auteur: Joost van den Vondel
editeur: Leo Simons, C.R. de Klerk, J. Prinsen J.Lzn, H.W.E. Moller, B.H. Molkenboer, J.F.M. Sterck, L.C. Michels, C.G.N. de Vooys, C.C. van de Graft, J.D. Meerwaldt en A.A. Verdenius
bron:
J.F.M. Sterck, H.W.E. Moller, C.G.N. de Vooys, C.R. de Klerk, B.H. Molkenboer, J. Prinsen J.Lzn., L. Simons, C.C. van de Graft, L.C. Michels, J.D. Meerwaldt en A.A. Verdenius (eds), De werken van Vondel. Tiende deel 1663-1674. De Maatschappij voor goede en goedkoope lectuur, Amsterdam 1937
verantwoording
inhoudsopgave
doorzoek de hele tekst
downloads
|
|
| |
| | | |
| |
Sofokles Herkules in Trachin.*
Een spreekwoort is van outs elk in den mont gegeven,
Dat niemant 's menschen lot, voor 't ende van zijn leven,
Kan kennen, of het goet of quaet uitvallen zal: Vs. 2-3
Maer ik gevoel voor 't endt wat leedt, wat ongeval
5
My drukt, die binnen 't hof van Eneus, mijnen vader, 4-5
In Pleuron woonende, meer druk dan al te gader 6
De vrouwen lijden moet, ter oirzaek van mijne echt: 6-7
Want Acheloüs, Godt des grooten lantstrooms, leght 8
In dry gedaenten toe om zich met my te paeren, 8-9
10
Dan stier, dan draek, dan mensch. uit knevelen en haeren 10
Van 't stiershooft vloeien bron en beeken naer beneên.
Ik ongelukkige, gevrijt, en aengebeên
Van zulk een' vryer, wensche eer 's levens licht te derven,
Dan dat dees bruidegom mijn' maeghdom zou verwerven.
15
Ten lange leste komt, ter goeder uure en tijt,
Alkmeens en Jovis zoon, die dit gedroght bestrijt, 16
En my hier van verlost: doch hoeze t'zaemen streden
Isme onbewust: die 't zagh zou dit met gront van reden 18
Verhaelen konnen: want ik vreesde, dootsch van rou, 19
| | | |
20
Dat mijne schoonheit my tot onheil strekken zou:
Doch Godt Jupijn, die al de strijden kan regeeren. 21
Wist deze zwaericheit tot mijn geluk te keeren;
Indien men dit geluk magh noemen: want wat baet
Dat Herkules my trout, naerdien ik vroegh en laet 24
25
Geduurigh schrik op schrik, van 's avonts tot den morgen,
Om hem moet uitstaen, noit ontlast van angst en zorgen.
De nachten brenge ik met bekommeringen door,
Die gaen en koomen op haer beurte, na als voor.
Wy teelden kinders, doch de vader zietze zelden:
30
Gelijk een akkerman, die vergelege velden
Bezit, en slechts bezoekt, wanneer men zaeit en oogst.
Dus leve ik met een' man, die zelden my vertroost,
En t'huis, en dan van huis, geduurigh, als een slave, 33
Een' andren staet ten dienst; en keerende, als een brave 34
35
Verwinner, uit den strijt, met eere doorgestaen,
Dat jaeghtme doorgaens meest een' angst en dootschrik aen: 34-36
Want sedert Ifitus ter neder wert gesmeeten 37
Hebbe ik in Trachin hier in ballingschap gezeten,
By eenen vreemden waert. waerheen hy sedert ging 39
40
Weet niemant: en ik schroome in dees bekommering, 39-40
Beducht wat tegenspoet den helt is wedervaeren;
Want 'k hoorde uit niemants mont bescheit, noch zekre maren,
Niet in een korte, maer in vijftien maenden tijt.
Geduurigh levende bekommert en in strijt, 44
45
Schijnt my een donkre wolk recht boven 't hooft te hangen,
En 'k vreeze tijding van een droef geval t'ontfangen.
Hy schonkme in 't scheiden noch dit hantboek met zijn hant. 47
Ik bid de goôn het strekk' my geen onzaligh pant. 48
O Deianier, mevrou, ik zie u om het scheien 49
50
Van Herkles, uwen man, te bitter traenen schreien:
Doch kuntge toestaen dat een dienstmaeght, uw slavin,
| | | |
Haer hooghgebore vrou vermaene, vat mijn' zin. 52
Wat baet de vruchtbaerheit en 't jaerlijx kinderteelen,
Dewijlge niemant zent, om, volgens uw beveelen,
55
Zijn' heer en vader op te zoeken, kloek en trou, 53-55
Een last, die Hyllus, meer dan iemant, voegen zou;
Indien hy zorgh draeght voor zijn vaders heil en leven: 57
En nu komt dees van pas ten drempel innestreven: 58
Hieromme raede ik u ten beste in dezen staet,
60
Gebruik hem om uw' man te zoeken: volgh mijn' raet.
Mijn zoon, een dienstmaeght, uit onedele geboren,
Spreekt dikwijls heerlijk, en dat waerdigh is te hooren; 62
Gelijk dees dienstmaeght nu, niet ydel met haer' mont,
Maer edelmoedigh, spreekt, en billijk, en gegront. 63-64
65
Wat zeghtze, moeder? zegh, indien ik dit magh weeten.
Zy zeght, 't is schande, dat gy, ledigh hier gezeten,
Niet gaet verneemen waer heer vader zich onthoudt.
Ik weet het wel, indien 't vrou moeder my vertrout. 68
Wel zoon, waer steekt hy, in wat oort, in wat landouwe?
70
Hy stont, voorleden jaer, een Lydiaensche vrouwe 70
Een lange wijl ten dienst.
Ons melden wat hy hoort dat hem bejegent is. 71-72
Maer hoorde ik recht, hy heeft zich elders heen begeven. 73
Waer zeggenze is hy nu, of doot, of noch in 't leven?
| | | |
75
De stadt van Eurytus zeght hy den oorlogh aen, 75
In 't vette Eubeesche lant, of zal het korts bestaen. 76
Maer weetge wel, mijn zoon, wat hy voorheen vertelde
Van dees landouwe, en uit gewisse antwoorden spelde? 77-78
Wat's dit, vrou moeder? ik begrijp dees rede niet.
80
Dat hy daer sterven zal, of, al dit rijxgebiet
Bemaghtigende, heel gelukkigh zijne jaeren 80-81
Volendigen. dewijl uw vader in gevaeren
En 's levens weeghschael hangt, zoudt gy niet heenegaen
Om uwen vader, als een noothulp, by te staen,
85
Nu ons behoudenis en heil hangt aen zijn leven? 85-vlg.
Want sterft hy op dien toght, wij zullen t' zamen sneven,
Of boven staen, zoo hy behouden blijve in 't endt. 86-87
Ik ga, vrou moeder, en voorwaer wasme eer bekent
Deze antwoort van de goôn, 'k waer lang naer hem getogen. 89
90
Nu wil 't gewoone lot van vader niet gedoogen 90
Dat wy te veel bezorght, en al te schrikkigh zijn.
Dit weetende eischt de reên dat ikme nu verpijn 92
Om naer te spooren hoe 't hiermede zy gelegen.
Ga heene, zoon: want nu gy kennis hebt gekregen
95
Is 't oirbaer datge u quijt, al scheelt het aen den tijt. 95
REY VAN TRACHINISCHE VROUWEN.
Ik roep de zon aen, voor wiens klaerheit 96
Vertrekken moet met zijne naerheit,
En wort in slaep gebraght. 96-99
| | | |
100
Ik roep de zon aen, datze ontvouwe
Versteekt, in zeeklippe, of landouwe. 102
O zon, die 't al ten toon
Kunt stellen, en ons openbaeren, 103-104
105
Zegh op: waer is hy heengevaeren?
Wy hooren Deianier verlangen
Als 't galoos vogelkijn, bevangen 108
Met rou, niet rusten kan.
110
Zy schreit bekommert, en, gedachtigh
Aen 't afzijn van dien heer,
Zit galoos in haer kamer klaghtigh,
En vreest. een vrou is teêr, 113
Geduurigh angstigh, vol bezwaeren,
115
Voor onheil, en aenstaende maeren.
