1025b
Zwijgh stil: zwijgh stil: hou op dit onder 't volk te leeren. 1026
Onbillijk eischtge 't geen geen vroome zwijgen magh.
Hoe dan? zult gy mijn' zoon voort helpen met dien slagh? 1028
Dat raektme niet. ik leere elk nootlots wil beseffen. 1029
1030
Van waer zal zulk een slagh my en mijne afkomst treffen? 1030
Gy vraeght, en wijst den wegh ter spraeke. hoor de zaek. 1031
| | | |
Men slaghte uw' zoon, ten zoen van d'aerde, daer de draek 1032
Uit sproot in een spelonke. en Dirces bron behoede. 1033
Een oude wrok van Mars op Kadmus, die lang broede, 1034
1035
Ter wraeke van dees slange, eischt dit van uwe hant. 1035
Voltrektge dit, godt zal dit gansch Thebaensche lant
Beschermen in den noot. de koestrende landouwe,
Die krijghsmans teelde uit klay, zal om uw bede en trouwe 1038
Aenvaerden bloet voor bloet, en vrucht voor vrucht ten zoen.
1040
De jongling van 't geslacht, geboren uit het broên 1040
Van draeketanden, wort gedaeght om 't leet te boeten. 1041
Gy en uw draekezaet zult dit bezuuren moeten. 1042
Het huwelijk verbiet dat Hemon, zonder vlek
Van byslaep, doch verlooft, den offereisch voltrekk'. 1043-441044
1045
Meneceus schiet alleen noch over van hun allen: 1045
Wort dees geoffert, hy zal lant en stadt voor vallen
En ondergaen behoên, alleen door zijne doot,
De heirkracht van Adrast wechdrijven stoot op stoot, 1048
Met gruwelijk verlies van volk, ter eeuwige eere
1050
Van Thebe, als lant en stadt hierover triomfeere.
Nu wort u, Kreon, keur gegeven, of uw' zoon
Te bergen, of de stadt te houden op den troon. 1052
Dat 's al wat ik u kan ontvouwen. Manto, daetelijk 1053
Naer huis met my: de kunst der wichlerye is haetelijk.
1055
Wie den raetvraegende zijne ongelukken spelt
Is onbemint. wie valsch slechts logens vent om gelt,
Quetst zelfs de goden, uit ontzagh voor groote heeren. 1057
O Febus, u alleen betaemt het profeteeren,
Naerdienge niemant schroomt.
1060
Gemompelt binnen 's monts? hier staenwe al even stom. 1059-60
| | | |
Wat zal men zeggen van dit wichelen? dees rede
Blijkt klaer: maer nimmer zy mijn' zoon, ten zoen der stede, 1061-62
Met vaders wil ter doot gelevert: neen, ô neen.
Zijn kinders minnen, staet in ieders hart gesneên. 1064
1065
Hun slaghten voor het volk, is zonder eenigh voorbeelt.
Lof trekken uit zijn bloet wort snoot by my geoordeelt. 1066
Maer ik, nu out en kout, ontzie niet met een' moedt 1067
Den vloek des vaderlants te wasschen met mijn bloet.
Mijn zoon, eer dit gerucht zich over Thebe spreie,
1070
Schoon dees niet ydel spelt, vlught flux op mijn geleie 1070
Uit Kadmus lantgebiet: want dees waerzegger zal
Dit roepen door de stadt, en onder 't zevental, 1072
Beschermers, hoofden der Thebaensche burgeryen.
Indienge tijdigh vlught zoo zultge uw lijf bevryen.
1075
Verrast men ons, zoo zijtge om hals, en kout en stijf. 1075
Waer heene best gevloôn? waer neeme ik mijn verblijf?
Heel verre uit 's lants gebiet.
gy moet flux naer Delfis vlieden.
O vader, waer gevloôn? 1079a
En heiligh kerkwoudt van Dodone?
| | | |
Godts gunst zal u geleiden.
maer ik moet Jokaste, mijne min,
1085
Uw zuster [die my noch een wees, opvoede en zooghde, 1085
Met haere borsten, eer de melk en mam verdrooghde,] 1086
Eerst kussen, dan de stadt naer mijne maght geredt. 1087
Ga heene, bergh uw lijf: u dient hier geen belet.
Gy vrouwen hoorde hoe ik met een looze rede
1090
Heer vaders hart ontlaste, en stilde op zijne bede,
Toen hy my eenen schrik aenjaegen woude, en voort,
Berooft van naem en faem, verdrijven uit de poort:
Doch 'k zal den ouderdom verschoonen, tot zijn voordeel. 1093
Mijn jongkheit kan geensins van een bezadight oordeel 1094
1095
Ontschuldight worden, zoo 'k door heiloos lantverraet
Mijn moeder, 't vaderlant, in haeren noot verlaet. 1096
Ik ga dit lant van vreeze ontlasten, en mijn leven
En bloet, ten dienst van Thebe en 't volk, ten beste geven:
Want welk een schande is 't, zoo alle andren, onverplicht
1100
Aen hemelsch nootlot, en orakels, en gezicht, 1099-1100
Met schilden aen den arm, voor vaderlant en erven, 1101
By poort en toren, niet ontzien de doot te sterven,
En ik mijn' vader, broêr en deze stadt begeef,
Uit een saechachtigh hart! want alzoo lang ik leef,
1105
Waer ikme wende en keer, zal doorgaens my een lachter 1105
En vuile naklank van bloohartigheit van achter
| | | |
Navolgen. neen gewis, geensins, by godt Jupyn,
Die 's hemels loop bestuurt: geensins, met geenen schijn, 1108
By vader Mars, verhit op bloet en nederlaegen, 1109
1110
Die ons voorouders, 't zaet der aerde, meest verslaegen, 1110
Ten troon des rijx verhief. ik ga dan heene, en zal
Op hooge torens staen, op dat, na mijnen val,
Het naere draekenhol, my, teêre en jonge telge, 1113
Naer 's wichelaers besluit, al levende innezwelge.
1115
Dit raetslot staet nu vast, het gansche rijk ten zoen 1115
Te sterven, eene ry van jamren te verhoên,
En eerlijk voor de stadt te scheiden uit het leven. 1117
Stont dit in 't harte van de burgery geschreven, 1118
Al hun vermogen op te zetten by het lant, 1119
1120
De steên, ontlast en vry van rampen, hielden stant.
O vliegende gebroet der aerde, 1121
Helsche afkomst van de slang, 1122
O maeght, half hont, die elk vervaerde, 1123
1125
Toen gy hooghvliegende op uw pennen,
Met klaeuwen, scherp en wreet,
Door donkre raetsels, heet op schennen, 1127
Echions burgers sleet, 1128
En Kadmus aenwas holpt om 't leven!
1130
Gy slingertze in de lucht,
Daer Dirce, als glas, komt afgedreven,
Van zoo veel moorts berucht. 1132
Wat godt het was, die moorden broeide,
Voorwaer hy was wel wreet,
1135
Die in ontelbre moorden groeide.
't Gehuil der maeghden sneet 1136
In ieders harte. hier uit sprooten
| | | |
Gestelt, van droeve rougenooten,
1140
Gehoort huis in, huis uit.
Maer dan ging 't op een bitter kermen,
Waer van de lucht gewaeght,
Als 't ondier, dat naer geen ontfermen
1145
Uit 's volx gezicht een' rukt van onder.
Dan hoordenze een geluit;
Zoo berst een wolk met gloet en donder
Elendige Edipus, in 't ende
1150
Door 't wichlen van Apol, 1150
Gestuurt naer Thebe, vol elende,
Hoe stont uwe eer toen vol! 1152
Hoer waertge sedert zoo afschuwelijk,
Toen gy, uit blinden lust, 1154
1155
Geraekte aen uw vrou moeders huwelijk,
Amfions opgeboude veste. 1159
1160
Het licht verhoort gebedt 1160
Des vaders, vloekende zijn neven, 1161
Drijft hen verbittert aen
Te dingen naer elkandres leven.
1165
En billijk voor uw lant te sterven.
Gy zult, om zulk een smert
Bedroeven jammerlijk en deerlijk; 1169
Aen zege helpen braef en heerlijk.
Och of het morgenroot 1172
| | | |
De dagh eens opquaem, die ons moeder 1173
Wou kroonen met een kroost
1175
En dappren vaderlants behoeder,
O strijtbre Pallas, begenadigh
Ons heden, als voorheen 1178
De draek, op uw bevel grootdaedigh
1180
Van Kadmus trots bestreên,
Bebloet op eene steenrots berste, 1181
Dies 't godendom gestoort 1182
Het huis van Labdak plaeghde en perste
1185
Sluit op de hofpoort, hou: sluit open, hofpoortier,
Sluit open, zegh ik: roep vorstin Jokaste hier.
Befaemde, aen Edipus verknocht door echte trouwe, 1187
Koom uit, al is het spade. ontsla uw hart van rouwe.
Laet vry uw droef geklagh nu vaeren. hoorme toch.
1190
Hoe ducht ik datge my bedrukte vrouwe, och och,
Een leide maer brengt van Eteokleesche rampen 1191
En doot. gy zijt gewoon aen zijne zy te kampen, 1191-92
En 's vyants pylen af te schutten op den schilt. 1192-93
Wel aen zegh op. hoe is 't gelegen? 't harte trilt.
1195
Laet hooren. wat's'er nieus? zegh op: is hy gebleven,
In 't barnen van den strijt of niet, en noch in 't leven?
Hy leeft. dit is het niet dat u te schroomen staet. 1197
Verhael hoe 't met den muur en zeven poorten gaet
Zy staen. het gaet noch wel. zy staen noch overende.
1200
Is dan de kans gewaeght in 't velt met Argos bende? 1200
| | | |
Gewaeght, en Kadmus heeft Mycene neêrgevelt.
Zoo leeft Polnyces noch? dit 's 't eenigh datme ontstelt. 1202
godt geve u wel te vaeren.
Nu zeghme toch: wat maght kon wal en poort bewaeren
1205
Voor Argos aenval, op dat ik, in 't hof gekeert,
Den ouden blinden troost' dat onze stadt niets deert? 1206
Na dat Meneceus op den muur, getroost te sneven
Voor 't vaderlant, zijn' strot den dootsteek had gegeven,
Zette uw manhafte zoon de zeven troepen knap 1209
1210
In hun slaghordens, en zoo veele hoofden schrap, 1210
Om al de Griexe maght te keeren vroom en schrander. 1211
Daer stont vaen tegens vaen, en stander tegens stander, 1212
De hulptroep by der hant, of ergens aen een' oort
De muur bezwijken moght, of torentrans, of poort.
1215
Terstont wort by de stadts bezettinge vernomen 1215
Hoe Griexe beukelaers, als blixems, schittren komen 1216
Van den Teumessischen zantheuvel, vaen by vaen. 1217
Zoo rukkenze gezwint op Thebes graften aen. 1218
Toen stak'er schichtigh een geklank van velttrompetten 1219
1220
En veltgeschrey op, uit het heir, dat aen quam zetten, 1220
Ook van de vesten: en het eerste stormgewelt
Was op de lantpoortvan Neïta toegestelt. 1222
Hier voede een Arkas, zoon der boschmaeght Atalante, 1223
De schiltpadt aen en schilt, waerinne zy zich kante 1224
1225
En spitste op 't wilde zwijn, dat zy ter aerde schoot. 1225
| | | |
Amfiaraüs, een waerzegger, tuk en snoot, 1226
Voerde offervee met zich op zijne hooge raden, 1227
En een rondas, niet trots met wapenprael beladen. 1228
Door hem wert Pretus poort afgrijslijk aengerant. 1229
1230
De vorst Hippomedon hiel met zijn stormers stant 1230
Aen d'Ogygeensche poort, met eenen schilt vol oogen, 1231
Of open, als gestarnt, ter kimme uit aengetogen, 1231-32
Of toegeloken met der starren ondergangk,
Als Argus stervende 't gezicht look dootsch en krank. 1234
1235
De Homoloische poort zagh Tydeus fel genaeken, 1235
Met zwavelvier om haer te branden en te blaeken.
Hy voerde een leeushuit, ruigh van borstlen, heel parmant, 1237
In zijnen schilt, de torts in zijne rechte hant,
Gelijk Prometheus. maar Polnyces dreef de raden 1237-39
1240
Naer ons Kreneesche poort, en droegh de Potniaden, 1240
Gezwinde merriën, in zijnen beukelaer.
Het schijnt van verre dat zy dol, dan hier, dan daer,
Vast triplen om de pen, de manen luchtigh zwaeien. 1243
Men ziet'er Kapaneus ten storm de blikken draeien 1244
1245
In 't vliegen naer de poort, die als Elektre heet. 1245
Het ysre beeltwerk grimt in zijn rondas heel wreet. 1246
Daer stont de reus, een zoon der aerde, in uitgedreven, 1247
Die torste een heele stadt, op zijnen nek geheven,
En met een dommekracht geschroeft uit haeren gront,
1250
Een voorspook dat dees stadt dit ook te schroomen stont.
Adrastus zocht met kracht de leste poort te klieven, 1251
En voerde aen zijnen arm den hooghmoedt der Argiven,
Een' wreeden poeldraek, met afgryslijk addrenhaer, 1252-531253b
| | | |
Wel hondert sterk, en zoo veel slangen rukten naer, 1254
1255
Met opgesparden bek, de knaepen van de tinnen. 1255
Dit zagh men klaer, toen ik Thebaensche hoofden binnen 1256
De leus brogt van de wacht. eerst streênze met den boogh, 1257
En pijl, en slinger, die de steenen smeet om hoogh.
Uw zoon en Tydeus, als de kans ons aenlacht, roepen:
1260
O zoons van Danaüs, wat toeftge met de troepen 1260
Der lichtgewapenden en wagenmeestren voort, 1261
Eerze ons beschieten, fors te stormen op de poort?
Toen toefde niemant lang. een groote hoop getroffen
Stort neder op het hooft. een menighte komt ploffen 1264
1265
Van boven voor de wal, en geeft den geest heel kort,
En d'aerde drinkt het bloet, by beeken uitgestort.
Maer reuklooze Arkas, zoon der strijtbaere Atalante,
Doch geen Mycener, toen hy zich ten storrem kante, 1267-68
Streeft naer de poort, en brult, gelijk een storremwint: 1269
1270
Brengt fakkel: brengt houweel, als een die Thebe, ontzint
En dol, verdelgen wil. Periklymeen, gewonnen
Van godt Neptuin, verleert terstont dien aengeronnen
Het roepen met een' steen, gerukt met volle kracht 1272-73
Van Thebes muur, zoo zwaer gelijk een wagenvracht,
1275
Dat hy het blonde hooft en bekkeneel verplette,
Het bloet de kaeken verfde, en jammerlijk besmette, 1276
De zoon zijn moeder niet zal zien, na dit gevecht,
Een dochter van Menael, op schieten afgerecht. 1278
Uw zoon, aldus dees poort verdaedight ziende, streefde 1279
1280
Naer andre poorten heen, daer elk voor Tydeus beefde, 1264a-80
Die, uit een' schilttroep van zijn' Kalidoonschen, met 1281
Etolisch schutgeweer ons torenwacht verzet 1282
| | | |
Van haeren hoefslagh, en den toren, daerze weeken. 1282-83
Uw zoon vergaêrtze, en drijft de schaer, alree bezweeken, 1284
1285
Gelijk een jaeger, weêr te rugge op haere wacht. 1285
Wat tong kan Kapaneus uitbeelden, en zijn kracht!
Die met een lange leêr ten storrem aen komt zetten, 1287
En schreeut: de donder van Jupijn zal niet beletten, 1288
Dat, over graft en muur, ik recht in Thebe vaer'.
1290
Zoo sprekende bedekt hy met den beukelaer
Zijn hooft voor eene buy van groote hagelsteenen,
En vlieght ter stormleêre op, en reukloos met de beenen
Gesteigert op de wal, treft hem de donder, dat
De gront der aerde dreunt, en loeit door al de stadt,
1295
Van 't schrikkelijk gedruisch, dat arm, en been, en vinger 1295
Heenspatten overal; gelijk uit eene slinger, 1296
Het bloet ter aerde vloogh, de haerlok door lucht, 1297
De handen, voeten, en de leden met een vlught,
Gelijk Ixions radt, omdraeiden, 't lijf geslagen, 1299
1300
De leên, gerabraekt van den slagh, geslingert lagen. 1299-1300
Adrastus, ziende hoe Jupijn hem tegenviel, 1301
Voert flux zijn heirkracht af. de stadts bezetting hiel 1302
Dat 's hemels gunst haer droegh, en rukte, niet te stuiten, 1303
Met paerden, wagenen, en al het volk naar buiten,
1305
En maeit met sabelen in 't Griexe vleesch en bloet, 1305
Een yslijk schouspel, al te deerlijk en verwoet.
Dees geeft den geest, die breekt den nek van zijnen wagen;
Daer warren d'assen, raên in stukken. dooden lagen
Getuimelt overhoop. dus lang beschermden wy 1309
1310
De torens. wensch ons heil: 't geluk houdt onze zy:
Maer of 't geluk voortaen den burger zal bevrijden,
de zege is heerlijk na het strijden: 1312
Indien de goden met den blijden zonneschijn 1313
Van zege ons zegenden, hoe heerlijk zou het zijn!
| | | |
1315
De gunst der goden en gewenschte voorspoet toonen
Ons noch een schoon gelaet, nu 't lant en mijne zoonen
Behouden bleven: maer broêr Kreon deelt terwijl 1317
In onze onzalige echt, berooft van zijnen stijl, 1318
Dien lieven zoon, tot heil van stadt en lant geboren, 1319
1320
En hem tot hartewee: doch laetme wijder hooren
Wat beide mijne zoons nu neemen by der hant.
Ay vraegh niet wijders. 't gaet dus verre wel in 't lant.
Gy jaeghtme schrik aen. neen, gy moet het al ontvouwen. 1323
Ist niet genoegh dat beide uw zoonen zijn behouwen?
1325
'k Wil hooren of 't geluk hen hanthaeft tegens last. 1325
Ik bid, verschoonme. uw zoon ontbeert zijn' schiltknaep vast.
Gy schaduwt ongeval met loof van ommewegen. 1327
Het magh van 't hart niet ramp te reppen na den zegen.
Gy moghtme ontvliegen, maer ontloopen kuntge niet. 1329
1330
Wat mooghtge een' blijden bode ophouden, om verdriet
Te haelen uit zijn' hals? uw zoons bestaen, ô rampen!
Een schendigh lasterstuk, dat's lijf om lijf te kampen,
In 't aenzicht van Mycene, en Thebe, en haere maght,
En roepen overluit 't geen godtloos is gedacht. 1334
1335
Eteokles, hier voor den hoogen toren staende,
Begon het krijghsvolk, dat men tot gehoor vermaende, 1336
Dus aen te spreeken: ô groothartigen, vol moedt,
Die d'eer van Grieken stut; en gy, uit Kadmus bloet
| | | |
Gesproten, Argos heil, houdt entlijk op uw leven
1340
Voor twee gebroederen ten beste op 't velt te geven.