Gelijk in zee de holle baeren,
Als Zuid en Noort in strijt vergaêren, 118
120
Zoo wort ook Herkules gesmeeten,
Gesolt door zwaericheên, 120-21
Gelijk de woeste zee van Kreten. 122
Maer altijt hanthaeft een,
Een godtheit, hem in doots gevaeren.
125
Dus overleeft de helt zijn jaeren. 125
Waerom ik u met reên beschuldigh, 126
't Verquikt u, hoortge dit geduldigh. 127-28
| | | |
Bezwijk om roep noch faem. 129
130
d'Alheerschende Jupijn schenkt gaven
De schade en blyschap voor de braven, 132-vlg.
Gemengt door 't hoogh beleit.
Zoo wort het avontuur verheven
135
Als op een kloot, rondom gedreven. 134-35
De starrelichte nacht vlieght heenen: 136
Geluk en rijkdom houden stant 137
Een oogenblik, en flux verdweenen. 138
Dees erft, en lacht, die derft zijn pant. 139
140
O koningin, zijt niet neêrslaghtigh,
Maer hoopt, en zijt dees les gedachtigh: 141
Want wie Jupijn ten raetsman koos
Bleef noit in rampen hulpeloos. 142-43
Gy staet, gelijk het blijkt, nu hier aen mijne zijde,
145
En hoort mijn droefheit, maer wat hartewee ik lijde 144-45
Verstaet noch voeltge niet: dewijl de jeught krioelt, 146
En, weidende in haer velt, geen vier van liefde voelt,
Noch regen nochte wint. zy slijt verheught heur jaeren;
Ontlast van zwaericheên, tot datze koom' te paeren, 146-49
150
En, deelende in de zorgh van 't huwelijxgespan, 150
Zich 's nachts bekommert met de kindren en den man. 151
Dan vintze een voorbeelt aen haer eige zwaericheden, 152
En voelt van hoe veel leedts ik daeghlijx wort bestreden.
| | | |
'k Bezuurde veel verdriets, een wijl voorheen gedult: 154
155
Nu dreightme een grooter ramp, gelijkge hooren zult.
Toen koning Herkles lest ten oorlogh weêr ging streven, 156
Liet hy een hantboek t'huis, van binnen dicht beschreven
Met eenigh erfberecht, het welk hy, onbezwaert 158
Ten oorlogh trekkende, ons noit had geopenbaert: 158-59
160
Want zijn gewoonte was te trekken met zijn knechten, 160
Niet om te sterven, maer iet dappers uit te rechten. 161
Nu trok hy heene, als een die veegh was, van zijn vrou,
En zey wat huwlijxgoet en erf ik deelen zou; 163
Wat deel van vaders rijk de kinders zouden erven. 164
165
Hy zette een tijt, dat hem was toegeleght te sterven,
Juist vijftien maenden na den optoght uit het lant:
Of hiel na dezen tijt zijn leven langer stant,
Dat hy in weelde dan zijn jaeren zou verbreeden. 165-68
't Besluit der goden hadde Alcides dapperheden 169
170
Dit perk gestelt; gelijk het Dodoneesche wout, 170
Door duiven spreekende, den sterfdagh hem ontvout. 171
De zekerheit van dees voorspellinge en haere orden 172
Is juist voorhanden, en moet nu voltrokken worden. 173
Vriendinnen, dit's de reên dat ik niet slaepen kan,
175
Uit dootschrik voor 't verlies van zulk een' braven man. 175
Schep moedt, een man brengt stof tot juichen en verblijding. 176
De krans bekranst zijn hooft. hy brengt een blijde tijding. 177
O Deianier, mevrou, ik d'eerste bô van al, 178
| | | |
Ontsla uw hart van rouwe, en schrik voor ongeval.
180
Noch leeft Alkmenes zoon. hy won den strijt alreede,
En brengt inlantschen goôn zijne eerstelingen mede. 181
Wat zeghtge, ô oude man? wat tijding brengtge my?
Dat uw grootdaedigh man hier daetlijck frisch en bly 183
Zal wezen, met een maght van zegenrijke schaeren.
185
Uit wien verstontge dit? uit burgren, of barbaeren? 185
Ik hoorde het in 't velt uit Lichas, den herout, 186
En spoede herwaert aen, op dat gy 't weeten zoudt, 187
Om loon en teffens gunst by u, mevrou, te haelen.
Zoo Lichas welvaer', hy moet komen zonder draelen. 189
190
Dat valt bezwaerlijk, en mevrou begrijpt dit licht.
Al 't Melienzer volk belet hem zijnen plicht 191
In 't spoeden herwaert aen. elk loopt den bode om d'ooren,
Om dees gewenschte maer vans lant 's triomf te hooren. 193
Hy toeft onwilligh, opgehouden van de liên,
195
En nadert meer en meer. gy zult hem daetlijk zien.
Jupijn, bewooner van den Eta, noit geschoren, 196
Gy laetme, al komtze spade, een blijde tijding hooren.
Nu zingt, ô vrouwen, die in 't hof of buiten staet. 198
Dees maer verheught mijn hart, en geest, al komtze laet.
REY.
200
Nu vrolijk binnen 't hof gezongen,
Om d'aenkomst van den bruidegom. 201
| | | |
Laet mannen mede hunne tongen 202
Zingt Iô Pean, en gedichten 204
205
Voor godt Apollo, fix op schichten. 205
Gy maeghden, zingt nu lofgezangen,
d'Ortygische Diaen ten prijs, 207
Verlichtster, tuk op hartevangen. 208
Looft haeren nabuurrey. geen wijs 209
210
Noch fluit ontbreeke. ik schijn te zweven, 209-10
Van godt Apolloos geest gedreven.
O Evoë, gy roert mijn zinnen.
Ik zwaey de groene wijngertspeer, 213
Met 's wijngodts dronke zangerinnen. 212-14214
215
'k Zing Iö Pean, en braveer. 215
Mevrou, gy dorst geen zege hoopen. 216
Dit 's nu gelukkigh afgeloopen.
Beminde vrouwen, 'k zie nu wakker uit mijne oogen 218
Dien sterken drom van ver hier komen aengetogen,
220
En wensch den brenger van dees onverwachte maer
Geluk, verkunschapt hy geluk, en geen gevaer. 220-21
Mevrou, het gaet voor wint. wy bootschappen u zegen,
En vreught en voorspoet, recht gelijk het is gelegen. 222-23
| | | |
O jongeling, ontdek ons daetlijk eerst vooral 224
225
Of Herkles levendigh zijn vrou 't huis komen zal.
Ik liet hem levendigh, gezont en vry van rouwe. 226
In 't vaderlant, of in barbarische landouwe? 227-vgl.
Hy bout outaeren, by d'Eubeesche kaep aen zee,
Ten dienst van Jupiter te Ceneus, slaght'er vee, 228-29
230
En offerhande, en wydt hem wijn en korenschoven. 229-30
Uit kracht van kerkbelofte, of raet der goôn van boven? 231
Beloftes halve, als een verwinner van het lant
Der vrouwen, die gy ziet, gevangen met zijn hant. 233
By Jupiter, van waer? wie zijn deze onbekenden? 234
235
Indienwe recht zien, zy beschreien haere elenden.
Hy streekze tot zijn' buit, ten offer voor de goôn, 236
Verdelgende Eurytus gebiet, en stadt, en troon. 237
Most hy, om deze stadt te winnen en verpletten,
Zijn wederreis naer huis zoo lang ter zijde zetten?
240
Geensins. den meesten tijt, al viel de tijt u lang, 240
Heeft hy in Lydie gesleeten door bedwang, 241
Niet vry, maer als verkocht, lijfeigen daer ter stede. 242
Mevrou, versteur u niet om zulk een harde rede.
Jupijn alleen is zelf hier eenige oirzaek af. 243-44
| | | |
245
Hy was aen Omfale verkocht, tot zijne straf, 245
En sleet'er 't gansche jaer, gelijkwe van hem hoorden. 246
Dus veel versmaetheên uw' gemael zoo vreeslijk stoorden, 247
Dat hy met eede zwoer den stichter van dit quaet 248
Met kinderen en vrouwe, uit ingekropten haet,
250
In slavernye wech te voeren uit den lande.
Dees eedt was niet vergeefs: want hy, door offerhande 251
Geloutert, worf een heir, en vloogh, bezweet van stof, 251-52252
Naer Eurytus gebiet en stadt; naerdien dit hof 253
Een eenige oirzaek was van zulk een bitter lijden: 254
255
Want Herkles in zijn hof ontfangen, na lang strijden, 255
Gelijk men naer gewoonte onthaelt een' ouden gast, 256
Wert met veel schimp en smaet geterght, en aengetast
Heel fors op deze wijs: hy zou 't geweer genieten,
Dat onontvlughtbaer was, en evenwel met schieten 258-59
260
Verwonnen worden, in 't hanteeren van den boogh,
Door zijne kinders, en, gelijck een slaef, in 't oogh 261
Van alleman, geplaeght, veel leet en smaet verdraegen. 261-62
In 't endt dorst Eurytus hem van de maeltijt jaegen,
En dronken, elk ten schimp, wechstooten uit de poort. 264
265
Om dien geleden hoon verbittert en gestoort,
[Toen Ifitus de zoon, in der Tyrintren hoeken,
Zijn paerden, afgedwaelt van anderen, quam zoeken] 266-67267
Grijpt hy dien vyant aen, verbystert van verstant, 268
En ploft hem van den trans des torens in het zant. 269
270
Jupijn, de koning van de goôn, hierom ontsteeken,
Verstiet, verkocht hem, die door list en looze streeken 271
| | | |
Noit mensch dan Ifitus alleen hadde omgebroght: 271-72
Want zoo hy, voor de vuist, zijn wraek hadde uitgewrocht, 273
Jupijn zou billijk een gerechte wraek verschoonen: 274
275
Want godtheên nimmer spijt beminnen. maer de zoonen 275
Van Eurytus, te trots, en bits en los van mont, 276
Gevoelen hunne straf, gedoemt in Plutoos gront. 277
De burgery komt hier in slaverny gedreven, 278
En deze, die gy ziet, vervielen, uit een leven 279
280
Vol voorspoet, in elende, en koomen hier door last
Van uwen heere en man. 'k heb nu, gelijk het past,
Mijn' plicht voltrokken. gy zult Herkles komst verwachten, 281-82282
Zoo dra de zuivring en het dankbaer offerslaghten 283
Gewijt is aen Jupijn, den godt van dat gebiet, 284
285
Voor 't winnen van de stadt: want wat gy hoort of niet,
Zijn wederkomst is 't liefst' dat uw gemoedt kan streelen. 285-86
O koningin, uw hart verquikt in alle deelen, 287
Door deze tyding, en de vrouwen, die gy ziet.
't Is billijk datme dit tot blyschap na verdriet
290
Gedy, dewijl mijn man zijn wraeklust nu volkomen 290
Met recht heeft uitgevoert: maer echter staet te schroomen,
Indien men 't overweegh, dat dien manhaften heer
Een onheil wedervaer': want mijn gemoedt, heel teêr, 293
Wert van medoogenheit bestreden, ô vriendinnen,
295
Toen ik dees vreemden zagh, eerst vry, gelijk slavinnen, 295
Van huis en ouderen en 't lieve vaderlant
| | | |
Verstooten, sukkelen in dien bedroefden stant. 297
Jupijn, behoeder voor elende en droeve dingen,
'k Wensch datge nimmer met mijn zaet dus om mooght springen; 299
300
Ten minste, lust het u, geensins terwijl ik leef: 300
Want deze ziende, is 't vreemt dat hier mijn hart om beef? 301
Rampzaligh kint, wie zijtge, een maeght, of een getroude, 302
Of moeder? want wat uw natuur belangt, ik houde 303
U een onnoosle, die uw onheil niet verstaet, 304
305
Maer edel zijt van aert. ô Lichas, uit wat zaet 305
Is deze uitheemsche maeght? wie was het, die haer teelde?
Wie was de moeder? wie de vader, eerst in weelde? 307
Ay zeghme dit: want 'k heb medoogen eerst met haer, 308
Die wel de wijste schijnt aen opzicht, en gebaer. 309
310
Wat weet ik 't? z'is misschien uit slechten niet gesproten. 310
Is zy van Eurytus niet een van 's konings loten? 311
z'Isme onbekent. 'k Heb haer zoo scherp niet ondervraeght.
Heeft geene reisgenoot van haeren naem gewaeght?
In 't minste niet: want ik verrecht mijn werk met zwijgen.
315
Nu zeghme, elendige, spreek zelf, om licht te krijgen: 315
Want dit's ook jammer dat men niet zijn herkomst kent. 316
Zy breidelt haere tong, en is doorgaens gewent
Niet laegh te spreeken, noch op stam en staet te stoffen, 317-18
| | | |
Maer droef te klaegen, om d'elenden, die haer troffen, 319
320
En schreide, sedert zy het vaderlant verliet.
Het avontuur, dat haer zoo jammerlijk verstiet, 321
Valt lastigh, en vereischt dat wy dien rou verschoonen. 322
Ontslaze dan. zy ga by haer die binnen woonen, 323
Of waer 't heur lust. 'k wil niet dat iemant ramp op ramp 323-24
325
En onheil, by mijn schult, op d'andre elenden klamp. 324-25
Zy leedt alreê genoegh. nu treênwe t'zaemen binnen.
Bestel al watge wilt. ik zal, om tijt te winnen,
In 'thof bestellen al wat noodigh wort geacht. 327-28
Ay blijf een poos alleen. laet deze gaen, en wacht 329
330
Tot dat ik melde 't geen u nimmer quam ter ooren,
En wie gy inhaelt, en wat noodigh zy te hooren. 331
hou stant een korte stont:
Gy hebt niet vruchteloos gehoort uit mijnen mont,
Al wat ik u verhaelde, en nu noch zal ontvouwen. 333-34
335
Begeertge dat de mans het hooren, of de vrouwen,
Of alle beide dit uit uwen mont verstaen? 335-36
Laet vrouwen buiten, en de mannen binnen gaen. 337
Zy gaen alreede heen. wy luisteren nu gaeren 338
Naer 't geen u raetzaem dunkt ons wijder t'openbaeren. 339
340
Dees knaep verhaelde u niet waerachtighs in der daet. 340
| | | |
Hy broght u flus niet goets, of brengt nu enkel quaet. 341
Hoe spreektge zoo bedekt? gy dient het uit te leggen. 342
Ik hoorde dezen gast by veel getuigen zeggen, 343
Dat Herkules, uw man, het sterke Echalia 344
345
En 't hof van Eurytus verdelghde, om zulk een ga
Te winnen; maer alleen de liefde van de goden 345-46
Hem heenedreven, door bedwang van hun geboden,
In dienst van Omfale; naerdien hy t'onverwacht
Den zoon van Eurytus door list hadde omgebraght,
350
En van den torentrans geslingert naer beneden. 346-50
Nu lochent hy 't rond uit, verdraeiende de reden, 351
Waerom hy Eurytus verdelghde, en rijk en stadt.
Toen dees hem Iöle, zijn telgh, geweigert had, 353
Bestreet hy 's konings lant, benam den vader 't leven,
355
En nu komt Herkles met dees dochter herwaert streven,
En zentze u hier in 't hof, geensins gelijk slavin,
Maer overmidts hy blaekt en brant van haere min.
Mevrou, my docht geraên vrypostigh u te melden 358
Al 't geen Trachiners op het merktvelt elk vertelden,
360
Een overtuiging des geveinsden door de faem. 359-60
Dit 's waer, al klinkt het in uw oore onaengenaem.
Wee my elendige! waer ben, wat doe ik langer?
Van welk een huispest gaet dit hof nu heimlijk zwanger!
Och ongelukkige! dees naemelooze spruit
| | | |
365
Ziet Eurytus gedaente en aert ten oogen uit,
Al zwoer de leitsman met een' hoogen eedt vermeeten
Geensins te konnen raên hoe deze wert geheeten,
Noch min dat Iöle de naem was, dienze droegh. 364-68
Och of de plaegh met recht niet alle onvroomen sloegh,
370
Maer die, geveinst van aert, den vroomen laegen leggen! 369-70
Helaes, wat gaet ons aen? wat zal men doen, of zeggen?