Laet al 't gevaer op my aenkomen. ik alleen,
My tegens mijnen broêr verzettende, uitgetreên
In 't vechtperk, zal 't krakkeel met min verlies beslechten, 1343
En mijnen broeder met den blanken zwaerde rechten,
1345
En 't rijk behouden, of verwonnen op het velt
Hem overleveren. gy, al het krijghsgewelt 1346
Dan staekende, zult vry en vrank met volk en heeren,
Behouden's lijfs, gerust naer Argos wederkeeren.
Het zaet van Kadmus heeft al bloets genoegh gestort.
1350
Polnyces hoort het, en bestemt dit voorstel kort. 1350
Thebaensche grooten, en Myceenschen, alle benden
Bezeeglen 't schorten van den veltslagh, en d'elenden, 1352
In 't aenzicht van al 't heir, en wat voeteert en draeft. 1353
Aldus wert dit verdragh met eenen eedt gestaeft.
1355
De trotse zoonen van den ouden vader schoten
Het harnas aen. de bloem, uit Argos struik gesproten, 1356
Rust Polynices toe, en Thebe zijn party.
Daer staenze en branden, elk verhit van wederzy,
Om met een' dollen moedt elkandere te raeken.
1360
De voorbygaenden hen op deze wijs ontstaeken: 1360
O Polynices, 't hangt aen u, Jupijn heel prat 1361
Een merk van zege toe te wyden, al de stadt 1362
Mycene tot een eer: en andren, heet op 't wreeken, 1363
Zien dus Eteokles een hart in 't lijf te spreeken:
1365
Gy vecht voor 't vaderlant, en steigert op den stoel. 1365
Waerzeggers slaghten vee ten offer, slaen niet koel 1366
De vlam in 't ryzen gade, en hoe de rook, naer boven
In top opklimmende, de vlam begint te kloven, 1367-68
Dat hun twee dingen spelt, of neêrlaegh, of geluk. 1369
1370
Gelt kunst, of weetenschap, of toverzang, zoo ruk 1370
Naer buiten, om 't gevecht der zoonen flux te scheien.
Een donkere oorloghswolk, met traenen te beschreien,
Hangt ieder over 't hooft. wat wil'er een beklagh
| | | |
Opsteeken in de lucht, indien een zelve dagh
1375
U van twee zoons beroof, het welk gy noch mooght stuiten! 1375
Och dochter, Antigoon, koom uit, koom haestigh buiten:
Uw onheil laet niet toe in 't maeghdelijk salet
Te blijven, noch den rey te volgen naer uw wet. 1378
Help moeder, dat de broers het lijfgevecht toch staeken,
1380
Eerze alle teffens in den kamp om hals geraeken. 1380
Hoe kermtge, ô moeder, voor de deur, in droef gestalt? 1381
Wat ramp is 't weder, die den vrienden overvalt? 1382
Och dochter, 't ende van uw broedren is voorhanden.
zy staen gereet elkandere aen te randen.
1385
Hoe hardt valt zulk een woort!
wel hart. nu volgme voort.
Van maegden scheiden? 1386
recht naer 't leger, voor de poort.
Mijn schaemte ontziet de mans te komen onder oogen.
Die schaemte zijnwe al quijt. 1388
Der broedren dreigement te scheiden met der spoet. 1389
1390
Hoe scheide ik hen, helaes?
| | | |
Tre voor naer 't leger toe. dit lijdt niet datwe wachten.
Och dochter, game voor. kan ik dit paer verzachten, 1392
Aentreffen, eer men vecht', zoo berge ik noch mijn lijf.
Maer zijnze om hals, zoo ben ik mede koudt en stijf.
Rey:
Mijn hart wort koudt, als ys.
Komt haer, nu out en grijs,
Bedroefde moeder, drukken
1400
Door bey de zoons. ô smart!
Wie stoot in t' zaemenrukken 1401
Het spits in 's anders hart!
1405
O koesterachtige aerde, 1405
Elx moeder! och ik quijn.
Zal 't leven der gemelden
Aen 't hart, het welk wy stelden
En kanze niet beweegen, 1413
Dit aenzien in haer bloet.
1415
Wiens lijk zal zy met steenen 1415
En kermen flux beweenen? 1416
O lantschap! ô landouwen!
Verbysterde ongetrouwen! 1419
| | | |
1420
Verwilderden, wat staet 1418-20
Gy reede in broeders ziele
Te verwen 't scherpe punt,
't Is al te deerlijk. kunt
1425
Gy dus met voordracht treden 1425
En traenen, daer gy leght,
Den dooden droef beklaegen.
1430
Een bloedigh endt genaekt.
Dees dagh zal 't ons gewaegen
Op d'afkomst dolle vloeken
Uit zijne donkere hoeken.
1435
Maer nu men Kreon hier zoo treurigh ziet genaeken
Met een bedroeft gelaet, moet ik mijn rede staeken.
Wat recht ik aen? wat zal ik zeggen? och wiens ramp
Beklaege ik eerst, of mijn, of stadts, wien zulk een damp, 1438
Een donkre en zwarte wolk schijnt over 't hooft te hangen?
1440
Als of de jammerpoel, daer 't zielendom gevangen
Vast jammert, teffens al de stadt met zijne kil 1440-41
En zwavelvlammen, root van gloet, versmooren wil.
Behalve dit vergoot mijn zoon zijn bloet, ten beste 1443
Van 't vaderlant, en erfde een faem op deze veste, 1444
1445
Beklaeghelijk voor my. ik ongelukkigh draegh
Den heilzaem stervenden, verhoeder van elx plaegh, 1446
Met droefheit uit het hol des draex, hier lang doorsteeken, 1447
Op 't kermen van al 't hof. ik ga vrou zuster smeeken, 1448
Dat zy mijn' zoon, niet meer mijn' eigen zoon en pant,
1450
Toch zuivre, naer's lants wijs, met haer getrouwe hant: 1450
Want het betaemt den plicht der levenden, die vechten 1451
En sneven, eerelijk voor 't leste te berechten. 1451-52
| | | |
Uw zuster, Kreon, is naer buiten heen gegaen,
Met Antigoon, haer telgh, bekommert en belaên.
1455
Helaes, waer gingze? zegh. wat onheil perst haer weder? 1455
De moeder hoorde hoe haer zoons, een vrou is teder, 1456
In 't harnas stonden naer de glori van de kroon. 1457
Wat zeghtge? ik, bezigh met den lijkplicht van mijn' zoon, 1458
Quam geensins herwaert aen om deze maer te hooren.
1460
Het is, ô Kreon, al geleên een wijl te vooren
Dat zy ten hove uit ging, en 'k vrees dat dit gevecht
Van Edips afkomst ree het bloetpleit heeft beslecht.
Indienwe recht zien, hier verschijnt een droevigh teken.
Een bô komt, hangends hoofts, hier treurigh aengestreeken.
1465
Wy zullen hooren hoe het afliep met dien strijt.
Rampzalige, wat zal ik spreken! droeve tijt,
hy begint te byster drukkigh.
Dit voorspel spelt niet goets.
ik bootschappe ongelukkigh
brengt gy, behalve 't geen
1470
Ons klaer bewust is, nu noch nieuwe zwaericheên?
Uw zusters zoons zijn doot.
Voor ons, en al de stadt!
O huis van Edipus! verstaetge noch niet naekt 1473
Hoe teffens beide uw zoons om 't leven zijn geraekt?
| | | |
1475
Hoe zou het schreien, kon 't zijn onheil recht beseffen! 1475
O schriklijk nootlot, al te vreeslijk in het treffen!
Dat zoutge eerst zeggen, waer u d'uitgang ook beduit. 1477
Kan hier iet toeslaen, dat noch schrikkelijker luit? 1478
Jokaste, uw zuster, storte op haere zoonen neder.
1480
Heft aen een weeklaght. krabt de kaek en borsten weder,
En wringt de handen. rukt de haeren uit uw hooft.
Rampzalige, wat endt, wat echt wert u belooft
Van Sfinx en 't raetsel! maer verhael het al te zaemen 1482-83a
Hoe beide zoons om hals door vaders vloeken quamen.
1485
De voorspoet van het heir voor stadt is u bekent,
En d'omtrek van den muur, van 't een aen 't ander endt,
Zoo groot niet, of gy weet, zoo wel als die het zagen
Al wat gebeurde, en hoe 't zich hier heeft toegedraegen.
Als Edips zoonen fors het blinkend harrenas 1489
1490
Aenschooten, en het hooft, voor wonden schootvry, was 1490
Gewapent met den helm, zoo stondenze grootmoedigh 1491
In 't midden der slaghorde, als oversten, om bloedigh 1492
Elkandre met den schicht te streven in het lijf. 1493
De jongste keert het hooft naer Argos, zijn verblijf, 1494
1495
En bidt op deze wijs: ô Juno, begenadigh
Mijn zaeke [want Adrast beschonkme uit gunst weldadigh
Met uwe burgerinne, en 'k woonde op uwen gront,] 1497
Dat ik mijn broeders hart magh treffen, en gewont
Ter aerde vellende in het bloedigh stof verpletten, 1498-99
| | | |
1500
En met zijn hartebloet noch laeu mijn hant besmetten. 1500
Ik sta naer schendige eer, een' snooden broederslagh.
Het volk dit hoorende kon zich van weegeklagh
En bittre traenen niet onthouden uit medoogen,
Maer d'outste Eteokles keert zijn wraekgierige oogen 1504
1505
Naer 't heiligh kerkgewelf, gebout tot Pallas eer,
Daer zy gewapent zit met gouden schilt en speer, 1506
En bidt hier na aldus: ô dochter van den grooten
Jupijn, laat my dien schicht in broeders harte stooten,
En hem voorthelpen, die naer vaders erfdeel dingt. 1509
1510
Men zwaeit de torts, en een trompetter blaest en wringt
De lucht door zijn klaeroen, gelijk men by Tirrheenen
Van outs te wapen blies: waerop dit paer verscheenen 1510-12a1512
Elkandere aenvlieght, als twee everzwijnen, wit
Van schuim schuimbekkend met den blixem in 't gebit
1515
En weêrlicht braekende, dat yslijk gloeit en schittert. 1515
De schichten gaen hunn' gang, van weerzy fel verbittert.
De drift wort op den schilt al knarssende gestuit, 1517
En geen van beide geeft zich bloot, en boven uit
Den schilt, of d'ander is gereet om wis te raeken: 1518-19
1520
Maer steek op steek treft mis, en schampt slechts af met kraeken, 1520b
Dewijl elk met den schilt het aenzicht berght en dekt.
Het koude zweet breekt den aenschouwer uit, dat lekt
En vloeit langs 't aenzicht neêr, terwijlze altzamen schroomen, 1522-23
De strenge kampers niet. maer d'outste, in 't nader komen, 1523-24
1525
Die onverhoeds den voet aen eenen kaisteen stoot,
Geeft buiten zijnen schilt te ver zich zelven bloot.
De broeder, ziende kans om zijn party te grieven, 1527
Drijft hem een schacht door 't been, daer 't bloot is. Alle Argiven
Aen 't juichen, schreeuwen dat het aen den hemel klinkt.
1530
Toen stont de jongste bloot, dies duwde hy verminkt 1530
En zwaer gewont, den schicht, in 't barnen van het vechten, 1531
In 's broeders boezem, dat het punt hierin bleef hechten.
| | | |
Toen greep hy, zittende op de knien, een' zwaeren steen,
En brak zijn broeders schicht, die kraekte en sprong van een.
1535
Nu stont het lijfgevecht gelijk, en alle beide
Ontbeerdenze elk zijn schacht. het zwaert raekte uit de scheide
Dat op den beuklaer klonk. nu golt een ander slagh 1536-37
Van vechten met gevaer. maer d'outste broeder lagh
Op zijne luim, heel tuk op zijn Thessaelsche treeken, 1538-391539
1540
Om dees langduurigheit van kampen af te breeken.
Hy trekt den slinken voet te rugh, bedekt den buik
Voorzichtigh tegens spits, en treft den broêr ter sluik
By zijnen navel in, tot achter door de lenden,
Dat Polynices stort, en d'aerde en ook de benden 1544
1545
Besprengkelt met zijn bloet: dies d'ander juicht van vreught,
Den degen wechsmijt, en te vroegh hierom verheught,
Op den gesneuvelden geen acht slaet uit verkleening, 1547
Maer vlamt op wapenroof, bedrogen in zijn meening: 1548
Want Polynices noch zieltoogende, en vol moedt, 1549
1550
Dreef 't zwaert, in 't vallen noch behouden, gansch verwoet
Eteokles in 't lijf. zy stortten beide, en beeten
Het gras. wie overwon, d'aenschouwers naulijx weeten.
Hoe treftme, ô Edipus, de val van uw geslacht!
Het lust den goôn uw' vloek te zetten in zijn kracht. 1554
1555
Ja luister nu noch voort na d'overige rampen.
De zoonen lagen beide in 't vechtperk na het kampen.
Toen quam d'onzalige vrou moeder, stram van leên,
Met haere dochter bang en siddrende aengetreên.
Zy vintze dootelijk gewont, en roept: mijn zoonen,
1560
Och moeder komt te spade, om u haer gunst te toonen, 1560
Te raeden! en zy valt by beide uit onmaght, stijf
Van schrik, den eenen dan den andren op het lijf, 1561-62
Beschreit [een steenen hart zou schreien van medoogen,] 1563
Den vruchteloozen last van baeren en van zoogen,
| | | |
1565
De zuster steent, en kermt, en klaeght zoo droef als zy:
O steun des ouderdoms van moeder, schuwtge my? 1566
O waerde broeders, van mijn bruiloftstorts versteeken! 1567
Eteokles, benaeut aen 't hijgen, zonder spreeken,
En met den reutel in de keel, hoort moeders klaght,
1570
En reikt de flaeuwe hant haer toe, doch zonder maght
Van spraeke, groetze alleen met traenen, 't jongste teken
Van liefde; en d'ander broêr ziet, jammerlijk bezweeken,
Zijn oude moeder en de zuster deerlijk aen,
En spreekt naeu, hallef doot: och 't is met ons gedaen!
1575
My jammert moeder, en mijn zuster, en mijn' broeder,
Nu doot. mijn eigen vrient wert vyant, noit verwoeder, 1576
Doch was mijn vrient. begraefme in mijn heer vaders graf. 1577
Och moeder, zuster och. laet nu voortaen de straf 1578
Der stede, om my verzoent, ophouden en versterven,
1580
En ik een grafstede in mijn vaderlant verwerven, 1580
Hoewel ik 't rijk verloor. ô moeder, nu my 't licht
Begeeft, luik met uw hant mijne oogen, mijn gezicht,
[Hy ley zoo spreekende haer hant noch op zijne oogen,]
En nu vaert wel. 't gezicht gebroken wort betogen. 1584
1585
De moeder trekt, van rouwe en ongedult vervoert, 1585
Het zwaert uit 's doodens lijf, en zonder hoop beroert, 1586
Begaet een gruwelstuk, en stoot het, zonder schroomen,
Verwoet in haere borst. daer sneuveltze, omgekomen 1588
In 't midden van de zoons, in haeren arm gevat.
1590
Dit baert een' zwaeren strijt in 't leger voor de stadt. 1590
Het volk van Danaüs en 't zaet van Kadmus geven
Elk naer hun drift den prijs. de hoofden wederstreven 1592
Elkanderen. d'een roemt, tot Polynices eer,
Dat hy den broeder eerst verwont met zijn geweer:
1595
En d'ander stelze bey gelijk in eere en zegen.
Terwijl stapte Antigoon ten heire uit al verslegen. 1596
| | | |
De heiren grijpen naer de wapens heel verwoet.
Men had voorzichtigh, en ter goeder tijt, verhoedt 1598
Dat Kadmus volk zich op de schilden nederzette.
1600
Aldus versneldenze Myceners, met een hette 1600
Van overval: want zy, van wapen onvoorzien, 1601
Niet maghtigh waren zich te redden en ontvliên.
Hier sneuvelde eene maght van vyantlijke zielen,
Die, in haar bloet gestikt, door onze degens vielen.
1605
Wy houden 't velt. men wijdt Jupijn een zegemerk.
Men voert den wapenroof der dooden uit het perk 1606
Des oorloghs in de stadt. een ander broght de lijken 1607
Met Antigoon in Thebe uit liefde. trou most blijken. 1608
Aldus wert Thebe vast gesolt in haeren wal 1609
1610
Door voor en tegenspoet, en allerley geval. 1610
Het ongeval van 't hof quetst d'ooren met medoogen
Alleen niet, maer men moet noch aenzien met zijne oogen 1612
Dees dry, van eenen stam, te jammerlijk betreurt,
Op eene wijs langs 't velt geslingert en gesleurt. 1614
1615
Ik worde [zonder mijne wangen
En jeughdigh aenschijn te behangen 1616
Met eenen sluier; zonder 't licht
Der oogen en 't beschaemt gezicht
Te dekken, en de roode kaeken 1619
1620
Die gloeiendigh van purper blaeken,]
Vervoert, gelijk een wijnpaepin, 1621
Gedreven met een' dollen zin,
Om deze lijken te berechten.
'k Versmijt het haersnoer van mijn vlechten, 1624
1625
Den vlammesluier van de tuit, 1624-25
En voere droef den lijkplicht uit.
O Polynices, met veel traenen
| | | |
En rou beklaeght van uw Thebaenen,
Gy kreeght uw' rechten naem ten deel; 1629
1630
Schoon uw krakkeel geen slecht krakkeel 1630
Maer moort op moort was, die de telgen
En 't huis van Edip quam verdelgen,
Door vloeken en vergoten bloet. 1633
Wat lijkgezang heft mijn gemoedt
1635
Met traenen aen, en bitter klaegen!
O sterfhuis, met mijn doode maegen,
En dry bebloede doôn belaen, 1637
Mijn bloet, by nootlot streng vergaen, 1638
De zoons, en moeder, een verfoeide; 1639
1640
Een neêrlaegh, daer Megeer in groeide, 1640
Toenze Edipus rampzaligh hof
Vernielen quam, en schepte stof 1642
Uit dubble en donkre raetselspraeken,
Die Sfinx den hals en beenen braeken. 1644
1645
Wat Griek, wat ongriek, wie was wijdt
Befaemt by d'oude en onze tijt, 1645-46
Die dus ter neder wert gesmeeten! 1647
Wat vogel, op een eik gezeten,
Of moederloos in denneblaên,
1650
Verzelt mijn jammerklaght voortaen? 1650
Ik, arme wees, zal dus met krijten
In traenen al mijn leven slijten,
Om wiens wil zet ik met misbaer
De handen in 't verwarde haer? 1653-54
1655
Om haer, wiens borst ik heb gezogen,
En die my koesterde uit medoogen.