Hoe staenwe door dees maer verslaegen en ontstelt!
Ga heene, en ondervraegh. hy zal u, met gewelt 373
Geperst, de waerheit van de zaeke naekt ontkleeden.
375
Wy gaen dan heene: want gy spreekt niet buiten reden. 375
Wy toeven hier een wijl, ten dienst van uw gezagh. 376
Houdt stant: de knaep komt ongedaghvaert voor den dagh,
Dat ik verkunschappe aen uw' man in 't wederkeeren?
380
Gy zult niet licht van hier uit Trachin heenegaen, 380
Ten zywe ons onderling gesprek van vooraf aen
begeertge iet meer te hooren,
Hier ben ik. vraeg, mevrou.
zultge ook de waerheit smoren?
Geensins, dat weet Jupijn, is 't my slechts wel bewust. 384
385
Wat voor een vroumensch brengt gy mede op deze kust? 385
| | | |
Een rechte Eubeesche vrou, doch 'k weet niet wie heur baerde. 386
Zie herwaert. weetge niet, noch kentge niet de waerde
Van my, die met u spreek?
wat's oirzaek van dees vraegh? 388
Zegh op, zoo gy verstaet wat antwoort my behaegh. 389
390
Ik spreek met Eneus bloet, een koninginne, een groote, 390
Zoo mijn gezicht niet dwaelt, met Herkles bedgenoote,
Gy my ook kent voor vrouwe, en koningin van 't hof. 393
zegh wat straf verdientge, zijtge waerdigh,
395
Bevint men datge haer bejegent dus boosaerdigh
hoe dus, mevrou? wat boosheit? hoe dus wars? 396
Hoe uitertge u zoo vreemt, in 't vraegen al te dwers? 397
Niet ik maer gy valt dwers.
mevrou, ik ga dan heene, 398
En ben te dwaes, zoo 'k u mijne ooren langer leene.
400
Gy zult niet heenegaen, ten zy men eerst beleeft 400
Op mijne vraegh een klaere en billijke antwoort geeft. 401
Wel vraegh wat u belieft, dewijl u lust te spreeken. 402
| | | |
Gy brengt hier een slavin. wie is zy? uit wat streeken? 403
Ik zegh, wat vraeghtge my? 404
405
Dat Iöle deze onbekende, in slaverny 405
Gevoert, de dochter is van Eurytus? laet hooren.
Maer by wat lieden, wat getuigh heeft met zijne ooren 407
Dees rede uit mijnen mont gehoort en opgevat?
By veele burgers, op het ruime merktvelt, dat 409
410
Een groote troep het hoorde.
en schoon zy durven zeggen 410
Dat dit gehoort wiert: 't is, indien men 't uit wil leggen,
Wat anders hooren slechts in schijn: wat anders is't
Een zaek te bootschappen. dit misverstant baert twist. 411-13
Wat's zeggen slechts in schijn? bezwoertge niet met eede 414
415
Gy broght voor Herkules dees bedgenoote mede? 415
Een bedgenoote voor uw' Herkles? by Jupijn, 416
Mevrou, wat gast geeft hier mijn rede zulk een' schijn? 417
Hier staet hy, die u hoorde ontvouwen by de schaeren, 418
Dat hy, ter liefde van dees dochter, jongk van jaeren, 419
420
De gansche stadt verdelghde, en geensins om de trou
En groote liefde tot de Lydiaensche vrou,
Dit 's kenbaer, heeft verwoest.
| | | |
laet dezen man vertrekken: 420-22
Want 't is geen wijsheit by een krankhooft iet t'ontdekken. 423
By godt Jupijn, wiens vier en blixem op 't geberght
425
Van Eta weêrlicht, 'k wil, dewijl 't u wort geverght,
Dat gy dit niet verzwijght. gy zult het niet verklaeren
Aen een gestoorde vrouw, of een, die onervaeren 427
Zich luttel op 't beloop van 't weereltsdom verstaet, 428
Of niet begrijpt hoe ver de vrouweliefde gaet: 429
430
Want hy waer onwijs, die, als met een' opgeheven
En sterken arm in 't perk, de min zou wederstreven: 430-31
Dewijlze naer heur' lust de goôn beheerscht, ook my. 432
Waerom zou Herkules een andre vrou, wie 't zy,
Beminnen meer dan my? weshalve waer 't onzinnigh 433-34
435
En dwaes, zoo 'k mijnen man, verslingert, en aenminnigh, 435
Beschuldighde, of dees vrou, die geensins my verdriet
Of leet berokkende. neen zeker, 't is zoo niet. 436-37437
Indien zijn valsch berecht u steef en sterkte in logen, 438
Zoo hebtge uit 's meesters borst geen goede leer gezogen, 439
440
En leeraert, onder schijn van goet en deught, het quaet.
Zoo blijkt uwe ondeught. spreek dan waerheit in der daet: 440-41
Want wat luit schendiger dan dat een vrygeboren 442
Op logens wort betrapt? dus beelt u, wiltge hooren,
Niet in dat logentael voor my verborgen blijf:
445
Want die het zelfs uit u verstonden, zullen 't stijf 445
En sterk bevestigen voor my. wat wiltge schroomen,
| | | |
Dewijl 't meer quetsen zal, begint het uit te komen? 447
En hooren wy 't, dat strekt tot niemants harteleet. 448
Heeft Herkules zich niet aen veelen uit besteet, 449
450
En iemant hierom leedt van my geleên voor dezen, 450
Of wederwaerdigheit, of hoeft'er voor te vreezen? 451
Hoewel hy hierom, krank van minne, quijnen gaet: 451-52
Ik zelf heb deernis haer t' aenschouwen in dien staet,
Naerdien de schoonheit stof tot haer bederf bestelde, 454
455
Toen hy het lant bedorf, de poorten nedervelde,
Hoe zwaer het viel, en haer vervoerde in slaverny. 455-56
Dit spreeke ik rustigh heene, op datge tegens my 457
De waerheit spreekt, en dit by andren weet te kleeden.
Ay luister naer mevrou: zy spreekt met goede reden.
460
De tijt zal 't loven, ik u gunstigh zijn hier voor. 460
Lofwaerdige mevrou, terwijl ik zie en hoor 461
Dat gy een mensch zijt, en in menschelijken wandel
Niet onbescheiden, wil ik u den ganschen handel 462-63
Ontdekken: want het is alleens gelijk hy zeit. 464
465
Alcides, dus op haer verslingert en misleit, 465
Bestreet Echalie, en bestont haer stadt te schennen, 466
En om nu ront te gaen, verboot noit dit t'ontkennen: 467
Doch ik, bekommert by my zelven, waertste vrou,
Dat mijn oprecht verhael u smart aenbrengen zou, 469
470
Vergreepme, indienge dit een misgreep wilt verklaeren. 470
| | | |
Dewijlwe u al de zaek nu rustigh openbaeren, 471
Betoon dat gy dees vrou om uwen man alleen
En u bemint, en breng uw woorden overeen 472-73
Met d'openbaere daet, aengaende uw medelijden
475
Met dees bedrukte vrou: want Herkles, die in 't strijden 473-75
Alle andren overwon, leght onder haer gewelt
Door liefde t' haerwaert, die zijn kracht en sterkheit smelt.
'k Versta genoegh dat my dit lijdzaem staet te lijden,
En wil in dit geval niet tegens goden strijden,
480
Noch my verpijnigen. maer laet ons binnen gaen, 480
Op datge mijnen heer verkuntschapt wat voortaen 481
Ik u beveel, met een hem levert mijne gaven, 482
Tot eene erkenning der schenkaedjen, van dien braven
My toegestuurt door u: want 't is in dezen staet
485
Niet billijk datge bloot en ledigh heene gaet,
Naerdienge herwaert quaemt met zulk een zegestaetsi. 486
REY.