Wee my, ik trek de vlecht van 't hooft,
En dus gewont. ô oude blinden, 1659
1660
Koom my uit uwen schuilhoek vinden. 1660
| | | |
Koom voor den dagh. och laetme, och laet
U zien in dien bedroefden staet,
Gelijkge uit dwang de zon most missen, 1663
Besloten in uw duisternissen,
1665
Toen uw hant, verrukt van wraek, 1665
Uwe oogen rukte met den haek 1666
Uit hunne winklen, daerze schoolen, 1667
Dat gy verblint door 't hof most doolen,
Den drempel zoeken, of beschreit 1669
1670
Het hooft op eene bulster leit.
Och vader, kuntge my niet hooren?
O maeght, ter quader uur geboren, 1672
Wat roeptge dus met groot gedruis
En kermen uit zijn donkre kluis
1675
En bedde hem, die in dees hoeken
Met zijnen stok den wegh moet zoeken?
Wat ben ik? enkel stof en slijk, 1677
Een onbegrave schim gelijk, 1678
Een levendlijk, een droom, verscheenen
1680
In een gezicht, en flux verdweenen. 1679-80
Ik boodtschappe u veel ongevals.
Uw beide zoonen zijn om hals,
En uwe vrou, die, waer gy dutte, 1683
Uw blintheit leide, en onderstutte,
1685
En hoede voor een struikeling.
Och vader, vader, hoor hoe 't ging.
Och dochter, welk een ramp van staeten! 1687
Ik kan helaes geen traenen laeten,
Doch steenen kan ik. dochter, melt
1690
Hoe zijnze t'zaemen neêrgevelt.
| | | |
O vader, 'k zal 't met rou vertoonen,
En zonder u uit schimp te hoonen.
Uw nootlots vloek, die moort en brant, 1693
Holp uwe zoonen ook van kant.
Om dit verlies van mijne vruchten.
Zoo 't licht der zonne u niet ontstont, 1697
En gy, op eenen zelven gront,
U vrou en kinders doot zaegt leggen,
1700
Dat zou, want zien gaet boven zeggen, 1700
Uw hart bestulpen door dien druk.
'k Verstont der kindren ongeluk.
Maer meltme, ô dochter, mijne elende.
Hoe nam mijn bedtgenoote een ende?
1705
De legers weenden alle bey. 1705
De moeder rukt op 't veltgeschrey 1706
Den boezem open, om haer zoonen
De bloote borsten noch te toonen. 1708
Een beemt, met kreupelbosch geboort, 1709
1710
Leght buiten voor Elektraes poort, 1710
Een droevigh vechtperk voor twee loten, 1711
Gebroeders, recht als kampgenooten,
Twee Marmarijnsche leeuwen, om 1712-13
't Gemeen genot en eigendom
1715
Van 't groene dal. de jongelingen, 1714-15
Van Mavors aengedreven, gingen 1716
| | | |
Het koude bloet, in zulk een' schijn, 1717
Den onderaertschen godt Jupijn 1718
Opoffren, daerze bey bezweeken. 1719
1720
De moeder, in het hart doorsteeken
Van al te groot een' rouwe, rukt
Het zwaert des dooden, daerze bukt,
Ten lichaeme uit, en drijft met smarte
Het lemmer in haer eigen harte.
1725
De moeder stort met dit geweer
In 't midden van haer zoonen neêr.
Wat Godt, ô vader, uwe maegen 1727
En afkomst schuldigh was te plaegen; 1728
Hy zette op eenen dagh dus rijk 1729
1730
Al d'oude oneffenheit gelijk. 1730
En zelve dagh heeft hem dien wissen slagh gegeven. 1731
Men wensch' dat Edipus voortaen gerust magh leven. 1732
Nu staek dees weeklaght eens: het is begravens tijt.
Maer luister, Edipus. voor 't aengaen van den strijt
1735
Wou d'outste broeder dat mijn Hemon zoude paeren 1735
Met uwe dochter Antigoon. ik schenk hem garen
Het rijk ten bruitschat, doch gedooge u langer niet
Te blijven binnen het begrijp van dit gebiet: 1738
Naerdien Tiresias ons spelt wat ongevallen 1739-vlg.
1740
En plaegen, alzoo lang gy binnen deze wallen,
En 't rijk van Thebe, blijft, den algemeenen staet 1741
Alom te schroomen staen door 't nootlot, blint van haet: 1742
Dies wandel voort. ik wil u haeten, noch versmaeden,
Maer schroome uw vloeken, en, om elk te hoên voor schaden, 1744
1745
Begeere 't lant van zoo veel jammeren t'ontslaen.
O schikgodinnen, is'er iemant deerlijk aen,
Wat ben ik, och helaes, ter quaeder uur geboren,
Wien, eerme moeder baert, de vadermoort te voren
| | | |
Zoo vroegh wert opgeleght, door Febus antwoort zelf, 1749
1750
Die Laius avontuur ontvoude in 't kerkgewelf. 1750
Mijn vader doemtme strax ter doot, als ik voldraegen 1751
Ter weerelt koome, en acht zijn' zoon voor een' geslagen 1752
Dootvyant, om zijn doot t'ontwijken door mijn doot.
Ik, noch een zuigling, derf vrou moeders borst en schoot,
1755
En wort gesmeeten, om te stillen vaders zorgen, 1755
Voor wilde dieren, en nochtans, 't is vreemt, geborgen.
Och of Citheron, die my voede bang en naer,
In 's afgronts poelen met de vrucht gezonken waer. 1758
By koning Polybus most ik een slaef verstrekken, 1759
1760
Hier na mijn handen snoot met vaders bloet bevlekken,
Vergreepme aen moeders echt bloetschendigh onbekent, 1761
Wert broeder van mijn zaet en afkomst, dus geschent, 1762
En teffens vaders vloek, vervloekte mijne loten. 1763
Zoo dwaelt mijn brein niet, dat, ten waer het goôn besloten,
1765
Ik zelf mijne oogen en mijne afkomst haeten zou: 1764-65
Doch dit voorbygegaen, wat staetme in dezen rou,
Rampzalige, nu toe? Wie zal den blinden leiden? 1766-67
Zy die, nu overleên, van 't leven is gescheiden?
Ik weet, zij zou het doen, aenschoudeze het licht.
1770
Of wachte ik op mijn zoons, en hunnen kinderplicht?
Helaes, zy zijnme ontrukt. och waer ik jongk van jaeren, 1771
De nootdruft moghtme licht gebeuren met bespaeren, 1772
En och van waer? Waerom, ô Kreon, my dus straf 1773
Verneêrt? verdrijftge my, gy snijtme 't leven af. 1774
1775
Noch zal de vrees my tot een' voetval niet beweegen, 1775
Al valtme de fortuin van alle kanten tegen,
Rechtschapen adel zwicht, noch worpt zich in het stof.
Dat gy tenvoetval u geensins verneêrt baert lof:
Maer 't lant wort u ontzeght. men laete nu den eenen 1779
1780
Ten hove brengen, maer terstont den algemeenen
| | | |
Erfvyant, die met kracht zijn vaderlant bestreet, 1781
Wechvoeren, zonder dat hem d'eer van 't graf bekleet. 1782
Men zegge Thebe aen dat wie 't lijk met stof begrave
Of kransse, het betael' met zijnen hals en have. 1784
1785
De jongste strek', van 't graf versteeken, onbeweent
Den vooglen tot een spijs: en gy, die deerlijk steent,
Antigone, hou op te treuren om dry lyken.
Vertrek in 't maeghdeslot, en wacht u uit te kijken, 1788
Tot dat mijn Hemon u naer 't bruiloftsbedt geleit.
1790
Hoe veele elenden zijn rampzaligen bereit!
'k Betreur de dooden, en vooral den rou van vader,
Die draeght dit niet ten deel', maer al den last te gader. 1792
Och Kreon, hoe dus streng? waerom verzwaertge knap 1793
En straf heer vaders druk met droeve ballingschap?
1795
En hoe bestaetge, naeu in 't rijxgebiet getreden,
't Rampzaligh lijk ten last, zoo straf een wet te smeden?
Dit is Eteokles en geensins mijne wet. 1797
Onredelijk van hem en u in kracht gezet. 1798
Is 't redenloos met recht den jongsten wil te sterken? 1799
1800
Gewis zoo 't onrecht is, en niet dan quaet kan werken.
Verdient hy niet den hont te strekken tot een aes?
Die straf der misdaet is een misdaet boos en dwaes. 1802
| | | |
Hy heeft zijn vaderlant bestreden onrechtvaerdigh.
En boet'et met den hals, maer was die straf niet waerdigh. 1804
1805
Hy boete ook buiten 't graf zijn lasterlijke daet.
Wie vaders erfdeel eischt, bedrijft die eenigh quaet?
Hy derve d'aerde. laet dit vonnis u behaegen. 1807
'k Wil hem begraven. laet de stadt hier over klaegen. 1808
Zoo graeftge u zelve een graf, en volght hem wienge dient.
1810
Het is heel heerelijk te leggen by een' vrient. 1810
Trouwanten, tast haer aen, en brengtze daetlijk binnen. 1811
Wy scheyden niet van 't lijk des dooden, dienwe minnen.
O dochter, Godt beschikt het anders dan gy meent.
Godt wil niet dat men doôn mishandele onbeweent. 1814
1815
Wie aerde op 't lichaem worpt, dat strekke hem ten laste.
O Kreon, 'k bidde u noch ter liefde van Jokaste. 1816
Verlore moeite, rust: ik keerme aen geen geklagh.
Ten minste gunme dat ik 't lichaem wasschen magh. 1818
| | | |
Het lijk te wasschen zy op halsstraf ook verboden.
1820
Laet my de wonden dan bedekken van den dooden.
'k Verbiede al wat het lijk des dooden strekt tot eer.
Ten minste gunme een' kus voor broeders mont, niet meer. 1822
Wacht u de bruiloft met den lijkrou hier te steuren. 1823
Hoe, zoude uw zoon my tot een echten man gebeuren? 1824
1825
Dat is bestemt. gy kunt zijn huwlijk niet ontgaen. 1825
Ik zal, als Danaus bloet, een' bruiloftsmoort begaen. 1826
O welk een trotsheit! hoe vermeeten durfze spreeken!
Dit zwaert zal tuigen, en ik zweer dien smaet te wreeken. 1828
Maer om wat reden vlught gy 't huwlijk van mijn kint?
1830
Op dat ik vader volge in 't vlughten arm en blint. 1830
Gy zijt groothartigh, maer verstandeloos vermeeten. 1831
Ik sterf met vader waer hy sterft, dit moetge weeten.
Te lande uit, eer mijn zoon om hals raekt door uw zwaert.
| | | |
O dochter, ik verheffe en love uw' dappren aerdt.
1835
Och vader, hoe zoude ik gaen trouwen, gy gaen zwerven?
Leef hier in weelde: ik draegh mijn' last, en wil u derven. 1836
Wie zoude uw blintheit dan bezorgen overal? 1837
Waer my het nootlot stuurt, daer legge ik: 't val zoo 't val. 1838
Waertoe quam Edipus, die 't raetsel openbaerde! 1839
1840
Een zelve dagh holpme op, en smeetme weêr ter aerde. 1840
Behoorde ik niet in 't leet te deelen dat gy erft?
't Is schande dat een maeght met vaders blintheit zwerft.
Niet voor een zedige, maer trotse, hem ten laste. 1843
Breng my by moeders lijk, dat ik het noch eens taste.
1845
Tre toe: genaek het lijk van d'afgeleefde vrou. 1845
O moeder, bedtgenoot, hoe deeltge in mijnen rou!
Och onder hoe veel leets mostze eindelijk bezwijken!
Waer vinde ik twee gebroêrs? waer leggen hunne lijken? 1848
| | | |
Zy leggen zy aen zy ter aerde, schuw van 't licht. 1849
1850
Laet mijne blinde hant eens streelen 't aengezicht.
Nu tast uw doode zoons eens alle bey: tre nader.
Bedroefde doôn, geteelt van eenen droeven vader! 1852
O Polynices; och wat was uw naem my waert! 1853
Nu is voltrokken 't geen my Febus openbaert. 1854
1855
En staet u noch meer leets te schroomen na uwe erven? 1855
Dat ik t'Athene noch in ballingschap zal sterven. 1856
In welk geweste trekt gy naer Athene heen? 1857
Naer Kolon, Godt Neptuin geheilight. gy alleen 1858
Stut vader, om hem in zijn ballingschap te leiden.
1860
Nu ga in ballingschap, en geefme noch in 't scheiden 1860
De hant, ô oude man, en laet u mijne ziel 1861
Geleiden, als de wint een afgevaere kiel. 1862
Ik ga, elendigh kint: geleime met uw traenen. 1863
d'Elendighste van al de maeghden der Thebaenen.
| | | |
1865
Waer zet ik mijnen wanklen voet?
Geef my den staf, mijn kint, mijn bloet.
Dit heenen, vader, ga dit heenen,
Och jammerlijke ballingschap!
1870
Zoo ziet men met een' zuuren stap 1870
Den ouden uit het lant gedreven
Van Kreon. och de beenen beven! 1872
Wat komt, wat komtme al over! och.
Wat draeghtge al, en wat lijdtge noch! 1874
1875
Rechtvaerdigheit beloont geen vroomen.
De booze hoeft geen straf te schroomen.
Ik ben de man, die hemelhoogh
Verheven zat in ieders oogh,
Toen ik, als 't gansche lant verfloude, 1879
1880
Het raetsel van 't gedroght ontvoude.
Wat mooghtge ophaelen al uwe eer
Genooten, toenge, Sfinx ter neêr
Gesmeeten, raekte aen 't overwinnen. 1882-83
Zet d'oude zege uit uwe zinnen.
1885
Apollo spelde u in zijn woudt 1885
Dat gy 's lants balling sterven zoudt.
En ik, ô vader, nu ten leste
Gescheiden uit dit lantgeweste,
Dat noit gehoort is van een maeght, 1889
1890
Wort van mijn speelgenoots beklaeght, 1890
Die nokkende haer rede schorten, 1891
En over my haer traenen storten.
| | | |
Mijn vader, dus bezwaert,
1895
Gaf my dien adel. onverzaetheit 1894-95
Van rouwe druktme, om dees versmaetheit 1895-96
Van broeder, leggende in het stof,
En onbegraven buiten 't hof.
'k Zal hem begraven met verlangen, 1899
1900
Al zoude ik hier den hals aen hangen. 1900
Ga naer uw speelgenooten heen.
Die leerden al ons droef gesteen. 1902
Stort uw gebeden voor d'altaeren. 1903
Die zijn verzaet van ons misbaeren. 1904
1905
Ten minste ga naer Bacchus kerk,
Gebout ten hemel aen het zwerk, 1906
Op dezen bergh voor wijnpriestrinnen. 1907
Voorheene dansten wy daer binnen
En langs den bergh op zang en spel,
1910
Omgort van 't rosse hartevel,
Een 'dans om Semel te behaegen, 1911
En ook den goden, die ons plaegen. 1912
Befaemde burgers, nu zie uit wie uitzien kan. 1913
| | | |
Hier is dees Edipus, de wijt vermaerde man,
1915
Ontvouwer vand'alom bekende raetselvonden, 1913-151915
En die 't moordaedigh Sfinx, welx klaeuwen 't volk verslonden, 1916
Alleen den hals brak, en nu jammerlijk verkort
In eere, als balling 's lants, van elk verstooten wort.
Maer waerom zich vergeefs beklaeght voor ieders ooren?
1920
De mensch moet draegen wat de goden hem beschoren.
Doorluchte zege, vaer zoo voort,
|
*Algemene Opmerking: Voor de door Vondel gebruikte hulpmiddelen en voor de betekenis van de desbetreffende verwijzingen in onze noten zie men de toelichting op bl. 460.
Toneelaanwijzing: Het toneel is gedacht voor het paleis op de burcht; links voert een weg buiten de stad; rechts bevinden zich bij het paleis aansluitende gebouwen. - Over de proloog - waarmee ook dit stuk begint - zie men de Opmerkingen bij de Ifigenie in Tauren, blz. 239.
4zoo .... toegeleit (toevoeging): (aan) hetwelk zoveel ellende is beschikt. Thebe is door V. als passief subject gedacht bij (veel jammers) toegeleit.
5oprijzen; Grotius: ‘door u (zich) brengen.’
6Kadmus: stichter van Thebe; Sidon; Grotius: ‘van het Sidonische land’, d.i. Phoenicië.
7Bij belanden is hier uit vs. 6 te denken.
8bloet: dochter; rijk van schat, toevoeging.
9by ieder een gehoude (voor overeenkomstige wendingen zie vs. 11 en 142) ....; Grotius: ‘naar ons is overgeleverd’; de bedoeling is in het minst niet om twijfel uit te drukken.
11wert ( geacht) = word ....? (vgl. Van Helten § 9); Grotius heeft praesens: vocor (‘ik word genoemd’).
13-vlg.Men kan hiermee vergelijken de Inhoudt van V.'s Edipus, Dl. VIII, blz. 858.
16wien heeft betrekking op rijxstadt (Van Helten, § 127).
16-17Versta: dat door de beschikking der goden vermaard is geworden wegens zijn paarden (Vondel breidt hier uit).
18-19Hoe kunt ge zo heftig aanhouden om kinderen tegen de wil der goden?
20't gansche lant, toevoeging.
21in bloet versmooren; Grotius: ‘doen golven van bloed’.
23om .... koor: om zulk een onberaden daad in verband met het vroeger gegeven orakel; voor godts koor zie Ifig. vs. 731 en 1103.
25-26en geef ....: en legge het te vondeling op de aan Juno geheiligde weide op de Cithaeron (berg in de nabijheid van Thebe) en late het daar aan zijn lot over.
27naer de daet: naar het feit van het voet-doorboren (zie Inhoudt Edipus r. 13 en Ed. vs. 1247).
28Polybs paerdevooght: de paardeherder van Polybus (koning van Corinthe).
29bevelen: toevertrouwen, overhandigen.
30lieve en uit minne, toevoegingen; Vondel laat weg: ‘en doet haar echtgenoot geloven dat het een kind van hem is’.
31de blonde baert brak uit, vgl. vs. 65 en 159.
32door zijn besluit (sponte sua): uit eigen beweging.
33of .... aengemaent; zie Edipus, Inh. r. 18; elders (aliunde): van andere zijde.
37van .... ingenomen: door na-zorg gekweld (toevoeging); nadacht ontbreekt in het Ndl. Wdb.
38daer: bij welke gelegenheid.
39op Focis tweesprong; vgl. Edipus Inh., r. 22.
40bestraffen: berispen, uitvaren tegen; lantlooper; Grotius: hospes (‘vreemdeling’).
41duiken en zich binnen houden (vroeger ook duiken en zwijgen): geduldig verdragen (in zijn schulp kruipen), zonder een boos woord terug te geven.
42paerde hoef stamt uit Euripides.
43brult de zoon, toevoeging, affectverzwaring als lantlooper, vs. 40; knijf: mes.
44kort ingebonden: sober en kort.
45voesterheere: pleegvader (Polybus).
46uit .... eere, toevoeging.
47en 't velt, toevoeging.
48De zinsconstructie is foutief; aen hem moet bij Vondel feitelijk dienst doen als lijdend voorwerp bij kroonen (vs. 50); de zin is te herstellen door in vs. 50, voor te kroonen, hem toe te voegen.