Is zulk een kracht gegeven
490
Want om voorby te streven 490
Hoe geestigh zy voorheen 491
Met goôn hebbe omgesprongen;
495
Verschalkt wiert door haer' vont, 494-95
Ook Pluto, diep gedooken 496
In 's afgronts duistren gront:
Neptuin, die d'aerde schokt
| | | |
500
Met zijne vork van onder:
Veele andren [loos verlokt,
Bekoort van min, byzonder
Eer zy met Herkles troude,
505
In 't vechtperk trots en fier,
Daer ieder het aenschoude,]
Zich queeten, heet op lof, 507
Bezweet en vuil van stof. 501-08
Hier quam nu d'Etolier 509
510
De stroomgodt mê, vol toren, 510
Viervoetigh, als een stier,
515
Zijn tegenstrijder rust 515
Zich toe, om dien vermeeten
t'Ontmoeten in den strijt,
Verlaet Thebaensche reien,
520
Hy weet de knods te zweien, 520
Te handlen tegens grooten, 522
Zoo braef, gelijk een zoon
In 't midden van dit spel 527
Zat Venus, die het minnen
530
Den kampren ook een wet. 529-30
| | | |
Men hoort de vuisten treffen,
En 't ramlen van den boogh
Zich in de lucht verheffen.
Het grimmigh stiershooft vloogh,
535
En stiet met zijnen horen.
Dus worstlenze onder een,
Schuimbekkende van toren. 537
De dochters oogen weenen. 541
Dien strijt aen, op den oever 542-43
545
Verwachtende, altijt droever, 544-45
Ik klaegh dit, als haer moeder, 547
Die 't aenzagh en verstont.
Elk vocht om 't eerst verwoeder. 549
550
De maeght, van schrik gewont,
Zit treurigh, en verbeit, 551
Als 't kalf, dat, vet geweit,
Vriendinnen, nu de gast in 't hof gevange vrouwen 554
555
En maeghden, eer hy gaet, alleen zoekt t'onderhouwen, 555
Koome ik u heimlijk hier voor 't hof, niet onbedocht, 556
Ontvouwen wat mijn hant voor dezen heeft gewrocht,
Op datge mijn verdriet beklaegen helpt met rouwe: 557-58
Want 'k hebbe een maegt, geen maegt, maar een gehuwde vrouwe,
560
Zoo schat ik 't, binnen 's huis ontfangen, 't welk my stoort; 560
Gelijk een zeeman, die een pak neemt binnen boort,
Een koopmanschap, die hem tot schade zal gedyen. 562
| | | |
Nu staet ons anders niet met groot gedult te lyen
Dan datwe beide, van een deken toegedekt,
565
Een' man omhelzen, die onze oogen luikt en wekt. 565
Die Herkules, befaemt voor vroom en eenen braven,
Vereert zijn gemaelin met zulke fraeie gaven,
Tot een vergelding, dat, terwijl hy reist en vaert,
Zy zulk een langen tijt den drempel heeft bewaert: 569
570
Doch 'k wilme, al hinkt mijn man geduurigh aen dit evel,
Niet stooren, neen geensins, noch wenschen dat hy snevel. 571
Maer zeghme toch, wat vrou zou draegen zulk een kruis,
Dat deze vreemde vrou bewoone een zelve huis,
Een zelve ledekant gebruike zonder hinderen?
575
Want 'k zie haer schoonheit eerst opluiken, mijne minderen. 575
Hy kust de roozen van haer levens morgenstont,
En walght van my een' kus te geven mont aen mont. 576-77
Dus spijtme een gemaelin van Herkules te heeten, 578
Terwijl hy van de min der jeughdige is bezeten:
580
Doch als ik zeide, het betaemt niet dat een' vrou,
Die wijs en rustigh is, zich hierom stooren zou. 581
Maer hoort vriendinnen [neemt mijn rede nu ter harte,] 582
Wat raet my overschiet, tot heeling van dees smerte.
'k Heb noch een out geschenk van 't grijze menschepaert 584
585
Dus lang zorghvuldigh in een kopre bus bewaert. 585
'k Ontfing het, noch heel jong, van Nessus, ruigh van haeren,
Den veerman, dootelijk gewont, in 't overvaeren
Van den diepgrondigen Euenus, daer hy, zeil
Noch riem gebruikende; zijn veergelt won, doch geil 588-89
590
My [Herkles gemaelin, gesterkt met huisgenooten, 590
In 't volgen van mijn' man] met onbeschofte pooten 591
Betasten woude, recht in 't midden van den vliet
Gedraegen op zijn' hals. ik schreeude. Herkles schiet
Hem daetlijk in de borst ter longe in, dat het ruischte. 594
595
Het ondier stervende, als een geile en onbesuiste, 595
| | | |
Sprak minzaem: ô mijn kint, gy telgh uit Eneus stam,
Zult, om dat ik u lest uit liefde in d'armen nam 597
En overvoerde, dit geschenk ten loon ontfangen, 598
Indienge luistren wilt. wort Herkules bevangen
600
Met iemants min, gebruik mijn dik geronnen bloet,
Dat uit dees wonde vloeit, daer Herkles pijl verwoet 601
En giftigh, eer in 't lek van Lerne diep gedompelt, 602
Mijn zy me trof: hy zal, van minzucht overrompelt,
Geen ander vrouwenbeelt beminnen boven u. 603-04
605
Ik, overdenkende dat jongste woort, heb nu
Dien rok besmeert met bloet, dus lang in huis gescholen, 606
Gelijk die veege riet, en zoude ongaerne doolen, 607
In quaet te leeren, min iet reukeloos bestaen, 607-08
Naerdien ik boosheit haet. men pooge Herkles aen
610
Te lokken door gevley, de maeght met minnedranken: 608-10
Doch dunkt dees middel u niet raetzaem om de kranken
Te heelen; 'k zal het liefst nalaeten uit ontzagh. 611-12
Indien men op zijn werk betrouwen stellen magh, 613
Zoo dunkt ons zijtge hier niet qualijk in beraeden.
615
Wy houden 't zo, hoewelwe in 't werk voorheen noit traden. 615
Gy moet uw werk verstaen, en geensins onbedocht 616
Aenneemen voor bekent het geen gy noit bezocht. 617
Men zal 't haest weten. 'k zie hem hier ten huize uit komen, 618
En spoeden: wacht u dat dit geensins wort vernomen; 619
620
Want wie in 't heimlijk een bestrafbaer werk bestaet, 620
| | | |
Vervalt niet licht in scha, schandael, en schande en smaet. 621
O Eneus dochter, zegh my nu, wat's u begeeren? 622
Ik toefde lang in 't hof, en moet nu wederkeeren.
Het is alreê beschikt, terwijlge alleen in 't hof 624
625
De vrouwen onderhielt. schenk Herkles, groot van lof,
Dit rijk gewrocht gewaet, het hantwerk van mijn handen.
Vermaen hem dat hy toch geen' mensch met deze panden 627
Bekleede, noch de zon, noch haert noch outervier
Dien rok beschijne, eer 't mes den witten offerstier
630
De keel afsteeke, en hy zich staetigh voor de goden 630
Vertoone, volgens mijn belofte, en hun geboden, 631
Die luiden dat ik hem in 't nieuwe altaergewaet
Moet eeren, daer hy, een nieu priester, 't offer slaet,
635
Naer mijn bevel, zoo sterk het met dit pant, daer 't zegel,
Van hem hierop gedrukt, ook daetlijk wort gekent.
Ga lever hem dees doos: en nu men u verzent,
Bestel niets noodeloos, het welk wy konnen derven, 637-38
En quijt u zoo, dat wy zijn dubble gunst verwerven. 639
640
Voltrek ik mijnen plicht, als een die heene reist, 640
'k Zal niets verzuimen 't geen uw dienst naer reden eischt, 641
Dees doos hem offeren, en, naer mevrous behaegen, 642
Getrou aen uwen heer dees boodtschap overdraegen.
Ga heen, die weet hoe gy het hier geschapen vont.
| | | |
645
Ik weet het wel, en zal hem melden hoe 't hier stont. 645
Gy weet het: zegh hoe ik dees vreemde wellekoomde. 646
Zoo minzaem, dat ik naeu mijn vreught en blyschap toomde. 647
Wat zultge boven dit noch zeggen? want ik vrees 648
Dat gy mijn liefde ontdekt, onkundigh of hy dees
REY.