50mijne echt, zie vs. 55.
50-51tot trouwen genegen, onjuiste toevoeging: Oedipus kwam toevallig langs de Sfinx; by der hant (Grotius: aderat): verschijnend.
52de dubbelzinnigheit der maeght, variatie van 's ondiers vont (listig bedacht raadsel).
54onnozel (toevoeging); zie vs. 56 onkundigh, zonder schult.
58begon .... te baeren: kwam te baren, baarde (Grotius: ‘genui’). Vondels gebruik van beginnen eenvoudig om een volgende phase van het verhaal in te leiden heeft een directe parallel in het na-klassiek Latijn, dat bijv. coepit dicere kent voor dixit.
64rukt uit .... haek, onjuist; vgl. Edipus, Inhoudt r. 72 en vs. 1501; Grotius heeft ‘doorboort’.
67om .... ontgaen; versta: om de schande te bedekken, er zich voor te vrijwaren; hier .... vast; ‘hetgeen veel list vereist’, zegt Grotius; vgl. hierbij vs. 970 vlg.
68vast .... hof: gevangen gezet in het paleis.
68-69verzwaert .... kindren, onjuist. Grotius: ‘en hij stapelt op zijn kroost huiveringwekkende vervloekingen wegens zijn door het lot beschikt ongeluk’ (V. heeft ten onrechte Grotius' cumulare bij ad getrokken); niet te heelen (bij subst. vervloeken); niet ongedaan te maken.
70opdat leidt de inhoud van de vloek in: dat zij om het erfrecht een bloedige strijd zullen vechten.
71achterdochtig: vrezend; gestoort (vertoornd, verontwaardigd), toevoeging.
72sterken: bekrachtigen (vgl. vs. 1799); in zijn woort, toevoeging.
73gemeen en stil ('t laatste woord is toevoeging): gemeenschappelijk en kalmweg (zonder zich te verontrusten over 's vaders vloek).
74verdraegen: overeenkomen.
77by beurte: op zijn beurt; bij afstaen is rijk lijdend voorwerp.
78ingenomen van: bezeten door.
81Adrast; zie Inhoudt, r. 2; onder 't wrokken is toevoeging.
85verdragh; vgl. vs. 74 ( verdraegen); toomen: tegengaan, voorkomen. - Toneelaanwijzing. De ‘leermeester’ is langs een trap die zich in het paleis bevindt naar het platte dak geklommen. Op een der bovenste treden staande spreekt hij tot Antigone, die (voor de toeschouwers nog onzichtbaar) aan de voet van de trap staat (vs. 104).
92ter harte nemen: gunstig opnemen, inwilligen.
93het .... maeghden: de meisjeskamer; van boven: het dak van het paleis.
95zet .... neder; onjuist; Grotius: ‘blijf daar staan’; zie Toneelaanwijzing.
96spansseeren: wandelen, lopen.
97mevrou; Grotius: ‘vorstin’ (prinses).
98opspraek; zie aant. 227.
100met hoope van verdragh: in de hoop dat een overeenkomst tot stand te brengen zou zijn.
102met bescheit: met een boodschap (van Polynices).
104wenteltrap; Grotius: ‘trap’.
105-106Men lette op het zeugma; zien is hier zowel met een adverb. bepaling van richting verbonden (dus = het oog richten op) als met een lijdend voorw. (= waarnemen).
106Ismene: de Ismenus, een riviertje dat door Thebe stroomt; Dirces springaêr (bron; Grotius: ‘wateren’); de D. stroomt eveneens langs Thebe; beide riviertjes komen van de Cithaeron.
108van dezen kant, toevoeging; zie de aant. bij vs. 91).
109mevrou; Grotius: ‘jonge dochter’ (zie vs. 97); met zegen, toevoeging.
114Hekaté, een der namen van Artemis (Diana); meisjes riepen gaarne de maagdelijke godin aan; mijn eer en kroone; Grotius: ‘door mìj vereerd’.
116van pas; Grotius: ‘niet zo maar op goed geluk, maar voorzien van ....’ (zie vs. 117).
119ook, op te vatten als: en (ook); den wal, onderwerp in accusatiefvorm.
121Amfion, koning in Thebe, die de stad omgaf met muren, waarvan de stenen zich door het toverspel van zijn lier samenvoegden en opstapelden.
123bezie stamt uit Euripides. Achtereenvolgens worden nu de zeven aanvoerders der belegeraars van Thebe beschreven; braef (dapper) en frisch is toevoeging.
125aenstooten: aanstappen.
127schilt, in 17de eeuwse taal ook manl.; dit vers stamt uit Euripides.
130Hippomedon: een Grieks vorst, die bij Lerna, een moeras in Argolis, zijn rijk had; vol vlamme: vol krijgsvuur.
135die (mag bij aerde worden gedacht) .... muit, toevoeging. De aarde èn de door haar voortgebrachte reuzen muitten tegen de hemel; zie o.a. Dl. VI, blz. 200, r. 281 en blz. 558, r. 225.
139-40uit .... oorlogh, toevoeging; anders uitgerust: in een andere wapenrusting.
141wert: wordt? zie aant. 11.
142Tydeus, gehuwd met een dochter van Adrastus (zie vs. 145); Eneus: Oeneus, koning van Aetolië; gerekent, zie vs. 9.
143Mars, den Etolier; Grotius: ‘den Aetolischen Mars’, d.i. de echte Aetolische krijgswoede.
145-46In verband met nemen verdient het de voorkeur dees (Tydeus) als subject op te vatten en Adrastus telgh (object in 145) als subject te denken bij wert in 146 (men kan ook en weergeven met die; vgl. van Helten, § 227a-d).
148die ongewone kleuren vertoont.
149schiltroep: (schildtroep, vgl. voor de spelling vs. 593 handaedigh) troep uitgerust met (grote) schilden; braveeren: zich trots, vol strijdlust vertonen.
150alle Etolieren is bijstelling bij zy; het behoorde echter bijstelling te zijn bij dit (Dit, deze troep, geheel uit Aet. bestaande, is ....); fix op speeren: bedreven in het werpen met speren.
151en schichten, variërende toevoeging.
155mijn naeukeurigheit, op te vatten als: ik nauwkeurig; bedacht: met bewuste bedoeling.
156Grotius alleen: ‘de wapenen’ ( staet: rang; draght: klederdracht).
157Zethus; tweelingsbroer van Amphion; beiden rustten in één graf bij Thebe.
158gestreng van opzicht (= truci aspectu): grimmig van uiterlijk.
159Grotius: ‘hoewel nog een jònkman, schoon van lokken’; Vondel bedoelt: hoewel zijn blonde (vlassige) baard hem als nog jong doet kennen (vgl. vs. 31 en 65).
163al stil; ongeveer: zo bij mijzelf.
164die .... wil is onderwerpszin; die: hij (nl. Parthenopaeus) die.
165ook (toevoeging); van zijn kant (natuurlijk vòòr hij zijn plan kan volvoeren), eist de zin.
166Onjuist. Antigone wenst niet dat P. op de bergen door Diane wordt neergeschoten, maar voor Thebe; daerze moest luiden die.
167haere moeder is onjuist; zijn (P.'s) moeder, Atalante, die als jageres tot het gevolg van Diana behoorde.
168Verbind: onversaeght .... op hun recht (= freti jure: ‘steunend op ....’).
171ons wederstaen: tegenover ons (gaan) staan.
172met .... vaen, anachronistische toevoeging.
173-74Versta: die, terwijl hem zoveel rampen beschoren waren (hem zoveel rampen beschoren zijnde), te kwader ure .... De zinsconstructie vertoont enige overeenkomst met die in vs. 48-49. In het relatief wien (dat vergezeld is van een bep. zoo veel ... beschoren) vangt Vondel een subject die (bij wiert geboren) en een datief-object bij beschoren.
175uit eene moeder: hierbij nog eens te denken met my; oude raet: oude raadsman ( raet is toevoeging).
177lantbeschermer; Grotius: ‘schoonvader’. V. bedoelt: de rechtshandhaver van Polynices.
178't maeghdegraf: het graf van de dochters van Niobe, buiten Thebe; uit marmer gehouwen is toevoeging.
179in 't verschiet, toevoeging.
181bescheidelijk: duidelijk; naer reden: in overeenstemming met de afstand.
182een schijn: een vaag beeld.
185van deze wallen, toevoeging.
192in 't glas: in een spiegelende ruit, toevoeging.
194om .... te verblijden: met het gevolg dat hij ....
196wit, in verband met de priesterlijke waardigheid van den bestuurder (zie het vervolg); ook het gespan denke men zich wit.
197Amfiaraüs: ziener en droomuitlegger.
198radt (pars pro toto): wagen (vgl. 1227).
198-99opdat .... ingewant, toevoeging.
200o .... zon, nl. de maangodin, Diana (vgl. vs. 113).
201uitgestreeken: uitgedost; de bepaling geplant .... kleet behoort bij dochter.
202-03uw' riem .... gehecht, uitbreiding van Grotius' ‘met blinkende gordel’, dat bij hem bijstelling is bij ‘zon’ (vs. 200).
204dees slaat op Amfiaraüs (wat rijdt hij, als priester, bedachtzaam, bedoelt het origineel).
205Denk voor aen: maar (maar waar is K...., zie de volgende aant.).
206-07die .... wijst, onjuist. Grotius: ‘die tegen onze stad (steeds) grimmige bedreigingen uitslingert’ (dit is Antigone bekend, zie vs. 214).
208hy meet nl. met zijn blik; hofpoort; Grotius: ‘de torens van de muren.’
209den toegang; Grotius: ‘de zeven toegangen tot de stad.’
210Nemesis: de wrekende godin van het recht; zij straft de overmoedigen (zie vs. 213); ter .... gekoren toevoeging.
211die .... stut, een niet met de mythologische voorstelling strokende toevoeging.
214-15vgl. vs. 207 met aant.; gevangenen; Grotius spreekt speciaal van de Thebaanse vrouwen (zie vs. 224); in 't net, toevoeging.
216-vlg.Grotius: ‘en die schenken aan Lerna, waar Neptunus, gedachtig aan Amymone, nieuwe wateren uitstortte’. Vondel heeft uit een mythologisch handboek dit uitgebreid (tot vs. 220); tot ontzet; dit behoorde te luiden na ontzet (verlossing); van Amymoon (Amymone), die nl. door een sater bedreigd werd en door Neptunus bevrijd.
219-20toen .... staf; versta: die, onmiddellijk nadat N. met zijn drietand in de grond stiet ( klinken: slaan, slingeren), water gaf.
225ter ruste, toevoeging.
227-vlg.onjuist; Grotius (ter motivering van de raad in vs. 225): ‘immers sedert de stad in onrust en opschudding verkeert, komt een grote menigte vrouwen steeds naar het paleis’.
229't erghste: kwaad; volgens de oudgriekse opvatting behoorde een vrouw zich niet in 't openbaar te vertonen behalve bij bijzondere plechtigheden en feesten (A.'s verblijf op het dak van het paleis zou dus ‘opspraak’ - zie vs. 98 - kunnen verwekken).
231Grotius heeft een algemene sententie: ‘waar veel vrouwen bijeen zijn, is het een genot voor haar niets degelijks (Grotius' grave, Vondels deftigh) en verstandigs te doen horen’.
+Inleidende Opmerkingen voor de Rey: De rei bestaat uit jonge Phoenicische vrouwen, door de afstammelingen van Agenor (zie vs. 308) als ‘de bloem des lands’ (zie vs. 245) geschonken aan Apollo van Delphi na het behalen van een overwinning op Phoenicië's vijanden. Grotius heeft in deze vrouwen een deel van de oorlogsbuit willen zien, waarin Vondel hem volgt. De voor Delphi bestemde vrouwen bevinden zich voorlopig te Thebe.
235-36nonnen, verchristelijking voor: tempeldienaressen (vgl. 255, 265 enz.); voor gevange en oorloghsroof (236) zie de Opmerkingen hierboven.
238in 't berghsneeu (van Parnas); Grotius: ‘ onder de besneeuwde toppen’. Delphi lag op de helling van de Parnassus; sneeu is in 17de eeuwse taal m., vr. en onz.
239slavernye: dienstbaarheid.
241d'onvruchtbaere Siciliaenen; Grotius: ‘de onvruchtbare Siciliaanse velden’, (in de Prolegomena verklaart hij ‘onvruchtbaar’ als doelend op de toestand tijdens de bewoning van Sicilië door Cyclopen).
242toen: terwijl, bij welke gelegenheid; een lucht van 't westen: een westenwind.
244op de vlught, toevoeging (op onze vaart).
246-47als een pant: als een blijk van verering (geschenk); voor maeghdenroof zie de Inl. Opm.
249Agenors maegen: de afstammelingen van Agenor (vader van Cadmus, koning van Phoenicië).
250-51Versta: om - op dezelfde wijze aan de godheid gewijd als een kerkbeeld - tempeldienst te verrichten; helpen is stoplap.
252een noodzakelijke verplichting, waaraan niet te ontkomen is ( legem servitii, luidt. Grotius' vert.).
253De Kastalia was een heilige bron aan de Parnassus; met het water van deze bron wiesen zij zich, die de Delphische tempel binnen wilden gaan; vgl. If. in Tauren, vs. 1297.
254besprengden behoorde te zijn: zullen mij besprenkelen; door .... hant, toevoeging.
256en .... stant, toevoeging.
257De Parnassus had twee toppen, waarvan de éne aan Apollo was toegeheiligd, de andere aan Bacchus (zie vs. 259-vlg.).
262Draekenest: spelonk bij Delphi, waar Apollo de draak Pytho verslagen had (zie If. in Tauren, vs. 1282-vlg.).
263uitzagen (verl. tijd door rijmdwang): uitzien (naar de aarde); daer (van)waar.
265kooren, verchristelijking voor tempel (vgl. vs. 235-36).
266De bedoeling is: na dit Thebe verlaten te hebben (zie Inl. Opm.)
267met zang en spel; bij Grotius is enige verzen vroeger namelijk sprake van de reien van Diana; daarop slaat dit vers.
268onbeschroomt: in veiligheid (tegenover de oorlogsdreiging die over Thebe hangt).
270raest; Grot.: ‘ spirat nil nisi sanguinem.’
273de bloetverwanten: de Phoeniciërs.
274bontgenooten is minder juist; versta: stamgenoten (herhaling van bloetverwanten).
275Fenicie ook; versta: (dat is) óók Phoenicië.
276't hof .... steên, toevoeging; evenals van alle kanten (vs. 275).
278Io: betovergrootmoeder van Agenor, bij wien de splitsing begint in een Phoenicische tak en een Thebaanse (Cadmus).
282het weêrlicht, onz. in overeenstemming met het simplex licht.
284een bederf van 't volk (bijstelling bij veltslagh): strekkend tot verderf van het volk.
285dat (object), slaat op bederf; Plutoos razernyen: de Furiën ( Plutoos, omdat ze haar woonplaats hebben in de onderwereld); vgl. Oedipus' vloek, vs. 71-72.
289-90al .... verongelykt, verduidelijkende toevoeging van Vondel, evenals vs. 292.
293al, ter vert. van Grotius' jam (nu is het ogenblik daar, dat ....).
295in hun net (= in retibus): die ze nu in hun macht hebben.
296bezet: wil overvallen, belaagt, vgl. If. in Tauren, vs. 1376.
297moedigh op (= fretus): vertrouwend op, vgl. vs. 168.
298-99of kan .... bladt, uitbreiding van Vondel onder invloed van Aeneïs II, vs. 1049-50 (in Vondels vert.; zie Dl. VI, blz. 475).
300schrik en schroom: angst en vrees.
303want .... vast; niet het roken van het altaar (voor het paleis), maar de aanwezigheid van het altaar stelt P. gerust: het altaar nl. was een veilige wijkplaats, een vrijplaats.
304het hof .... volk: en het paleis is niet leeg (let op Vondels verzwarend krioelen).
305omhooren: om mij heen horen, rondvragen.
308maerschalk, onjuist; Grotius: ‘krijgsoversten, die afstammen van A., hebben ons ....’ (zie Inl. Opm. boven de rei).
309der waerzeggren tolk: die de geheimen van Zeus vertolkt aan de waarzeggers; vgl. Koning Edipus, vs. 193 en in de Lucifer: Godts Geheimenistolk (= Gabriël).
310Edips zoon, de regerende Eteocles; kerkspelonken ( en godtspraek): orakel (-plaats).
311-12zoo ....: indien het leger uit Mycene niet de stad was komen belegeren; vgl. de Inhoudt, r. 14-15 voor de tijdsvorm.
312beziet (Grotius' visurus): komt bezoeken.
314zoon van Edipus is te denken als praed. attribuut bij ik (ik ben, als zoon van E., ....).
318mijn koningin; zie hiervoor de aant. bij vs. 308; naer uw troonen, ongelukkig gekozen toevoeging van Vondel, evenals Thebaensche koning in vs. 320.
321naer .... hoeden, eveneens een toevoeging in strijd met de situatie.
326bezweeken: krachteloos (door ouderdom); Grotius: ‘of ik heb mijn door ouderdom bevende voet bewogen’.
329mont aen mont; Grotius: ‘wang aan wang’; ik .... weene, toevoeging.
331hoe, bij Grotius met de betekenis: hoe onverhoopt.
333hoe .... feesteeren; Grotius: ‘hoe zal ik, tegelijkertijd u omarmend en met mijn haren u beroerend, hierheen mij wendend en dan weer daarheen, vreugde smaken, gelijk weleer!’
336door bedwang ....: gedwongen, met schreden die u zwaar vielen; prangen: nopen, dwingen; uit wrevelmoedigheit: met euvele moed; door zijn grimmige aard.
336-38door bedwang .... uit wrevelmoedigheit, uitbreiding.
343in naere duisterheit ( naer zowel duister als somber, akelig; vgl. Kon. Edipus, vs. 1752) ziet op Oedipus' blindheid.
344zoekende: verlangende naar.
345de pylers ....; vgl. If. in Tauren, vs. 1022.
347zucht op zucht: herhaalde klachten over hen uitstotend.
348beklaeghde .... huwlijxvrucht (toevoeging): richtte steeds weer zijn aanklachten tegen zijn kinderen (zijn zoons), variatie op de voorafgaande woorden.
349gedooken in zijn hol; versta: zich opsluitend in zijn duisterheid (zie vs. 343).
350elendigh, toevoeging; hier schuilt in het woord mogelijk nog de oude betekenis van balling.
352en ( u) sterkt met zwagerschap (vgl. vs. 80-81): en u door huwelijk een machtigen schoonvader verzekert.
353bedroeft (intransitief): wordt bedroefd; Laius geest (onderwerp): Laius' schim ( geest is toevoeging); afschuwelijk (actief) van ....: uw echt verafschuwend.
354haer: de echtverbintenis; om .... huwelijk; versta: om het ‘lantbederflijke’ van dit huwelijk; lantbederflijk: tot verderf des lands strekkend.
357noch .... water; ‘noch wies de Ismenus uw leden in zuiver water’, zegt Grotius.
359Ogygus: zoon van Poseidon, eerste vorst over het Thebaanse land.
361drukken: ten onder brengen.
317-62heeft bij Grotius lyrische maat.
362De woordfiguur is hier van Vondel.
363in arbeit gaen: in barensnood verkeren.
364Versta: dit plant in 't hart der moeder de liefde tot het kind.
365die .... doemen, toevoeging.
367-68't Vaderlant .... aengeboren, vgl. Gijsbreght van Aemstel, vs. 1894.
368dat's gebrek: daarmee handelt men verkeerd.
369ydlen roem (adjectief in acc.-vorm): holle grootspraak; de toelichting volgt.
371my verdocht (bijv. bep. bij heerschzucht en eetschennis): bij mij gevoelens van wantrouwen opgewekt hebbende ( verdocht = verdacht, verl. deelw. van verdenken).
372De zin met dat beginnende vermeldt de inhoud van de ‘schrik’ (vrees); versta dus: namelijk dat ....; verrukt: meegesleept.
374in straete en achterwegen, toevoeging.
375uw trou, ‘letterlijke’ vertaling van Grotius' fides, waarmee bedoeld is: bescherming.
378het oefenperk (gymnasium): plaats voor lichamelijke oefeningen.
hofpylaeren, toevoeging.
383onopgetoit: met verwaarloosde kleding; met ... haer; Grotius: ‘met uitgerukte haren.’
384het bloetkrakkeel: bij Grotius een algemeen begrip: familietwist.
385Het vers is op te vatten als een sententie (de hoop op verzoening is klein, als twee ....).
386hoe draeght .... (= quid agit ....): hoe maakt het mijn vader (vgl. het Franse se porter en zie de variërende uitbreiding in vs. 387 b).
388versuffen: wegkwijnen van verdriet.
390Achter toe is een dubbele punt te denken; na .... zwerven, toevoeging.
392twee paeren vruchten; V. bedoelt twee zoons en twee dochters.
395men: ik; sparen: zich onthouden van.
396uw leet te tergen: uw verdriet te verlevendigen, nieuw voedsel te geven door het te prikkelen. - Vondel volgt hier dan verder de tekst van Euripides, zoals Portus die leest en weergeeft ( venis enim mihi desideratus); Grotius heeft: ‘ toch zou ik het gaarne willen’.
400rijxverschoveling: balling 's lands.
402voor getrouwen, toevoeging.
405onbescheit (= inscitia): onwetendheid, onverstand (zie vs. 406).
409maer .... elende: maar intussen blijft de balling in ellende rondzwerven.
410Grotius: ‘en dus blijkt op de lange duur dat zij (de hoop) ijdel is.’
411doorgaens: steeds weer, altijd door; gezien: voorgespiegeld, (een geluk dat men slechts ziet en nooit kan grijpen).
414maeghschap; onjuist; Grotius: ‘(gast-)vrienden’.
415die (algeméén op te vatten): vrienden; uw geluk: u zolang ge in voorspoed leeft; klaeght: ongelukkig is.
416Grotius: ‘En heeft niet uw hoge afkomst ...?’
417geen .... boeten: (hoge) afkomst kan nooit honger stillen.
418Onjuist; Grotius: ‘Is dus het eigen vaderland den mens het dierbaarst?’
421Versta: Apollo's beschikking, blijkens een (eerst later mij bekend geworden) voorspelling aan Adrastus.
423zwijn: everzwijn (vgl. verder vs. 433); bevelen: toevertrouwen.
424Versta: Wat heeft de vermelding van dieren als deze, die .... zijn, te maken met u?
425Grotius: ‘Mijn lot is mij door hogere macht beschikt en daarom houd ik mij daar buiten’.
426Grotius: ‘God is wijs, maar hoe kwaamt gij tot een huwelijk?’
428als .... verschoveling: zoals arme ballingen dat plegen te doen.
430toen .... bede, toevoeging van V.; Grotius: ‘wie was die man, evenzeer berooid als gij?’ De gecursiveerde woorden zijn door Vondel overgebracht naar vs. 431 b.
432beelt .... af; versta: vergeleek .... bij.
433bulster; Grotius: ‘deken’; in ons quelling (benarde toestand), toevoeging. De verwoedheid waarmee ze streden, deed Adrastus denken aan twee wilde dieren (zie vs. 434-35).
434Talaus zoon: Adrastus. Versta: Zag A. daarin de vervulling van Apollo's voorspelling?
435met reên; Grotius alleen: ‘ja’.
438Grotius: ‘Hoe legdet gij het aan zulk een groot leger met u mee te krijgen?’
439d'eerste; versta: aan zijn beide schoonzoons, maar ik zou voorgaan.
442een' uitgestooten: een uitgebannene, een verdrevene.
450in zangen en gedichten is ten opzichte van Grotius een toevoeging (deze heeft alleen ‘dictum .... antiquum’); het beantwoordt echter aan het Griekse ‘ humn èthen’ op deze plaats, waarvoor Portus zin-getrouw ‘celebratum’ heeft. Vondel kan het Grieks geraadpleegd hebben, maar hij kan evengoed van Portus zijn uitgegaan; men vergelijke bijv. vs. 769, waar Grotius' ‘(de faam) is groot’ wordt uitgebreid tot: klinkt .... met trompetten.
453oorloghstoght (Grotius: agmen): optrekkend leger, krijgsstoet.
wat .... erve: wat is hoge geboorte zonder bezit.
455uw tusschenspraek (tot Jocaste): uw bemiddelend optreden; voor, hier temporeel.
456of: om te proberen of.
459't gebriesch der paerden; versta: de briesende paarden; Grotius: ‘de wagens van de vooruitdringende burgers’ (zie vs. 458); 't geweer, alreede kant: de gevechtsklaar gehouden wagens.
461beraemen: een voorlopig ontwerp maken.
462-63Grotius: ‘In deze hoop is deze hier op uw bede (tot Jocaste) met mijn toestemming in de stad toegelaten’.
464rechts beleit, één woord.
465zich verklaeren: een beslissing geven over een geschilpunt.
466dwars (Grotius torvus = grimmig) gezicht en wrevligh opzicht (vgl. vs. 158) zijn variaties; mogelijk speelt bij Vondel door dwars ook de eigenlijke betekenis heen (vgl. de drie volgende verzen).
467geen slangenhooft ....: geen Medusahoofd.
470ter spraeke staen: (elkander) te woord staan.
472als .... overgaet, min gelukkige vert.; Grotius: ‘na een (tijd van) grimmige verbittering’.
474is een onjuiste weergave; Grotius zegt: ‘alleen besprekend dátgene, waarvoor men gekomen is’ (dus geen oude grieven oprakelend).
475Blijkens het Lat. is de bedoeling: het is billijk dat gij het eerst begint.
476in .... zin: naar uw mening.
478ongelijk: geschil (vgl. vs. 488).
481wat hinkt in recht en orden; = Grotius: ‘wat mank gaat aan het euvel van onrechtmatigheid’.
483hanthaven: voorstaan, steunen; hanthaefde is hier op te vatten als imperfectum de conatu: wilde handhaven (niet te gronde wilde richten); diep geraekt staat hier als bijv. bep. bij ik op één lijn met de bijzin die .... hanthaefde.
486Aan hooge poorte beantwoordt bij Grotius: patria regna, d.i. ‘voorvaderlijke regeringszetel’ (vgl. de ‘Hoge Porte’, voorheen betiteling van de Turkse regering).
488een ongelijk, nl. dat dàn ontstaan zou; by .... geleên is een toevoeging, misplaatst, doordat ze anticipeert; zie de vorige aantekening.
490ongeregelt: in strijd met recht en regel, driestweg.
492-94Grotius duidelijker: ‘Ook ik ben bereid terstond mijn leger weg te voeren uit dit gebied, mits mij dit paleis als zijn heer erkent, dat dan teruggegeven moet worden aan mijn broeder op de juiste tijd (nl. na een jaar)’; het leger .... sluit aan bij bereit; gelijkwe zwoeren (overeenkomstig ons plechtig verdrag) behoort bij het onmiddellijk voorafgaande.
495trompet .... vaen, toevoeging.
496stormleêr: stormladder.
497't recht (datief-object) .... vergen (eigenlijk: van de rechtspositie waarin ik mij bevind, het uiterste vragen): met alle middelen mijn recht zoeken.
499geweldigh: gewelddadig.
500zonder scha, toevoeging.
502elk; Grotius: ‘zowel ontwikkelden als onontwikkelden’; en .... bewimpel, toevoeging.
503dat .... gemoedt, toevoeging.
504Versta: al ben ik ver van Griekenland en de beschaving grootgebracht (toch krijg ik de indruk dat hij ....).
505-08Onjuist; Grotius: ‘Indien allen hetzelfde voor goed en rechtvaardig hielden, dan zouden onder de mensen geen geschillen bestaan. Maar nu zijn “rechtsgelijkheid” (aequitas, V. billijkheit) en “eendracht” niets dan ijdele klanken; de werkelijkheid wijkt daar ver van af’.
509om .... gaen: om het ronduit te zeggen.
511moeielijk, toevoeging; de dubbele punt kan men zonder bezwaar wegdenken.
512daer .... staen; Grotius: ‘de Oppermacht (= V. staet), die éérste van alle goden’ (vgl. vs. 540).
515een suffer (imbellis animi): een slappeling, een bloodaard; wraekt het meeste: werpt weg, ziet af van, het grootste.
516toegerust, nl. met wapenen (armatus); een man is datief.
517by de vroomen, toevoeging.
519sabel; Grotius: ‘speer’.
522en .... broeder, toevoeging.
523och .... gruwt, een niet bij Eteocles' karakter passende toevoeging.
524smeeken (blandiri): vriendelijk spreken.
525nederslaen: zich metterwoon vestigen.
526uit trots, toevoeging; in .... gezicht: mij openlijk (aldus) trotserend; dat staet my toe: dat ligt op mijn weg.
527slaef; versta: onderdaan.
530eer .... slechten; Grotius: ‘eerder dan (te verwachten) dat ik mijn scepter prijs zal geven’.
531-32Grotius: ‘Want zo (ooit) recht te schenden is, men schende het terwille van de macht (= V. wanneer .... kost); vroom ontzag besture dan voor het ov'rige het leven.’ Vondels toevoeging heiligh is in deze gedachtengang misplaatst.
533-34Grotius: ‘Het voegt niet schoon te spreken over dingen die schandelijk zijn; een welsprekendheid als deze mishaagt aan de Gerechtigheid.’ (vgl. de personificatie in vs. 512).
535-36a( bouvallig is toevoeging) versta: hoewel de ouderdom de krachten sloopt, iets goeds brengt hij toch ook (= noch); hierbij behoorde vs. 537 direct aan te sluiten, Vondel last echter een buiten de algemene sententie tredende toevoeging in.
536bhier; zie vorige aant.
539dertel (procax): brutaal, uit de band springend.
540staetzucht (ambitio); zie aant. 512; schendig: schandelijk.
543helpt .... hollen; Grotius: ‘heeft wild gemaakt’.
544-45omzichtigh .... onrecht, toevoeging; billijkheit omhelzen (aequalitatem colere): ‘het beginsel der rechtsgelijkheid eerbiedigen’.
546-47genooten (socios): bondgenoten; door de reden (verstand) en door de liefde zijn toevoegingen.
548Grotius: ‘Gelijkheid is lief aan het Recht en aan de Wetten’ (vgl. aant. 533-34).
549Zie vorige aant.; doorgaens: steeds.
550b-51Vondel heeft Euripides geraadpleegd; versta: eerbiediging van 't beginsel der rechtsgelijkheid leert acht geven op de van te voren vastgestelde grenzen ( voorgestelde merk) voor maat, getal en gewicht.
552bbewaeren ....: blijven elk binnen zijn omschreven gebied.
553winnen en vergaen, op te vatten als; overwinnen en wórden overwonnen; achter zonder denke men: jegens elkaar.
554om .... staen; ‘beide eendrachtig het mensdom dienend’ (Grotius).
554-55Versta: en zal ditzelfde niet gelden voor u, bloedverwanten, broeders - maar weigert de ene broeder (nl. Eteocl.) den ander zijn vaderlijk erfdeel? ( vaders deel, verkorte zegswijze voor: zijn deel van vaderswege).
556ô .... krakkeel, toevoeging.
557-58snood en onrechtvaerdigh zijn synoniem; Grotius: ‘wat kan dat schoon-glanzend onrecht, dat men heerschappij noemt, toch bevatten dat gij zò veel waard acht’; zoo wederwaerdigh (weerbarstig, opstandig), toevoeging.
559dit .... op neemt: dit als iets zo gewichtigs beschouwt.
560van .... geacht: door ieder aangezien als een man van hoge staat.
563dat zou een ijdele eretitel zijn (als gij bereiktet, dat ‘uw huis ....’; zie 562).
564Grotius: ‘Voor hem die maat kent, is wat genoeg mag heten, steeds genoeg’.
566deelen: zijn deel krijgen. De vert. ís minder juist; Grotius: ‘neen, het eigendomsrecht is aan de Goden, aan òns alleen het beheer.’
568eene onzekre gaef; Grotius: ‘('t geluk is) vlottende en met onzekere termijn’.
568-69een juk .... valt, misplaatste toevoeging.
570behoên: voor ondergang bewaren; leeren verkiezen: doen kiezen.
571gy: Eteokles; naar Grotius' vertaling diende achter heerschappy een vraagteken te staan.
575's vyants slaverny: de slavernij bij de vijand.
576uit razerny: in dolzinnige begeerte.
577en uw hardnekkigheid komt duidelijk aan den dag (de woordschikking wijkt af van de in hoofdzinnen gebruikelijke).
579u als datief-object te denken bij gezeght zijn; nu .... mê: laat nu de jongste zoon ook horen.
580slinx: op verkeerde wijze, averechts (Lat. infaustus: ongelukkig).
582genomen: ondersteld dat.
583dat .... verhoede (tussenzin): wat God moge verhoeden; zegepracht: overwinningstrofee.
584-85wat .... geven; versta: op welke wijze denkt gij te motiveren het brengen van uw (bloedige) overwinningsoffers op het slachtaltaar.
586-87Vondels (onjuiste) vertaling is aldus weer te geven: onder aanvoeren van welke grond (voor titel vgl. Opdracht, r. 5) wordt die slachtbuit gedreven naar de Inachus (rivier in Argos). Grotius: ‘welk opschrift zal de aan de oevers van de Inachus gewijde wapenbuit dragen?’ Daarop laat Grotius volgen: ‘Soms dit: na Thebe in vlammen te hebben doen opgaan wijdt P. deze schilden aan de Goden?!’ (vgl. Vondels vert. vs. 587-89).
590vermaeren: beroemd maken.
593handaedigh (handdadig): schuldig.
594-96men, bij Vondel (blijkens de toevoeging) bedoeld als: gij, Polynices, met de uwen ( gy .... verweeren is een onjuiste toevoeging); Grotius echter: ‘opdat de een of ander ( onder de Argiven) zal zeggen: gij zijt een al te onzalig schoonvader voor ons, Adrastus’, ....; wy: de Argiven; dees eenige echt: deze éne echtverbintenis.
597bedorven: in het verderf gestort; achter verdelght behoorde een vraagteken te staan (zie het begin van de rhetorische vraag bij en in vs. 593); och zoon: neen zoon.
599niet erven: het erfgoed (rijk, van Oedipus) niet deelachtig worden (dus: enerzijds niet uw doel bereiken); met hem heensterven in verdriet is onjuist; Grot.: ‘ anderzijds met deze Argiven (die u vergezellen) sneuvelen’ (want terugkeren naar Argos zult gij niet durven).
600't geen .... overschiet: datgene waarmee ge de grenzen van het redelijke overschrijdt.
604Edipus; Grotius: ‘Oedipus' huis’.
605neêrleggen: tot vrede brengen, beslechten.
609De woordspeling is van Vondel.
610verzie u: neem u in acht; of wy zouden ...., met plotselinge afbreking, een rhetorische figuur, die men niet bij Grotius vindt.
612gehart (Grotius: impervius) is gehard, met de betekenis: door een pantser gedekt, onkwetsbaar; vgl. Herscheppinge XII, vs. 222 (Dl. VII, blz. 823).
615dat .... vecht; Grotius: ‘dat het slag der rijken spaarzaam is met zijn leven.’
616Versta: zo gij mij voor een bloodaard (imbellis) hieldt, zoudt gij dan met zúlk een legermacht mij komen bestrijden?
617Grotius: ‘het past immers den aanvoerder méér de veiligheid te betrachten dan zich al te onstuimig te tonen.’
618trotsen op: zich overmoedig gedragen (in vertrouwen) op; dat, nl. het vrijgeleide.
619vaders errefdeel; Grotius: ‘mijn deel van het gebied mijns vaders’.
622o .... offerhande: Grotius' paterna sacra doelt op het god-geheiligd huisaltaar.
623gy .... hart; Grotius: ‘maar gij keert daartegen het geweld van uw zwaard’ (vgl. vorige aant.).
623bIk bidde .... is het vervolg van Polynices' aanroeping (in vs. 622).
624zy: de goden (vs. 622).
625van .... paerden: van de op witte paarden gezeten goden (nl. Zethus en Amphion, beschermheren van Thebe, vgl. vs. 157); witte stamt uit Euripides.
627ruime: Van Lennep stelt voor ruimen, wat ook in verband met Grotius' woorden de voorkeur verdient.
629Lerne, zie vs. 132 met aant.; Grotius: ‘Mycene’.
630ter .... gerecht is een niet passende uitbreiding; Grotius: ‘gij zijt een rechtsverachter’.
631verstooren: vernietigen, verderven.
632gelyk: in de functie van.
633daer: ter plaatse waar (of wanneer).
635meer ....; Grotius bedoelt: zeg liever dat gij aanricht (tegenover lijden).
636noemze niet; versta: die naam is voor uw tong te heilig.
637en die slangen, toevoeging (zie vs. 132 en vs. 697-vlg.).
638Grotius: ‘Ik zal dan gaan; moeder, u zij grote lof (gebracht)’.
640dit valt hardt, toevoeging, aan te vullen met: indien het mij geweigerd wordt.
641ongehuwden, hier in de zin van jong.
643die .... beoorelooght, toevoeging. Grotius: ‘wat noemt ge háár die u verfoeien’; woelen om: zich moeien, druk maken om.
644-45Het woordspel ook bij Grotius ( vale en valere); och .... welvaert: wél te varen verbiedt mij dat wat ik lijd.
645men: Eteokles (zie vs. 636).
648der stede; versta: vòòr de stad.
649op u passen: zorgen dat ge mij niet ontgaat.
651zoon; Grotius: ‘zonen’.
652u slaen, hier met de betekenis: aan u in vervulling gaan (zie vs. 69).
654-55en bewusten van: die meeweten van.
657uit een' stam (met klemtoon op een): uit dezelfde (koninklijke) stam.