O baden, warme zeerotsstoven,
En die om Etna zette uw' stoel,
Of midden in Melidaes poel,
Of op Dianaes strant geschoven,
655
Daer Grieken om het merktvelt zwarmt, 655
En 't berghbadt 's menschen leên verwarmt: 651-56656
Nu speelt de fluit u blijde wijzen, 657
Op stemmen van de zanggodin. 658
Men haelt Alkmenes afkomst in
660
En Jovis zoon, wel waert te prijzen.
Hy brengt in 't endt van over zee
Den roof van alle deughden me. 662
Men wachte op hem wel vijftigh weeken, 663
Terwijl hy dwaelt van kust tot kust.
665
Zijn gemaelin zat, onbewust
| | | |
Van hem, zoo lang van rou bezweeken. 665-66
Dees krijghshelt heeft, dus lang verbeit, 667
Dien zwaeren krijghstocht afgeleit.
Hy keere. laet het schip niet rusten
670
Voor dat het van het eilant schey,
En spoedigh lande aen deze key, 671
Bekleet met dit altaergewaet, 673
Hem toegestuurt door Nessus raet.
675
O vrouwen, 'k vreeze dat ik blint, my zelf ten laste, 675
Een reukloos stuk bestont, en erger dan het paste.
Hoe nu, mevrou, wat 's dit?
ik weet het niet. my quelt 677
Dat weldoens halve iet quaets in 't werk moght zijn gestelt, 678
hoe? spreektge van de giften, 679
dat is het. mijne driften 680-81
Bestonden niemant oit te raeden werk te spoên
indien ik 't magh bevroên
En weeten, zeghme dan, wat port u dus te schroomen? 683
Och vrouwen, hoortme toch hoe dit is toegekomen, 684
685
Een wonderbaere zaek, en noit voorheen gedacht. 685
De wol, geschoren van een witte schaepevacht,
Daer ik mijn' schoonen rok me streek, is gansch verdweenen, 687
Van niemants hant geroert, en droop op koude steenen. 688
Maer om t'ontvouwen hoe de zaek is toegegaen,
690
Zal ik 't wijtloopender u geven te verstaen.
| | | |
Al wat het menschepaert, dat zijnen tijt zagh enden,
Met eenen scherpen schicht geschoten in de lenden,
My leerde, heb ik niet geslagen in den wint,
Maer naeu en stip bewaert, als eene wet, geprint
695
In eene kopre plaet, gelijk het dier voorzeide, 695
My raedende dat ik d'artsny voorzichtigh leide,
Bedekt voor vier en zon, in een' verborgen hoek,
Tot dat men 't smeeren zoude op stof, of eenigh doek.
Dit's al bestelt, gelijk de tijt het scheen te leeren. 699
700
'k Bestont het, binnen 's huis, al heimelijk te smeeren, 699-700
Gebruikende hiertoe de wol, van eene vacht
Getrokken, 'k heb dat kleet gevouwen, en gewacht 702
Voor vier en zonneschijn, in eene doos gesloten,
Hem tot een gaef bestelt: dit weetge, ô reigenooten. 704
705
Nu koomende in het hof, verneeme ik daer met rou 705
Iet schrikkelijx, en dat geen mensch vermoeden zou.
De wol, waermé 't gewaet besmeert was en bestreeken,
Gesmeeten op den vloer, wort van de zon ontsteeken, 708
Vervloeit verteert op d'aerde, onzeker om wat reên. 709
710
Gelijk het zaegemeel, van eenigh hout gesneên, 710
Zoo lagh het ook op d'aerde, en kookte, en raekte aen 't smoken, 711
Recht als by herrefsttijt de most begint te kooken.
Ik arme elendige weet naulijx, noch begrijp
Wat my te denken sta, en schrik voor mijn onrijp
715
En zorgelijk bestaen. het dier, geraekt om 't leven 714-15
Om Deianier, zou dat uit gunste een gave geven? 716
Dit schijnt geen waerheit: maer het woude, in stervens noot
My listigh vleiende, zelf d'oirzaeck van zijn doot 718
Uit wraekzucht moorden: en dit schiet, helaes te spade,
720
In mijn gedachten. 'k zal rampzaligh mijne gade, 720
Ten zy de gissing miss', verliezen: want ik weet 721
Hoe Herkles al die hy met zijnen pijl bestreet,
| | | |
Ook Chiron, dootlijk trof, en elk die schoonheên vryde. 723
Het zwarte bloet, dat uit 's gewonden Nessus zijde
725
Quam springen, is besmet van gruwzaem moortvenijn.
Hoe kan 't hem anders dan ten hooghste dootlijk zijn? 726
Aldus begrijp ik 't, en besluit, van rou gedreven, 727
Zoo hem iet quaets gebeur', te scheiden uit dit leven,
Op eenen oogenblik: want een doorluchte haet 729
730
Te leven in schandael, elk een' ten schimp en smaet.
't Is billijk dat men schrik voor ysselijke stukken: 731
Doch laet voor d'uitkomste u door wanhoop niet verrukken, 732
Noch oordeel voor den tijt.
in quaden raetslagh gelt 733
Noch valt geen troost of hoop, die ons gemoedt herstelt. 734
735
Maer in bedroefden, die met opzet niet misdreven, 735
Is minder knaeginge, en dit moetge u zelf vergeven.
Zoo spreeke niet die schult aen eene misdaet heeft,
Maer binnen 's huis geen stof tot zulk een onheil geeft. 738
Het voeght mevrou haer' krop een luttel in te houwen, 739
740
Ten waer zy 't haeren zoon wou melden en ontvouwen.
Hier komt hy aen, die flus naer zijnen vader ging. 741
Och moeder, 'k wenschte u van dry dingen slechts een ding, 742
Of datge doot waert, of, geberght door een' behoeder, 743
| | | |
Den naem moght draegen van een anders echte moeder, 744
745
Of elders voortgeteelt van eenen andren aert. 745
O zoon, hoe ben ik zulk een vloek en laster waert? 746
Gy hebt mijn' vader en uw' man van daegh verslagen. 747
Och zoon, van welk een stuk hoore ik u nu gewaegen?
Dat u onmooghlijck is te keeren en verhoên: 749
750
Want niemant kan wat eens gedaen is weêr ontdoen.
Wat zeghtge, zoon? wie was de bode, die vertelde
Dat ik een lasterstuk zoo snoot te werke stelde? 752
'k Zagh met mijne oogen zelf heer vaders lijden aen,
En heb dees droeve smert uit zijnen mont verstaen. 754
755
Waer hebtge hem gemoet, in wat gewest gevonden?
'k Zal u de gansche zaek, op dat gy 't weet, verkonden.
Toen hy verreizen zou, daer Eurytus palleis 757
En wijtbefaemde stadt verdelght lagh, en op reis
De zegetekens en den roofschat medesleepen, 759
760
Had helt Alcides, op d'Eubeesche kaep, begreepen 760
Jupijn te Ceneus toe te wijden een altaer,
En heiligh kerkwout. 'k zagh hoe hy kerkpleghtigh, daer 762
Ter stede, eerst dankbaer zijn slaghtofferhande inwijde.
Hier quam ook Lichas, uw hofdienaer aen, heel blijde
765
Van huis, als een herout, met uwe fraeie gift, 765
't Venijnigh kleet. uw man schoot daetlijk met een drift 766
Het op uw woort aen 't lijf, en slaghte zes paer stieren,
Alle eerstelingen van den vrybuit, vette dieren, 768
Noch tienwerf tien stuk vees, van allerhanden slagh, 769
| | | |
770
Dat al de weerelt vreught in 's offraers oogen zagh:
Zoo scheen hy door 't gewaet verquikt van geest en wezen, 770-71
In' 't storten der gebeên. maer toen de vlammen rezen,
Ontsteeken aen het vet der offerhande en 't hout, 773
Begon het zweet hem uit te breeken zilt en zout, 774
775
De rok te kleven aen de leden en de lenden,
Zoo taey gelijk het lijm; te scheuren en te schenden 776
De zenuw, vel, en been, te rukken van het lijf. 777
Het bloedige venijn ging weiden, sterk en stijf, 778
Als adderenvergift. hy jammert ongeduldigh, 779
780
Roept uwen Lichas, aen dit lasterstuk onschuldigh, 780
En vraeght hem door wiens list hy dit besmet gewaet 781
Hem toebroght. dees, geensins bewust van eenigh quaet, 782
Zeght daetlijk dat gy hem dit kleet geboot te geven.