659al het onheil dat over u komt, wijt dat aan hem. Door de zin wat .... over weer terug te schuiven tot hoofd zin versterkt Vondel het affect.
660Het tweede onwilligh behoort bij me.
661-62wien .... wacht; Grotius eenvoudig: ‘beschermer der wegen.’
662speelnooten (aequales): makkers; hoven (plur. poëticus): paleis; goden, toevoeging.
663met .... gedient: aan wie het offer welgevallig is.
667teffens: te gelijk, in eens.
668-69op godts geley: op der goden steun ( geley wellicht onder invloed van vs. 661); zoo ... ten val; overeenkomstig Grotius' bedoeling behoorde dit te luiden: dat ik deze hier zal nedervellen (en dat ik dáárdoor dan ...., vs. 669); dat ik .... bezitten zal hangt af van de in 668 a vervatte gedachte: ik koester het vertrouwen; Vondel heeft nl. Grotius' ‘ik hoop - want ik vertrouw op de gunst der goden - dat ....’ sámengetrokken; rechtvaerdigh (toevoeging): gelijk dat mijn recht is.
670-71achte .... noemen; versta: had een vooruitziende blik, toen hij noemde ....
672Polynices enz.; het Gr. Polu-neikès betekent nl. woordelijk ‘Veel-strijder’ (resp. ‘- twister’).
673-vlgg.De van Phoenicië ( Tyrus staet) gekomen Cadmus moest volgens een orakel van Apollo dáár een stad stichten, waar de koe die hij moest volgen, zich nederlegde; dat was in Boeotië (‘Runder-land’), waar hij Thebe stichtte.
677-78tusschen .... lant, toevoeging; heggen: struikgewas.
683Grotius enkel: ‘bespoelen’; zie vs. 138; in de zon (684), toevoeging.
687aêr .... spijst is alles uitwerking van het Lat. seges (graan).
689Semel; Semele, de moeder van Bacchus, werd, toen zij zwanger was, door Jupiters bliksem gedood; Jupiter bewaarde het kind in zijn dij, tot het voldragen was.
694vlgg., onjuist (Semele was gedood, zie aant. vs. 689); Grotius: ‘die als teder kind gescholen lag in een met klimop (V.'s eiloof) omrankte wieg.’
697Het metrum is trochae ïsch, vgl. 673-vlg.
701vol schrikken, (proleptische) toevoeging.
704daer .... rooft: naar de plaats, waar men water kwam halen uit de rivier, die hij moest bewaken.
705lantvlughtigh, vgl. vs. 674.
710klinken: slaan; den .... fel (venenatus): de zo venijnige draak.
714verhit (in woede ontbrand) is toevoeging, evenals vs. 715 geheel.
717in .... akkervoren; in de voren van het land; akkervoren, ws. enkelv., met toegevoegde n, om rijm voor het oog te krijgen. Vat men het op als meerv. dan is de overgang naar enkelv. in vs. 718 wel plotseling.
721-25Versta: de uit de gezaaide drakentanden geboren krijgers bevochten en doodden elkaar in een gevecht, waarbij de een al verbitterder streed dan de ander; vgl. vs. 859; voor de (door contaminatie ontstane) wending elk .... verwoeder (vs. 721) zie men Herkules in Trachin, vs. 549.
725-26bewassen .... graen, toevoeging (ws. onder invl. van vs. 173: akkervoren).
726-28Grotius: ‘vertoonde als het ware een breed uitgegoten stroom van bloed aan zon en winden.’ voort, eerder op te vatten als áánstonds dan als wég (waar te voren het graan golfde, golft nu de akker van bloed, zal de - onjuiste - opvatting van Vondel zijn).
729Epafus: grootvader van Cadmus, vader van Agenor; ons godinne, toevoeging (Io is geen godin).
731uit minne, toevoeging.
732dat niet scheelt (toevoeging): hetgeen voor u geen verschil maakt; verg. overigens vs. 325.
735het eerst betreden door uw afstammeling (Cadmus).
736gebout (cultus): in cultuur gebracht, bebouwd.
737Proserpina, dochter van Ceres (Demeter), de graengodin (vs. 738), de godin van de landbouw.
740de maght der goden (numina): de machtige goden (nl. de zo juist genoemde Pros. en Ceres).
743op .... wegen, toevoeging (Vondel zal hebben gedacht aan Hecate).
744-45zich .... laeten zetten; Grotius: ‘door geheime fakkels vereerd (dienen te) worden’; geheime fakkels ziet op de Eleusinische mysteriën.
750slaghzwaert en degen zijn anachronistische variaties van Vondel.
751vechte hant aen hant: handgemeen rake.
753stut der vromen (braven), toevoeging.
754Voor ter spraek' komen zie vs. 470.
758trots op: in overmoedig vertrouwen op (vgl. o.a. vs. 168).
760raetslaen op: (met u) beraadslagen over.
761een' Griek behoorde te zijn een Argiver (vgl. vs. 763).
762't gaat wel (bene habet): goed zo; ik .... verlangen: ik luister met ongeduld.
765beknellen: in het nauw brengen. Grotius: ‘ziet gij door uw jeugd niet, wat gezien behoort te worden?’
766velt winnen: het open velt bereiken (en trekke op naar het open veld, waar slag geleverd kan worden).
768poplen (pavitare): beven.
769Op te vatten als tegenwerping; met trompetten, toevoeging.
771zoo .... wou: mocht dit zo zijn.
772stelle ik vast (stat sententia): staat bij mij vast, is mijn stellig plan.
775eer .... gewaeght; versta: liever dan een slag in het open veld te wagen.
776en ofwe: als we eens .... (vgl. vs. 785); onversaeght, toevoeging.
778Grotius: (nox aequa sed facilior adsultantibus) ‘de nacht biedt gelijke kans voor beiden, maar (toch) is hij gemakkelijker voor de aanvallers’; even schoon: gelijk voor beide partijen; acht veilighst; Vondel verpersoonlijkt de nachtkans als het ware tot raadgever; vgl. ook aant. 780 b en 799; [versta: men mag achten, dat bij nacht ....]; hem: den vijand; te wekken, nl. door een onverhoedse aanval.
780's middaghs; Grotius: ‘tijdens de maaltijd’, het middageten (wat ook V. zal bedoelen); de krijghskans .... haer; het beeld is van Vondel.
781verbaezen: ontsteltenis te weeg brengen bij; Grotius zegt: ‘ge brengt daardoor wel ontsteltenis te weeg, maar - wij moeten overwinnen.’ Vondels vert. is op het einde niet juist: zich kant zetten (zich schrap stellen) is niet ‘overwinnen’.
784E. komt hier met een nieuw voorstel; om strijt, toevoeging; het leger: het legerkamp.
785de wagenburgh: de het kamp omgevende en beschermende kring van wagens.
786hoe .... toe: wat wilt ge dan.
788raet (consilium): plan; overpeist: overwogen te worden.
789Grotius: ‘men zegt dat er zeven aanvoerders zijn’.
794slechts zeven; Grotius: ‘die zeven alleen’; of hun volk; versta: of zij met hun volk, volgelingen.
796ik .... zin, stamt uit Euripides; te schutten van party: af te weren van de tegenpartij.
797veele oogen .... verder: vele ogen zien meer dan de ogen van één.
798wijsheit: beleid; van den herder, (onjuiste) toevoeging.
799want .... gang (spreekw. uitdrukking); versta: ieder van die beide eigenschappen op zich zelf is onvolledig, afzonderlijk hebben ze geen kracht (dus: hier zijn mannen vereist, die èn sterk èn krijgskundig zijn. Vondel verpersoonlijkt in: een man gaet enz. de eigenschappen sterkheit en wijsheit).
800-01wy .... lang is toevoeging. Construeer: ik ga de stad in om ....; de komma dient achter lang, niet achter stadt te staan.
802daer (waar) ....; Grotius alleen: ‘overeenkomstig het getal der vijanden’.
803dat .... stelt: dat men al hun namen noemt.
807vaderlant (patria): vaderstad.
808voor de vuist: van vlakbij, in een gevecht van man tegen man.
812in zijn kracht: volledig van kracht (bedoeld is: de belofte - zie belooft - .... blijve onverminderd van kracht).
814van uw' .... wegen: (zoals het past), zowel van mij als van u uit beschouwd.
815de vader (mijn v.), latinisme.
816die .... brult, een, Vondel typerende, verzwarende toevoeging.
818in .... wrijten (toev.): onder deze felle botsingen (vgl. vs. 868 wrijtende godin = ferox).
820-21uw' heer vader .... genoemt, als kleinzoon genoemd naar zijn grootvader.
822zijn welbekenden, toevoeging.
824pruilt; Grotius: ‘is gebeten op mij’.
824-25laet .... bevolen: draag u de zorg op over ....; de vert. is onjuist. Grotius zegt: ‘Thans wil ik aan U, Creon, en aan het volk het volgende opdragen: (dient ....)’.
827ook iemant: iemand ook maar, wie ook maar.
828laster (schandstuk), toevoeging.
830om .... wreeken, toevoeging.
831met .... lust, toevoeging.
833d'oppersten: de Goden Grotius: ‘laat ons de beste godheid, nl. het Beleid, bidden, dat ze ....’.
835fors: onstuimig (zie vs, 617).
838wellust raepen: vreugde scheppen.
839keteltrom (pauk), toevoegsel; de handtrommel der Bacchusdienaressen.
842uit gewente (gewoonte), toevoegsel.
845De oude uitgave heeft ander i. pl. v. onder; ander is ook blijkens het Lat. een drukfout.
846van: bestaande uit; met de zangerinnen worden hier de Muzen bedoeld.
847Denk achter maer de woorden lust het u (vs. 840).
848onder het oorverdovend geschal der krijgsklaroenen.
849Inachijnsch (bij Inachus, vs. 587): Argivisch.
851-52Grotius: ‘en met het bloed der Thebanen hen te doen ontvlammen tot een bliksemflitsend spel’ (= harnas-dans, zie aant. 866); blaeken (trans.): doen zieden, vlammen.
852met .... blixemgloet: met de bliksemgloed, van de schilden afstralend.
853wijngertspeer: thyrsus (vgl. Eneas VII, prozavert. r. 433; Dl. VI, blz. 782).
854pantherskleêren; Grotius: reevellen.
855ten ... dans, toevoeging.
856in den trans ..., op te vatten als: hoog op uw wagen (Vondel ziet de halfcirkelvormige borstwering aan de voorzijde van de strijdwagen als een trans). De constructie is hier anacolouth; versta: maar waarom zet gij u, waarom u gezet ....
858Ismeen: de Ismenus, zie vs. 106.
859Een van de reuzen, geboren uit de door Cadmus gezaaide drakentanden, was blijven leven (zie vs. 716); van hem stamden de Thebanen af.
860hitsen ... aen: aandrijven .... tegen.
861stooren: vernietigen; Grotius heeft: ‘bezetten’, nl. ter verdediging.
862Vgl. vs. 121; met zang en lier (vs. 863) en Amfion is toevoeging.
864-66een toevoeging van Vondel, die een rest bevat van de gedachte, in aant. 849 vermeld.
867streng (dura): hard, onvermurwbaar.
868wrijtend; Latijn ferox (zie vs. 818).
869Vóór benden kan men denken: wederzijdse.
870aeneenschenden (-schennen): op elkaar aan jagen, hitsen.
871Citheron: berg bij Thebe.
872Dianaes bou (spectacula grata): het geliefd verblijf van Diana (vgl. Ndl. Wdb. i.v. bouw).
876Versta: ten dode gedoemd.
877met .... doorslagen, ziet op Oedipus' doorboorde voeten (zie Edipus, Dl. VIII, blz. 858).
882dank zij Pluto's haat (door de haat van de onderwereld) op ons gebeten; Grotius: ‘gestuurd door de haat van de Stygische goden’.
883den poel: de hellepoel, de hel.
884's lants stoel: de regeringszetel, Thebe.
886ontvouwen: (aan de mensen) voorleggen; het woord past minder goed in het verband en is blijkbaar gekozen onder rijmdwang; vgl. aant. 1156-57.
889neven (nepotes): kleinkinderen, nakomelingen.
890-91niet zo grimmig met haar klauwen aan-(op-) gegrepen; vgl. vs. 1125-vlg.
896De gevolgen van Oedipus' bloedschendig huwelijk blijven onverminderd duren.
897kindersmetten: kinderen (uit Oedipus' huwelijk geboren) die een smet zijn.
898onheilig volgens iedere wet; Grotius: ‘onwettig’.
899vlak: smet (zie vs. 896).
900geeft .... krak (knak), toevoeging.
901raekte .... kinderbaeren, toevoeging.
907draeketanden, zie vs. 859 met aant.
908toen weleer; versta: en ook toen.
909Harmonia, de vrouw van Cadmus, zie vs. 8.
913-14met .... beplant, toevoeging.
920-24Een geheel onjuiste uitbreiding; Grotius: ‘Toen de schoongehoornde Io stammoeder werd van de Cadmïsche vorsten’. (dit gebeurde in Egypte, waar zij Epaphus (zie vs. 729) ter wereld bracht). Uit de passage 919-24 blijkt dat Vondel hier Io verwart met de koe die vermeld wordt in vs. 679; die verwarring veroorzaakt ook de fout in vs. 923-24 (voor de juiste vertaling zie men het slot van de hierboven uit Grotius aangehaalde regels).
926-vlg.‘en toen een geweldige krijgsglorie de zegevierende muren omkranste’, zegt Grotius.
929dochter: de dochter van Tiresias, Manto, zelf ook later als zieneres bekend. Blijkens een drukfout bij Grotius (pedique caeca i.p.v. caeco) heeft Vondel hier Euripides geraadpleegd.
932om .... struikelen: opdat ik niet struikele.
934tafelet (tabellas): ‘tafeltje’, om iets op te schrijven (vgl. o.a. Breero's Spaansche Brabander, vs. 2065, taflet: opschrijfboekje).
934-35in 't beraeden en op .... gezeten, toevoegingen, de laatste onjuist: Grotius spreekt van Tiresias' gewijde zetel (in Thebe!).
936spelling: voorspelling. Waarschijnlijk maakt Vondel hier een woordspeling met pen = schrijfstift en pen = vogelveer of -wiek, vandaar zweven; Euripides trouwens maakt hier speciaal vermelding van het voorspellen uit vogeltekens (vgl. ook Edipus, vs. 397).
937Meneceus, zie vs. 820.
942om .... schroomen: opdat hij niet bang (voor vallen) behoeft te zijn, vgl. voor de constructie vs. 932.
943een oude stok: een oud man.
Het vergelijkingspunt kraken in deze beeldspraak is door Vondel toegevoegd.
944wordt vermaakt met: vindt (dankbaar) baat bij.
946-47de vlaegen van uw vermoeidheit, te verstaan als: uw hijgende ademhaling.
948hoorde .... gerucht, toevoeging.
951Voor de vorst is daer te denken.
950-52( holp), onjuist; ‘want ook daar is een oorlog uitgebroken onder aanvoering van Eumolpus, dien de Atheners, dank zij mijn aanwijzingen, overwonnen hebben’ (Grotius). Eumolpus: koning van Thracië; Mavors: Mars.
952van 't hoogh gezagh: door de regering.
953rijk en rustigh (royaal); Grotius zegt: ‘met een gouden krans’.
954Het voorspook ....; versta: het voorteken bestaande in die overwinning. Creon zegt: die overwinning is een goed omen.
959Indien het portme niet een drukfout voor hij portme is (Grotius nl.: jussit me; zie vs. 818), dan moet men het vertalen met: een verlangen drijft mij.
963kort en klaer, (minder juiste) toevoeging.
964gebroeit: (als het ware) door het lot uitgebroed.
966dit huwelijk, nl. met Jocaste.
968uitrukken; vgl. Edipus, vs. 1501.
970met .... wieken, toevoeging.
974schandael: schandelijke behandeling.
975verwaten: godslasterlijke; en hoogh en leegh (laag), toevoeging, wel met louter affectieve kracht (op mateloze wijze?)
977op mijn dagen, toevoeging.
979hunne: hun eigen, wederzijdse.
981van Th. en A., bijv. bep. bij wapens.
984tenzij men vertrouwen heeft en zich richt naar mijn uitspraak.
985-86hoewel .... spade: zij het dan laat; het geraedenste .... wallen: Beter ware het geweest (voorhéén reeds) Oedipus' geslacht ....
989Nu echter het geluk moet wijken voor rampspoed (: ofschoon nu het geluk ....).
990noch: toch nog; vondt: middel; om .... wijken: om te ontkomen aan rampspoed.
991Grotius: ‘maar omdat het voor mij niet veilig is het (middel) mee te delen’.
992-93Onjuist; Grotius: ‘en het hard is voor hen die door dit lot (nl. het door Tiresias aan te wijzen middel, zie vs. 1013) bedreigd worden, hun vaderstad te redden tot hun eigen ongeluk’.
994kieze .... paden; versta: ga heen.
996wat .... gaet: wat heeft het voor mij (persoonlijk) te betekenen; zie aant. vs. 992-93.
998gy .... zegen; Grotius: ‘het is het geluk dat u heeft verlaten’.
999heil (salus): behoud, redding.
1000-01Grotius: ‘Weldra zult gij verlangen, dat gij niet hadt geweten, wat gij thans zo vurig begeert te weten’. Vondel zegt: wat gij nu beslist (= enkel, vs. 1001, vgl. vs. 1003) wenst te weten om het verstandelijk te overwegen, zoudt gij, als gij het eenmaal gehoord hebt, niet gaarne als werkelijkheid (als uitgevoerde raad) willen leren kennen.
1002wil ik ....; versta: beweert gij dat er óóit een ogenblik zal komen, dat ik niet zal willen weten, waarin ....
1003enkel: met alle geweld; dat .... gaen: dat wij onomwonden spreken.
1009mellen (melden): verder vertellen.
1010dat hy 't hoor': zodat (ook) hij het kan horen.
1012Kadmus heil: het behoud van Cadmus' stad, Thebe.
1015vader; voor deze vorm van aanspreken verg. men vs. 997.
1017op 't allerbeste, toevoeging.
1019anoch hoor stamt uit Euripides, die twee synoniemen gebruikt, 1019 b echter uit Grotius, die het tweede werkwoord uit a vrij heeft weergegeven in zijn non moveor = ‘dit (nl. uw troost woord, vs. 1018) maakt geen indruk op mij’; Vondel heeft deze bedoeling niet begrepen ( dees godts spraek ....).
1020Onjuist; Grotius' urbs valeat mihi (lett. ‘ik groet de stad’) is bedoeld als: ‘de stad laat mij onverschillig’; vgl. Tiresias' antwoord in het volgende vers.
1022Eveneens onjuist; Grotius: ‘Vertrek! ik kan ....’.
1025bGrotius heeft: ‘Wat gij (met uw smeken) wenst te bereiken, betekent een zékere ramp’ (quod petis, certum est malum). Blijkens de vorm heeft Vondel Euripides geraadpleegd, en wel waarschijnlijk in Portus' vertaling: inevitabilia postulas mala.
1026is verkeerd begrepen. Creon vervolgt hier zijn onderbroken smeekbede (1024). De zin behoorde te luiden: ‘Zwijg (verder over de zaak) en maak het tot mij gesprokene niet bekend bij de burgerij’; zo althans Euripides, dien Vondel hier kennelijk heeft geraadpleegd. De oorzaak van V.'s misverstand ligt waarschijnlijk in Portus' (goed bedoeld): ne dicas .... hunc sermonem, opgevat als: predik toch niet een dergelijke leer; vgl. voor deze associatie met het kerklatijnse sermo Dl. VIII, bl. 986 (voorlaatste alinea) en overigens vs. 1029 b met aantekening.
1028voort ( = van kant) helpen .... slag; ‘(aldus) wreed ombrengen’ (Grotius).
1029Ik heeft de nadruk (ook me behoorde die te hebben naar de bedoeling van Grotius). De algemene vorm in Ik leere .... beseffen houdt verband met Vondels opvatting van vs. 1026; Grotius heeft: ‘ ik zal de mededeling doen omtrent het beschikte’ (ego fata eloquar).
1030Van waer zal .... (Grot. unde ....); versta: waarom moet ....; het antwoord komt in vs. 1034-35.
1031ter spraeke: dat ik kan gaan spreken.
1032d'aerde: de aardgodin (die de door Cadmus gedode draak - zie vs. 697-vlg. - voortbracht).
1033en, met relatieve kracht (relatief bij draek).
1034Mars; de door C. gedode draak was heilig aan Mars (uit zijn tanden komen krijgers voort, zie vs. 715-vlg.); die lang broede, bepl. bij wrok (vgl. vs. 964): die reeds lang in zijn gemoed verborgen lag.
1035ter wraeke .... slange: om deze draak te wreken (zie vs. 697-vlg.).
1038Vgl. vs. 717-vlg.; om .... trouwe, toevoeging.
1040geboren .... draeketanden, vgl. vs. 859-vlg.
1041't leet doelt op het doden van de draak. Vondel vertaalt op de klank af het Lat. leto (dood); analoge gevallen Ifigenie, vs. 1711 en Herkules, vs. 973; zie de aantekeningen aldaar.
1042Grotius: ‘Gij en uw zonen zijt nu de enigen die over zijn van dit drakenbloed’.
1043-44Hemon, zie vs. 810; zonder vlek van byslaep; weinig passende weergave van Grotius' caelibis quamquam tori (‘hoewel nog ongehuwd’).
1044den offereisch voltrekk': de eis geofferd te worden aan zich voltrokken krijgt.
1045van hun allen; zie vs. 1042.
1048stoot op stoot: met aanval op aanval.
1052bergen: redden; op den troon: in ere, in welstand.
1059-60stamt uit Portus. Het vraagteken na vs. 1059 behoorde te staan na het tweede hoe; drukfout? Versta: waarom mompelt ge (slechts) binnensmonds en zégt ge niets hierop; (trouwens) ook wij staan verbijsterd.
1061-62Blijkens dees rede (= haec oratio) heeft Vondel Portus geraadpleegd, Grotius heeft: ‘wat ik wil’ (quid velim). Tenzij V.'s dees .... klaer bedoeld is als: de woorden van Tiresias zijn niet mis te verstaan (Portus' met een punt gesloten zin manifesta est haec mihi oratio werkt nl. misleidend), moet men aannemen dat maer (1062) verzekeringspartikel is, zoals vaker. Grotius: ‘Wat ik wil, is klaar en duidelijk: nimmer zal ik mijn zoon ....’
1064gesneên (infixum): gegrift.
1066zijn, met nadruk, vgl. mijn vs. 1068; snoot: slecht.
1067met een' moedt (toev.): onverschrokken.
1070schoon .... spelt, vlught; weergave van Grotius' ‘neem de vlucht, zonder u te storen aan datgene wat de ziener met niet-ijdele geest verkondigt’; op mijn geleie (toevoeging): door mij op weg geholpen, met mijn steun.
1072't zevental; zie vs. 793.
1075en kout en stijf, toevoeging; Grotius: ‘en ge maakt mij ongelukkig’.
1079awaer; versta: waarheen vérder.
1080Thesprotie, landschap in Epirus, ten N. van Aetolië; of: soms; naer: duister, vgl. vs. 1013-1081, Dodone(- a), in Epirus, beroemd om zijn aan Zeus gewijd eikenwoud; zonder beiden: (ja,) zonder verwijl.
1084ik .... zin: ik heb u goed begrepen.
1085noch een wees; versta: nog een zuigeling, en een wees.
1086eer .... verdrooghden, toevoeging; mam: borst.
1087dan .... geredt; terzijde gesproken (zie het vervolg).
1093tot zijn voordeel: stoplap.
1094mijn jonckheit: ik die jong ben; van: door.
1096't vaderlant, bijstelling bij moeder.
1099-1100onverplicht: zonder daartoe verplicht te zijn door het lot, in orakels of visioenen geopenbaard.
1101en erven (eigen erf), toevoeging.
1105doorgaens: zonder ophouden, voortdurend; lachter: smaad.
1108's hemels loop: de loop der hemellichamen; met geenen schijn (toegevoegde variatie van geensins): onder geen enkele verschijninsgvorm, in geen enkel opzicht.
1110meest verslaegen: voor het merendeel gedood (zie vs. 859).
1113naer: duister; teêre .... telge, toevoeging.
1115raetslot: besluit na genomen beraad.
1118de burgery; denk hierbij: in alle steden, vgl. vs. 1120.
1119al hun krachten in dienst te stellen van ....
1121o .... aerde: o Sfinx.
1122de slang: Echidna, een monster dat meer gedrochtelijke wezens had gebaard.
1123half hont; versta: half andier.
1127heet op schennen (bij gy, 1125): belust om leed te berokkenen.
1128Echion; van de uit drakentanden gesproten reuzen die elkaar bevochten (vs. 859), was Echion alleen (of met slechts enkele anderen) in leven gebleven; hij staat hier als stamvader der Thebanen; sleet van een tr. slijten: (ieder afzonderlijk) ombrengen, of: ( als totaal) doen verminderen? (vgl. Ndl. Wdb.).
1132van .... berucht (toev.): (Dirce) berucht door het groot aantal door u in haar nabijheid bedreven moorden.
1136‘der moeders en maagden’, zegt Grotius.
1143-44dat .... vraeght, toevoeging; niet vragen naer: zich niet storen aan.
1146-48Grotius: ‘Dan rees daar onder de bevolking een gejammer op, zo luid als gedonder’.
1150Zie Koning Edipus, vs. 979-vlg.
1152vol staan (uitdr. ontleend aan het zeewezen): in top staan.
1154uit blinden lust, voor Grotius' nescius: ‘in uw onwetendheid’.
1156-57onbewust (toev.): terwijl ge niet wist, welke noodlottige gevolgen dat ontvouwen (hier: oplossen, vgl. 886) zou hebben; V. vertaalt hier nog eens Grotius' nescius.
1157eene peste, bijstelling bij huwelijk.
1160licht verhoort: maar al te gemakkelijk (door de Goden) verhoord.
1164-67't is geraên en billijk hoort bij Grotius bij: ‘dat gij, die bereid zijt voor uw vaderland te sterven, eeuwige eer verwerft’.
1169zult gij (bedroeven).
1172de dagh, bijstelling bij morgenroot.
1173Versta: ons (de rei) tot moeder ....
1175-76Uitbreiding; ‘met een zodanig kroost’, zegt Grotius.
1178als, hier causaal: als immers ook, daar ook; heden en voorheen vormen dus een nadrukkelijke tegenstelling.
1181Onjuist; Grotius bedoelt: met steenworpen gedood werd (zie vs. 708-vlg.).
1182't godendom, zie vs. 1034.
1187echte trouwe: huwelijkstrouw.
1191een leide maer: een droevige tijding.
1191-92Eteokleesche rampen en doot: de rampzalige dood van E.
1192-93De bode is Eteokles' schildknaap; zie vs. 1326.
1197schroomen: vrezen; vgl. vs. 125 a.
1200Grotius: ‘Is reeds de kamp gewaagd met de Argiven?’
1202Zoo; Grotius heeft: ‘Maar’; dit .... ontstelt; versta: dit alleen wil ik nog weten; het is het enige wat ik mij met schrik afvraag.
1206den ouden blinden: Oedipus (in het paleis).
1210en zoo veele hoofden: en evenzoveel aanvoerders; schrap zetten: in gevechtsorde stellen.
1211vroom en schrander: moedig en met beleid.
1212vaen .... stander: compagnie tegenover compagnie en escadron tegen escadron.
1215by de stadtsbezettinge: door het stadsgarnizoen; Lat.: ‘van de top der torens’.
1216Griexe; Grotius: ‘Dana ïsche’, d.i. Argivische (schilden); Grieken zijn ook de Thebanen.
1217De Teumessische heuvels lagen ten N.O. van Thebe.
1218graft, anachronistisch voor ‘wal’ (Grotius).
1219schichtigh: aanstonds.
1220veltgeschrey: krijgsgeschreeuw.
1222de lantpoort van Neïta is de Noordwestpoort.
1223een Arkas, onjuist, vgl. vs. 1267. Grotius: ‘de Arcadiër’, nl. Parthenopaeus, vgl. vs. 162; Atalante; zie vs. 163.
1224de schiltpadt (testudo): een troep krijgers met schilden boven het hoofd. Door hun dichte formatie gelijken zij op een schildpad; bij schilt is alleen voerde (droeg) als gezegde te denken. De Arkadiër P. draagt een schild, waarop als wapen stond hetgeen in vs. 1224 b en volgende wordt beschreven.
1225't wilde zwijn: het Calydonisch everzwijn.
1226Amfiaraüs, zie vs. 197; tuk en snoot: listig en verraderlijk (misplaatste toevoeging).
1227op .... raden (wagen); zie vs. 198.
1228rondas: rond schild; niet .... beladen: niet met een pronkend blazoen versierd.
1229Pretus poort: de Proetinische poort, N.O. van Thebe.
1230Hippomedon; zie vs. 130.
1231d'Ogygeensche poort: de Zuidwestelijke poort.
1231-32De bedoeling is: de ogen op het schild waren deels open, daarmee symboliserend de opgaande sterren, deels gesloten, als symbool van de ondergaande sterren; ter kimme uit aengetogen: van de kim omhoog gestegen.
1234Onjuist. Grotius: ‘zoals men van dichtbij kon zien, toen hij (H.) gesneuveld was.’
1235De Homoloïsche poort is de Zuidoostpoort; Tydeus; zie vs. 142.
1237heel parmant (fier, trots), toevoeging.
1237-39Vondel heeft ook Euripides geraadpleegd (blijkens ruigh van b.); versta: Op het schild stond afgebeeld een leeuwenhuid en hij voerde in zijn rechterhand ....; de torts .... gelijk Prometheus; hier keert V. weer terug tot Grotius, die aan een vergelijking heeft gedacht, terwijl Euripides doelt op een op het schild afgebeelden Prometheus.
1240De Kreneesche poort is de Noordelijke; de Potniaden zijn wilde paarden uit Potniae, in Boeotië.
1243pen (umbo); anachronistische vertaling voor de ronde schildknop midden op het schild.
1244Kapaneus; zie vs. 206.
1245Hier is sprake van de Zuidpoort.
1246heel wreet, toevoeging.
1247de reus; Grotius ( gigas) bedoelt: ‘een reus’.
1251Adrastus; zie vs. 81.
1252-53den hoogmoedt der Argiven .... poeldraek; versta: als blijk van de aanmatigende trots der Argiven droeg hij aan de arm een schild waarop stond gedreven een waterslang (naar Euripides' hydra).
1253bHet beeld van haren stamt van Vondel (analogie naar de slangen om het hoofd van Medusa) men denke aan vang-armen in de vorm van adders.
1254wel .... sterk: wel honderd adderen in getal (en al die adderen ....).
1255De bedoeling is dus: ieder van die op het schild afgebeelde (vangarm-)slangen rukte van de, eveneens op het schild afgebeelde, vestingmuren een jongeling ( naer: afgrijselijk).
1256men: ik; (aan de) Theb. hoofden.
1257de leus enz.: het wachtwoord; klaarblijkelijk niet naar Grotius' vage omschrijving fida signa maar naar Portus' tessera, de vakterm.
1260Danaüs, stamvader van de Danaërs (Argiven, vgl. aant. 1216).
1261lichtgewapenden stamt uit Euripides, wagen meestren (-menners) echter wederom uit Grotius.
voort: aanstonds (te verbinden met te stormen vs. 1262).
1264op het hooft: voorover.
1267-68Arkas (Arcadiër, zie vs. 1223) behoorde als 1e bijstelling te volgen op zoon .... Atalante (Parthenopaeus).
1269Het bij Grotius en Eurip. bij de gedachte streeft behorende gelijk .... wint (heeft V. overgedragen op en brult (naar Eurip'. ‘roept’; Grot. heeft ‘vraagt’). - Periklymeen (-clymenus), zoon van Poseidon en een dochter van Tiresias.
1272-73verleert .... het roepen; Portus' repressit furentem (‘hij stuitte hem in zijn áán- razen’) heeft Vondel weer doen denken aan brullen (vs. 1269).
1278Menael (Maenalus); ten onrechte door sommigen betrokken niet op de persoon van A.'s vader, maar op de gelijknamige berg in Arcadië, haar geliefd verblijf.
1279uw zoon, nl. Eteocles.
1264a-80Algemene opmerking: op ettelijke plaatsen staat deze passage dichter bij Portus dan bij Grotius.
1281schilttroep; zie vs. 149; Kalidoonschen, uit Calydon, een stad in Aetolië afkomstig.
1282schutgeweer: (be)schuttend geweer, schilden.
1282-83verzet .... hoefslagh: verdrijft van haar post; daerze weeken (Portus' fugitivi): terwijl (zodat) ze weken.
1284bezweeken: ontmoedigd.
1285gelijk .... jaeger; men denke hierbij: zijn koppel jachthonden.
1288de donder: de bliksem; vgl. vs. 1293.
1295dat .... vinger; Grotius: ‘zodat de vaneengerukte leden’.
1296gelijk .... slinger; versta: door de onstuimige vaart waarmee hij wordt weggeslingerd.
1297Voor het bloet is dat (zodat) te denken.
1299Ixions radt; Ixion werd wegens zijn goddeloze daden in de onderwereld op een vlammend rad gebonden, dat steeds ronddraaide.
1299-1300't lijf .... lagen; Grotius: ‘(zodat) het lichaam verschroeid (zie aant. vs. 1299) neervalt’.
1301hem tegenviel: zich tegen hem keerde.
1302hiel: hield (het ervoor), hield zich overtuigd (vgl. vs. 1288 en 1293).
1303dat de Goden op haar zijde waren.
1305Griexe, onjuist (vgl. vs. 1216): Argivische.
1309dus lang: tot dusver.
1312dat weet alleen God (ligt in de schoot der Goden).
1313Grotius: ‘maar als de Goden mochten geven wat beter is dan de zege (nl. een bevredigende afloop), hoe gelukkig zou ik dan zijn.’
1317deelt terwijl in: deelt ondertussen in de rampen van ....
1319geboren behoorde te zijn: gevallen; Vondel grijpt nog eens terug naar Grotius' nati (‘zoon’, eig. ‘geborene’).
1325Grotius: ‘ik wil gaarne horen, of ook wat volgt gelukkig is.’
1327Het mooie beeld is van Vondel.
1329Tenzij ge mij door het luchtruim ontkomt, kunt ge mij niet ontkomen.
1334hetgeen (zelfs) goddeloos is om te denken.
1336tot .... vermaende: aanspoorde om te luisteren.
1346Bij overleveren behoort rijk als object.
1350bestemt: stemt toe in; Vondel verkort hier enigszins.
1352bezeeglen (collaudare): goedkeuring hechten aan.
1353en ....: èn de voetknechten, èn de ruiterij.
1356de bloem .... gesprooten (flos Mycenaei agminis): de bloem der Argivische krijgers.
1360de voorbygaenden; versta: de omstanders.
1361heel prat (trots), toevoeging.
1362een merk van zege: een zegeteken, een trofee.
1363heet .... wreeken, toevoeging.
1365steigert .... stoel: bestijgt de troon.
1366niet koel (toev.): met gespannen aandacht.
1367-68en hoe .... kloven, onjuist. Grotius: ‘en welk teken het bloed bracht dat plotseling naar buiten spoot’.
1369dat: wat; twee dingen (uit Eurip. toegevoegd); versta: één van beiden.
1370kunst of weetenschap (voor Grotius' ars .... sapientia); beter: beleid en wijsheid, toverzang; toverformulieren werden steeds op zangerige toon uitgesproken.
1375het welk .... stuiten, toevoeging.
1378naer uw wet (naar de gewoonte der jonge maagden), toevoeging.
1380alle teffens: allebei.
1381in .... gestalt, toevoeging.
1382overvallen met datief-object (vgl. overkomen).
1386van maegden scheiden: de kring der jonkvrouwen verlaten (vgl. 1377 en 93).
1388die .... quijt, onjuist. Grotius: ‘'t is nu geen tijd voor schaamte’.
1389der broedren dreigement (fraternas minas): de elkaar bedreigende broeders.
1392game voor; Grotius: ‘begeef u op weg.’
1401t' (= 't) zaemenrukken: het op elkaar losstormen.
1403-04toenze .... geleden, onjuiste toevoeging; geleden behoort bij jammer.
1405koesterachtig, ter vert. van alma (‘voedend’).
1408-10Onjuist; Grotius: ‘(Zullen levens) elkaar zo na bestaand, .... onderling verbonden door de band der verwantschap ....’
1409-1410het hart stellen op: zijn liefde schenken aan; d'afkomst: het kroost van Jokaste en Oedipus.
1413en .... beweegen (vermurwen, van mening doen veranderen) is als tussenzin te lezen; Vondels vert. is onjuist. Grotius: ‘O hard lot, dat ik (= de rei) gedwongen word dit aan te zien’.
1419verbysterde ongetrouwen: gij die in verstandsverbijstering de plicht der broederliefde verzaakt.
1418-20bittre haet .... verwilderden; Grotius: ‘O gij woeste tweelingszielen, grimmig en wreed’.
1425met voordacht: met voorbedachten rade.
1430-32vader .... hoeken; Grotius: ‘zie, zie, hier is aanwezig de slachting, gezocht door de wraakgeesten van den vader.’
1438wien; zie Van Helten § 127 voor dit relatief bij een vrouwlijk antecedent.
1440-41daer .... jammert, uitbreiding; teffens .... stad: de gehele stad tegelijk; kil (bedding, stroom) .... gloet; Grotius heeft alleen: ‘met zijn vuurstroom.’
1443behalve dit: hier voegt zich nog bij dat ....
1444een faem: een roemrijke naam.
1446heilzaem (tot heil der stad) wordt toegelicht in de uitbreiding verhoeden .... plaegh.
1447lang: voor lang; hier .... doorsteeken is toevoeging.
1448op .... hof: onder het gejammer der paleisbewoners.