Toen Herkules dit hoorde, en dol wiert aengedreven,
785
Te jammerlijk verrukt van smert in 't ingewant,
Greep hy den knaep by 't been, en klonk hem aen het strant, 784-86786
Op eene scherpe rots, het bekkeneel te pletter.
Daer spatten brein en bloet, gemengt met hair en etter. 788
Al 't volk schreeut jammerlijk om 's helts krankzinnigheit,
790
En Lichas droeve doot: maer niemant onderleit 790
Hem eens t' ontmoeten, hy zijght vlak ter aerde neder, 791
En wentelt zich rondom: dan rijst hy schichtigh weder 792
Al schreeuwende overluit, dat al d'Eubeesche kust,
Geboort met rotzen, galmt. toen nu de kracht geblust, 794
795
De moedt met een bezweek, wierp hy zich neêr ter aerde, 794-95
Niet eens, maer reis op reis, en gilde, en huilde, en baerde, 796
Verlasterende uw echt, te smertelijk bezuurt, 797
En Eneus bruiloftslot, een pest, hem toegestuurt 798
Tot 's levens ondergang. in 't ende, aldus aen 't quijnen, 799
| | | |
800
Draeit hy zijn bang gezicht eens om, en, mat van pijnen, 800
Ziet my staen schreien, in het midden van de schaer,
En roeptme flux, en zeght: ô zoon, al valt het zwaer,
Genaek, en laetme in noot uw aenspraek toch niet derven
En troost, al mostge ook met uw' vader teffens sterven, 803-04
805
En brengme daetelijk uit 's volx gezicht, daer spie 805
Noch eenigh mensch, wie 't zy, my langer hoore of zie.
Ontfermtge u over my, zoo brengme van dees werve 807
Hoe eer hoe liever wech, op dat ik hier niet sterve.
Zoo dra hy dit beval, bestelde ik met mijn hant
810
Den veegen in een boot, en broght hem hier op 't lant.
Gy zult hem daetlijk doot of levende aen zien koomen. 811
O moeder, zulk een stuk, uw raet, ter hant genomen, 812
Holp vader dus om hals, uw brave wederga,
Dies bidde ik, voeght het my, dat u de donder sla, 814
815
De wraek u straffe, en dit gebedt zal my niet rouwen, 815
Gy moort hem, wiens gelijk gy nimmer zult aenschouwen. 816
Wel hoe vertrektge dus stilzwijgende. gewis
Wie op eene aenklaght zwijght, melt datze schuldigh is.
Ay laetze heene gaen, en stuiven uit mijne oogen
820
Voor wint, en ver genoegh. wie zonder mededoogen 819-20
Die stukken aenrecht, is geen moeders eere waert.
Zy ga, en voele dat haer 't zelfde wedervaert 822
Het geenze vader braef gespeelt heeft en geklaert. 823
REY.
825
Voorspelling blijken, die hem spelde 825
Dat Herkles, als hy gansch vernoeght 826
Het lant zagh twalefmael geploeght, 827
| | | |
Zou rusten van zijn stiefmoêrs quelling. 828
Deze uitkomst stemt met d'oude spelling. 829
830
Hoe zou een helt, die d'oogen luikt,
En 's levens licht niet meer gebruikt,
Van zwaericheden aengedreven,
Nu noch in slavernye leven!
Want zoo, gelijk men daetlijk hoorde, 830-34834
835
't Vergift van 't paerdemensch hem moorde,
En dus erghlistigh broght ten val
Door draekespogh, en Lernaes gal, 837
Met bloet gemengelt, en gebrouwen;
Hoe kon hy langer 't licht aanschouwen? 835-39
840
't Geborstelt ondier Nessus knaeght 840
En pijnight hem, te fel geplaeght
Van brant, en gloênde prikkelingen.
Zoo komt de doot door d'aders dringen.
Vrou Deianier, dus ongelukkigh, 844
845
Zagh, onverhoet verbaest en drukkigh, 845
Dees boel, een schantvlek in het hof. 844-46
Zy zocht uit Nessus raetslagh stof, 847
Doch door een reukeloos verzinnen, 848
Om 't hart van haeren man te winnen.
850
Nu schreitze droef haere oogen uit.
De doot genaekt hem vast. zy spruit 851
Uit haeren aenslagh, blint besteeken, 852
Het offerkleet, met bloet bestreeken. 853
| | | |
De traenen vloeien naer beneden, 854
855
Gelijk een bron, door alle leden
Verspreit zich 't gruwelijk venijn.
Noit vyant trof met zulk een pijn
Dien grooten helt, beklaegens waerdigh.
Echalie, och gy wert te vaerdigh
860
Ter neêr gesmeeten voor mevrou! 859-60
Van zulk een deerlijk naberou 861
Is Venus oirzaek: want de liefde 862
Het hart der bedtgenoote griefde.
Ik hoore, of 't mistme, een hofgeschal, 864
865
Eerst opgerezen. och wat zal 865
Ik hiertoe zeggen? iemant steent 865-66
Daer binnen, jammert huilt en weent.
Wat nieuwe ontsteltheit magh dit zijn? 868
Wat oude komt in droeven schijn, 869
870
Helaes, zoo treurigh en belaên,
Met een bedrukte tijding aen? 871
Och dochters, wat schenkaedje werdt, 872
Een oirzaek van onze aller smert,
Gestuurt aen Herkles, al t'ontrou? 874
875
Wat tijding brengtge ons, oude vrou?
Och Deianier is doot, is heen,
En heeft den jongsten tret getreên. 877
| | | |
Quam dees rampzalige ten val?
880
Z'is doot, en kout, noch eens gezeit. 880
Och arme, heeft zy 't afgeleit?
Hoe quamze toch ten leste aen 't endt? 882
Heel jammerlijk, dit's wel bekent. 883
Verhael toch hoe 't is toegegaen.
885
Zy heeft zich zelve droef verdaen.
Wat dolheit, welk een misverstant 886
Gaf haer het moortmes in de hant?
Hoe stapeldeze alleen gestoort 888
Den eenen op den andren moort?
890
Met eenen dolk, op 't hart gestelt.
Zaeght gy dat schrikkelijk gewelt? 891
En waerom niet? ik stont'er by. 892
Wie was't? hoe ging't? och zegh het my. 893
Zy moort zich met haer hant niet bloo. 894
Dees bruit, eerst ingehaelt dus bly, 896
Broght haer tot zulk een razerny!
| | | |
Te byster: maer indien gy 't onheil met uwe oogen 898
Aenschoude, zeker 't zoude u treffen met medoogen. 899
900
En durf een vrou dit met haer eige hant begaen? 900
Afgrijslijk, als gy't hoort, kuntge een getuige staen 901
Hier over: want toen zy den zoon het bed zagh spreiden 902
Om zijnen vader weêr t'ontmoeten en geleiden, 903
Verstakze zich, op dat haer niemant zoude zien
905
Beklaegen [leggende voor 't outer op de knien] 904-05
Den weduwlijken staet, en 't scheiden van haer vruchten. 906
Men hoortze t'elkemael weeklaegen, en verzuchten,
Zoo dikwijl zy 't geweer in haere handen nam, 908
Gelijkze was gewoon. dan wenteltze zich gram 909
910
En droevigh door de zael, en ziet een van 't gezinde, 910
Dienze uit een grooten trek begunstighde en beminde, 911
Dan schreideze, en verdaeghde een' geest, berooft van troost, 912
Beklaeghde hofgezin, en haer verlaeten kroost. 913
'k Zagh haer, na deze klaghte, in Herkles kamer streven,
915
En lette hoeze zat in eenen hoek gedreven 915
Heel duister, daer een vrou gedienstigh met haer hant
Alcides kleeders spreide op eene ledekant. 916-17
Toen sprongze op 't bedde, en ging in 't midden zitten schreien
Zoo veele traenen, datze, als beeken, zich verspreien.