1450zuivren: wassen; deze lijkwassing was een ritueel (vgl. naer 's lants wijs) vereiste plechtigheid.
1451het .... plicht, pleonastische wending.
1451-52die vechten en sneven; vechten is in het verband misplaatst; Grotius enkel: ‘de doden’; eerelijk: eervol.
1456een vrou is teder, toevoeging; vgl. Herkules in Trachin, vs. 113.
1457gewapend (gereed om te vechten) onder elkaar dongen (wilden dingen) naar de koninklijke waardigheid.
1458met .... zoon: met het bewijzen van de laatste eer aan mijn zoon.
1473noch niet naekt, onjuiste toevoeging; Grotius alleen: ‘hoort ge hoe ....’
1475het: het huis, het geslacht.
1482-83abeloven is hier door Vondel gebruikt met de zuiver objectieve betekenis van: voor de toekomst inhouden, te zijner tijd zullen geven (vgl. het oude gebruik van willen voor zullen). Grotius: ‘welk een einde van uw leven en uw echt werd u (in áánleg) gegeven door het raadsel van de gruwelijke Sfinx!’
1490voor .... schootvry, toevoeging.
1491grootmoedigh: dapper.
1492als oversten, op te vatten als: zoals het past dat veldheren staan.
1494naar Argos, d.i. in Zuidelijke richting.
1497met .... burgerinne; nl. met de dochter van Adrastus.
1498-99Men denke voor gewont hem; en .... verpletten is toevoeging.
1500noch laeu, toevoeging; besmetten: besmeuren, Grot. ‘drenken in’.
1504wraekgierige is weer toevoeging; Vondel maakt alles heviger (vgl. 1498-vlgg.).
1506Vondel combineert Grotius' ‘wapendragende godin’ met Euripides' ‘godin met het gouden schild’.
1510-12aVondel heeft Grotius' en Portus' vertalingen niet begrepen; zij zeggen: ‘men geeft het sein met een fakkel, zoals bij de Tyrrhénen (Etruriërs) trompetgeschal het teken is tot de strijd’; en een trompetter .... klaeroen is dus onjuiste toevoeging.
1512verscheenen is een misplaatste toevoeging.
1515Vondel breidt uit; weêrlicht, zie aant. 282.
1517de drift (, nl. der schichten): de gedreven speren.
1518-19en .... schilt: en komt (uit het voorafgaand: geeft zich ....) boven het schild uit.
1520bis toevoeging; kraeken: knarsen.
1522-23dat .... neêr, plastische uitbreiding.
1523-24terwijl .... niet; Grotius: ‘ omdat zij beiden niets vrezen, vrezen allen’; streng: fel.
1527grieven: letsel toebrengen.
1530toen .... bloot; Grotius: ‘toen (door P.'s aanval) raakte de schouder van den jongste bloot.
1531in 't barnen .... vechten, een tegen de situatie op dit ogenblik strijdende toevoeging.
1536-37Grotius: ‘En thans slaat zwaard op zwaard, en schild op schild.’
1538-39lagh op zijne luim: lag op de loer (wachtte zijn kans af).
1539tuk op .... treeken (edoctus subdolas artes Thessalum commercio = uitgeleerd in listige kunstgrepen door zijn omgang met Thessaliërs): uitziend naar een kans om de Thessalische kunstgrepen, waarin hij een meester was, toe te passen.
1544en ook de benden, toevoeging.
1547uit verkleening: omdat hij hem geringschat.
1548bedrogen in zijn meening; maar hij bedriegt zich; zie het volgende vers.
1549noch zieltoogende: nog levende.
1554te zetten in zijn kracht: in vervulling te doen gaan.
1560om .... te toonen: om u te helpen.
1561-62stijf van schrik, toevoeging.
1563Wat tussen haakjes staat, is toevoeging.
1566schuwtge my: verlaatge mij.
1567versteeken: verstoken; Grotius: ‘die niet mijn huwelijk zult beleven.’
1576vrient, hier met de bijbetekenis bloedverwant, broeder; noit verwoeder, toevoeging; verkorte zegswijze voor: gelijk er nooit een verwoeder was.
1577in .... graf (in het familiegraf); toevoeging.
1580onjuist. Grotius: ‘Moge de stad door uw bemiddeling in zoverre tegenover mij verzoend zijn, dat ik mag worden begráven althans in vaderlandse grond, hoewel ik ....’; versterven, variatie van ophouden; om my verzoent: die door mijn dood verzoend moge zijn (van de vloek ontheven moge worden).
1584't gezicht .... betogen (de ogen, al brekende, worden oversluierd); hiermee eindigen Eteocles' woorden.
1585van rou en ongedult .... (het laatste woord ter vert. van impatientia): door niet te dragen smart ...., radeloos van smart.
1586's doodens, met dubbele genitiefuitgang; zie Van Helten, § 106; zonder hoop beroert (toevoeging): ten prooi aan de heftigste gemoedsbewegingen en in wanhoop (overmeesterd door wanhoop).
1588verwoet: ontzind; sneuvelen: vallen.
1590dit baert, ter vertaling van het (temporele) hinc exoritur: ‘ nu ontstaat’, nl. wegens de twijfelachtige uitslag van het tweegevecht (zie vs. 1549-vlg.).
1592drift: neiging, drang.
1596verslegen (verslagen): door droefheid overmand.
1598verhoeden, ter vert. van cavere, dat hier betekent: de voorzorgsmaatregel nemen (dat ....); zie voor die betekenis van verhoeden Mnl. Wdb. i.v.
1600versnellen (praevertere): te vlug af zijn, verrassen, overrompelen; vgl. Mnl. Wdb.; Myceners: de M.
1606wapenroof (spolia): buit; vgl. vs. 1548.
1607de lijken, nl. die van Eteocles, Polynices en Jokaste.
1608uit liefde, toevoeging; de woorden trouw most blijken schrijft Vondel, denkende aan de zinspreuk van de Haarlemse rederijkerskamer De Pelicaan.
1609gesolt: heen en weer geslingerd; in .... wal, toevoeging.
1610en allerley geval, variatie.
1612alleen niet: niet alleen.
1614langs .... gesleurt, misplaatste toevoeging (versta: op dezelfde wijze overweldigd door het noodlot).
1616aenschijn; Grotius: ‘haren’.
1619roode, nl. van schaamte; zie het volgende vers.
1621buiten mij zelf gebracht als een priesteres (:dienares) van Bacchus, een Bacchante.
1624haersnoer ( van): haarband (om).
1624-25Grotius: ‘ik heb afgeworpen mijn in crocusverf gedrenkt (vgl. Vondels vlamme sluier) opperkleed en evenzo ligt ter neder de bedekking van mijn haren’; tuit: haarvlecht.
1630hoewel uw ‘ twistbedrijf’ (de betekenis van het tweede lid van de eigennaam Poly-nices) niet slechts een gewone twist (was).
1633Versta: door vloekwaardig vergoten bloed.
1638mijn bloet: mijn verwanten; by nootlot streng: door onverbiddelijk noodlot.
1639een verfoeide, toevoeging.
1640een neêrlaegh: een terneder-werping, verdelging, ramp; Megeer: Megaera, een der drie furiën.
1642en schepte stof: en daartoe (tot die vernietiging) stof schepte uit (middel vond in ....).
1644den hals .... braeken; Grotius: ‘de dood brachten’.
1645-46Welke Griek, welke ‘ongriek’ ( barbarus nl. = vreemdeling) was er ooit, wie was er ooit befaamd in oude of nieuwe tijd, die ....
1647dus: op dergelijke wijze als deze moeder en haar zoons.
1650mijn jammerklaght: de jammerklacht van mij die moederloos ben geworden.
1653-54zet .... haer; Grotius: ‘zal ik .... afsnijden’ (nl. als rouwgave aan de doden).
1657-58Grotius niet: ik trek, maar: ‘Of schenk ik eerder ....’ (vgl. vs. 1653).
1659en dus gewont (bij broeders): met deze dodelijke wonden; blinden, met een n voor het rijm; vgl. de aant. bij vs. 717.
1663gelijk ....; versta; waarin ge verkeert (nadat gij uit dwang ....; het gecursiveerde is toevoeging).
1665verrukt van wraek, toevoeging; wraek: wraakgevoel jegens u zelf.
1666Vgl. Koning Edipus, vs. 1500-01.
1667winkel (hoek): oogkas; Grotius alleen: ‘toen uw hand uw ogen heeft gedoemd tot duisternis’.
1669of ....; Grotius: ‘uw vermoeide leden neerlegt op het bed’; beschreit (bij hooft); versta: met beschreide wangen.
1672ter .... geboren, toevoeging.
1677enkel .... slijk, toevoeging, uit de Christelijke gedachtenwereld.
1678een .... schim; dat wat van de mens ‘onbegraven’ blijft, nl. zijn schim.
1679-80een droom .... gezicht: een droomgestalte, verschenen in een nachtelijk visioen.
1683dutten: aarzelen, weifelen.
1687ramp van staeten: rampzalige lotsgesteldheden.
1693die .... brant: die moord en brand sticht die verderf brengt.
1700want .... zeggen, toevoeging.
1705Onjuist: Beide legers zagen haar tranen.
1706veltgeschrey (geweeklaag der krijgers); Grotius: ‘terwijl ik haar als smekelinge vergezelde’.
1708De moeder smeekt bij de borsten, waaraan zij haar kinderen heeft gezoogd.
1709met .... geboort, toevoeging.
1710Elektraes poort; zie vs. 1245.
1711voor .... loten; Latijn: pratum (= beemt, vs. 1709) consurgit ubi plurima lotos: ‘een beemd waar rijkelijk klaver groeit’. Het woord lotos heeft Vondel zeer ten onrechte gebracht op ‘loten’.
1712-13Versta: gebroeders, geheel te vergelijken bij twee Afrikaanse leeuwen, kampvechters (= strijders om) ....
1714-15Versta: om het alleenbezit van het tot dusver gemeenschappelijk jachtterrein (‘groene dal’).
1717in .... schijn (toevoeging): aldus, op die wijze (als in de vergelijking is uitgedrukt).
1727wat Godt (quicunque Deum): welke godheid ook.
1728schuldigh was: verplicht was.
1729dus rijk: zo afdoende.
1730d'oneffenheit gelijk zetten: de schuld afdoen (vereffenen).
1731hem: Oedipus; wis, hier ongeveer: afdoende; vgl. dus rijk in vs. 1729.
1732men wensch': men moge hopen.
1738begrijp: omvang, grenzen.
1741den .... staet: het gemenebest.
1742blint van haet, ter vertaling van infesta: ‘vijandig’.
1744uw vloeken: de vloek die op u rust; de Furiën die u in uw leven begeleiden.
1750avontuur: lot; in 't kerkgewelf: anachronistische toevoeging.
1752geslagen: onverzoenlijk, verbitterd.
1755om .... zorgen, toevoeging; evenals 't is vreemt in 1756 en bang en naer (bij Citheron), vs. 1757.
1758met de vrucht (vgl. voeden in het vorige vers); met mij.
1759een slaef verstrekken: als slaaf dienen, slaaf zijn.
1761onbekent: zonder mij dat bewust te zijn.
1762dus geschent ( schenden is oorspr. zwak); aldus geschandvlekt, te gronde gericht (bij afkomst).
1763Grotius zegt: ‘en ik die de vloek van mijn vader droeg, werd daarbij de vervloeker van mijn kinderen’.
1764-65Versta: Zozeer dwaalt mijn verstand niet, dat ik mij gekeerd zou hebben tegen mijn eigen ogen en kroost, als het niet de wil der goden geweest was.
1766-67wat staetme .... toe: wat voegt mij te doen.
1771Vondel heeft hier Euripides geraadpleegd.
1772De bedoeling is: dan zou ik in mijn onderhoud kunnen voorzien bij zuinig overleg; dit laatste (: met bespaeren) is een weinig passende toevoeging van Vondel.
1773en och van waer; versta: maar zoals het nu is, waar vind ik mijn levensonderhoud?
1774verneêrt terneergeworpen); Grotius: ‘gedood’; de volgende woorden geven de nadere toelichting.
1781met kracht: met geweld.
1782zonder dat .... bekleet: zonder dat een erend (eervol) graf hem dekt.
1784en have, uitbreiding.
1788maeghdeslot; vgl. vs. 93; wacht u uit te kijken. Het Lat. van Grotius heeft: limenque serva, dum veniat dies ....; daarbij heeft Vondel ook Portus ingezien, die (beantwoordend aan dum) exspectans heeft (= V.'s uitkijken). In overeenstemming daarmee moeten V.'s woorden een omschrijving zijn van de imperatief: kijk uit (tot ....), blijf daar in afwachting tot ... Het reflexieve zich wachten moet dus worden vertaald met: zich bezig houden met, zich toeleggen op (s'attendre à); vgl. het 17de eeuwse pas te raken: raak en vgl. ook vs. 1598 verhoedt (voor de normale negatieve betekenis van zich wachten, zie o.a. vs. 1823).
1792ten deel' tegenover te gader.
1797Zie Eteocles' uiting vs. 826.
1798in kracht gezet: in werking gesteld; behoort eigenlijk meer bij u, maar is zeugmatisch ook met hem verbonden; vgl. Grotius: ‘Een onrechtvaardige beslissing (is het van hem) en ook gij handelt onrechtvaardig door haar te willen uitvoeren (obsequens).’
1799den jongsten wil: E.'s laatste wilsbeschikking; voor sterken (exsequi) vgl. in kracht zetten, vs. 1798 (met aantekening) en vs. 72.
1802een misdaet; Grotius: ‘een nieuwe misdaad.’
1804boet'et: boette het (in 1805 conjunctief).
1807laet .... behaegen; Grotius: ‘dit (woord) zij u genoeg’.
1808laet .... klaegen; Grotius: ‘laat het dan al van staats wege verboden zijn’.
1810vrient: bloedverwant.
1811trouwanten: dienaren.
1814onbeweent: en ze niet beweent.
1816'k bidde u noch: dan smeek ik u nu ....
1818wasschen; vgl. vs. 1450.
1822Grotius: ‘Toch zal ik u, mijn broeder, althans kussen’; mont stamt uit Euripides.
1823Neem u in acht, dat ge niet uw aanstaande bruiloft met Haemon bederft door dit rouwbetoon.
1824gebeuren: te beurt vallen; een echte man (vgl. echtelieden): een echtgenoot.
1825bestemt: vastgesteld.
1826Grotius: ‘Eén ontbrak nog aan 't getal der dochters van Danaüs, ik zal mij voegen bij de schare’; Danaus bloet: de vijftig dochters van Danaüs (de Dana ïden) die - met uitzondering van één - in de bruiloftsnacht haar man vermoordden.
1828dit .... tuigen: dit zwaard (nl. dat van Polynices, vgl. vs. 1385) zij de getuige van mijn eed.
1830in 't vlughten: in de ballingschap.
1831groothartigh: groot van gemoed.
1836en .... derven, toevoeging.
1838Vondel heeft hier blijkens nootlot Portus geraadpleegd; 't val .... val; V. heeft Portus' ‘ cadens ubicunque mihi fatum est, jacebo in campum’ verkeerd verbonden ( cadens, = vallend, heeft nl. betrekking op Oedipus).
1839waertoe .... Edipus: hoever is het gekomen met Oedipus.
1840een zelve dagh; nl. de dag waarop Oedipus het raadsel van de Sfinx oploste; en .... aerde; versta: en legde (doordat ik toen huwde met mijn moeder Jocaste) de kiem voor mijn latere rampen.
1843Naar Portus, die zegt: ‘niet voor een die bescheiden is (de juiste maat in acht neemt), is het schandelijk, maar wel voor een trotse’; hem ten laste, toevoeging.
1845afgeleefd: stokoud (Grotius: senis); of bedoelt Vondel: uit-geleefd, gestorven (vgl. afgestreden)?
1848twee gebroêrs: de twee broeders.
1849schuw van 't licht, toevoeging.
1852bedroefd (infaustus): onzalig.
1853naar Portus; uw naem: gij.
1854openbaert, uit rijmnood voor openbaarde.
1855na .... erven: na de dood uwer zonen.
1857Athene, evenals in vs. 1856 op te vatten als Attica.
1858Kolon (Colonus); vlek in Attica (hier speelt Sophocles' Oedipus Coloneus); geheilight: toegewijd.
1860naar Portus; noch: nu verder; vgl. aant. 1816; in 't scheiden: bij het (gezamenlijk) heengaan uit Thebe (vgl. vs. 1888).
1861mijne ziel, van Vondel zelf stammende omschrijving voor: ik ( uw naem, vs. 1853, heeft ook het oorspronkelijk).
1862afgevaere: van wal gestoken.
1863met .... traenen, toevoeging.
1865-68Grotius heeft hier uitgebreid; Vondel volgt Euripides.
1868Eurip.: ‘krácht hebbend (even weinig) als een droomgestalte.’
1870met .... stap: met zware schreden, met bedroefde gang.
1872och .... beven, toevoeging.
1874De variatie naar Portus' quid sustines! quid pateris!
1879als .... verfloude (moedeloos werd), toevoeging.
1882-83Versta: door het vellen van de Sfinx de eer van de overwinning wegdroegt ( Sfinx .... gesmeeten, absolute constructie).
1885Grotius: ‘dit lot wachtte u, vader, dat gij ....’
1889een ongehoord feit voor een maagd (het Griekse meisje had een zeer onzelfstandige positie).
1890wort; versta: zal worden.
1891die .... schorten, toevoeging; nokken: snikken.
1894-95Grotius: ‘in het ongeluk van mijn vader zich deugdelijk tonend, zal deze aard mij lof en eer brengen.’
1895-96onverzaetheit van rouwe: overmaat van droefenis.
1899'k Zal ...., zie aant. 1894-1922; met verlangen: met liefdevolle toewijding.
1900al zou ik het met de dood moeten bekopen.
1902die hebben genoeg geluisterd naar ....
1904misbaeren: weeklagen.
1906ten hemel .... zwerk; Grot. alleen ‘hoog’
1907wijnpriestrinnen (Maenadibus): bacchanten; de berg is de Cithaeron.
1911Semel; Semele, Bacchus' moeder, was een Thebaanse.
1912die ons (nochtans) plagen.
1913wie .... kan, toevoeging; dus: burgers zie toe, hier is ....
1913-15Deze verzen zijn overgenomen uit Sophocles' Oedipus Rex (zie Kon. Edip., vs. 1811-14).
1915ontvouwen, hier evenals in vs. 1157: oplossen (anders in vs. 886, nl.: vóórleggen).
1916welx .... verslonden, toevoeging.
1894-1922Met het oog op tegenstrijdigheden als vooral vs. 1899-1900 zij opgemerkt, dat deze slot-episode door latere hand is toegevoegd aan het oorspronkelijke stuk van Euripides; dit eindigde daarmee dat Oedipus, steunend op Antigone, in ballingschap trok.
1921-22Zie de aantekening bij vs. 1554-56 van de Ifigenie in Tauren; mijn' wandel: mijn levenswandel, leven.
|
|
vorige