920
Ten leste sprakze op 't bedde: ik lagh hier, als een bruit.
Vaer wel voor 't allerlest. mijn byslaep heeft hier uit. 921
Geen nachtrust staet me meer op deze stê te hoopen. 922
| | | |
Zo sprakze, en rukte snel de borst en boezem open, 923-vlg.
Ontgespt den gouden gesp, ontbloot de slinke zy.
925
Ik vliege, uit al mijn maght, naer heuren zoon hierby, 925
Verkunschap hem hoe zy zich aenstelt. onderwijlen 926
Wy heene en weder voort toeschieten, en ons ylen, 927
Verneemtmen hoeze zich met een tweesnedigh zwaert 928
Den dootsteek gaf in 't hart. de zoon, aen 't huilen, baert 929
930
En ziet te spa hoe zy, van 't menschepaert bedrogen,
Verrukt van toorne, zich verkorte, en dus bewogen,
Haer ooghmerk misschoot. hy mistroostigh smilt van rou 930-32932
In traenen, en beschreit het jammer van mevrou.
Hy lagh'er, mont aen mont, en borst aen borst, weemoedigh, 934
935
En storte bitter zijn weeklaghten heet en bloedigh, 935
Dewyl hy, t'onrecht haer betightende, dus ras 936
Een vaderlooze en moederlooze weeze was.
Zoo staet het hier in 't hof, waeruit men licht berekent 938
Dat hy een dwaes is, die twee blijde dagen tekent 939
940
Of meer: want ons geluk voorby geen' morgen spoet. 940
Maer zie dat heden u geen zwaericheit gemoet.
Wat jammer zal ik nu betreuren,
Of 't onheil, dat men zagh gebeuren,
En niet betaemde? naulijx weet 942-44
945
Ik droeve, schoon ik 't overmeet
| | | |
Met oordeel, hoe men dit zal achten. 944-46
Dit beurde in 't hof: het ander wachten 947
Wy noch t'aenschouwen. ongeluk
Te voelen, of aenstaenden druk 949
950
Te vreezen, is een zelve stuk. 950
Och of een voorwint op quam steeken, 951
Die my vervoerde uit deze streeken,
Eer ik van dootschrik heenesterf,
Alleen door Herkules verschijnen, 954
955
Geplaeght met ongeneesbre pijnen.
Men zeght de helt genaekt dees werf. 956
Hy is naby, niet ver te haelen.
Nu schreien vreemde nachtegaelen.
Een vreemde schaer genaeckt: en waer
960
Geleit men hem? men draege stillijk
Den kranken herwaert, dat is billijk.
Hy sterft, of slaept in doots gevaer. 957-62
Och och mijn vader, droeve vader, 963
Waer blijve ik nu? wie is mijn raeder? 964
965
Waer blijve ik nu? och och och och.
Zwijgh stil, mijn zoon, op datge toch
Uw lieven vaders bittre smart 967
Niet wekt. noch leeft het quijnend hart. 968
| | | |
Verstoor hem in zijn ruste niet,
En zwaere krankheit, en verdriet. 972
Een molensteen van zwaericheden 973
En rampen leght my op de leden.
975
Jupijn, waer ben ik? in wat lant, 975
By welke menschen, overmant,
Gepijnight, en van smart bestreden?
De pijn, van boven tot beneden,
Verzwaert afgrijslijk. wee och wee. 979
980
Wel wistge niet door mijne bê 980
Dat rust en stilte was geraeden
Terwijl hy sliep, dus overlaeden
Van slaepzucht, en zijne oogen sloot. 982-83
Mijn tong borst los om vaders noot.
985
O Ceneus rotsstrant, nat van baren, 985
Waer zijn ons godtgewijde altaeren, 986
En wat gena gebeurtme? ô godt, 987
O Jupiter, met welk een spot
Beloontge my? och och ik lye 988-89
990
Van onverzoenbre razernye. 990
Hadde ikze noit met mijn gezicht
Wat arts [de godtheit uitgezondert,
Die uit de lucht, vol weêrlicht, dondert,] 993-94
995
Geneest dees quael door zijne maght?
| | | |
'k Zou meenen dat ik eene kracht
En wonder zagh. wee my, och arme! 996-97
Och laetme leggen. men ontfarme
Zich over my. och, geene rust. 999
1000
Och laetme leggen naer mijn lust.
Wat reptge my? och och, wat stoortme? 1001
Och reptme niet. gy moort, gy moortme.
Gy stoortme, daer ik stilte raep. 1003
Gy stoort de krankheit haeren slaep. 1004
1005
Zy gaet haer' gang, gelijk te vooren.
Waer blijftge, onvromen, ingeboren 1006
Van Grieken? ik die keer op keer 1007
Uw zeen en bosschen op en neêr
Doordwaelde, en zuiverde van plaegen,
1010
Verga, elendigh neêrgeslaegen. 1010
Nu vintmen niemant niet, die my,
Ter doot toe krank van razerny,
Met vier of yzer helpe om 't leven.
Nu komt hier niemant herwaert streven,
1015
Die mijn gebroken hooft verplet, 1015
En my om 't leven halpe, en redt.
O zoon van dezen helt, ay helpme: want waerachtigh
Hier valt mijn kracht te zwak. ik ben het werk niet maghtigh.
Gy ziet noch wakker uit uwe oogen. tast dan aen, 1019
1020
En help hem redden, die van onmaght niet kan staen. 1020
Ik sla de hant aen 't werk, maer kan hem, al t'elendigh,
Niet heelen van zijn smert, noch buiten, noch inwendigh. 1022
Och zoon, och zoon, waer steektge, zoon?
Dus handelt Godt met ons, ô hoon! 1024
| | | |
1025
Vertilme, hefme. och wederspoeden!
De dolle krankheit, weêr aen 't woeden
En razen, treftme veel te bang.
De pijn, ô Pallas, gaet haer' gang. 1028
Och zoon, ontferm u over vader:
1030
Dewijl my geen van allegader
Voorthelpen wil. sny af mijn' strot, 1030-31
En heel dees smart op mijn gebodt,
Een smart, te lijden door de boosheit
Van uwe moeders godeloosheit.
1035
Och zagh ik haer in zulk een' staet,
Gelijkze my ter neder slaet. 1036
O Jovis broeder, Pluto, helpme 1037
In slaep. uw slaepdrank overstelpme. 1038
Verlosme, och arme, in dezen noot,
1040
En helpme aen eene korte doot.
Vriendinnen, toenwe flus verstonden uit bekenden
Hoe fel de koning, zulk een helt, van veele elenden
Gedrukt wiert, schriktenwe in het binnenst van ons hart. 1041-43
Och wat bezuure ik in mijn lichaem zulk een smart, 1044
1045
Een pijn, met geene tong t'ontvouwen, noch te melden!
'k Most stiefmoêr Junoos wrok zoo bitter niet ontgelden, 1046
Noch ook Eurystheus drift berokkent zulk een leet, 1047
Als Eneus eenige oir, die dolle, aen my besteet. 1048
Ik ben onweetende in 't venijnigh net gevangen,
1050
Dat aen mijn lenden kleeft, en knaegende blijft hangen,
En, als een kanker, long en ingewant bekruipt, 1051
| | | |
De geesten uitput, vleesch en bloet en mergh verzuipt. 1052
Hierom bezwijken lijf en leden, fel aen 't quijnen.
Dit pestigh kleet vermoortme, en matme door veel pijnen. 1054
1055
Noit had de sterkste vuist zoo groot een maght aen my,
Noit krenkte een reus, 't gebroet der aertsche razerny, 1055-561056
Noit menschepaertsgedroght, in schutgevaerte ervaeren, 1057-vgl.
Dit scheutvry lichaem, noch geen Grieken, geen Barbaeren, 1058
Geen volk aen 't uiterste endt der weerelt, waer ik toogh,
1060
En wilden temde met mijn knods, en strengen boogh: 1060
Nu moet ik van een vrou, van vrouwenhanden, sterven. 1061
O zoon, betoon dat wy, wilt gy mijn' zegen erven,
Veel dieper in uw hart dan moeders staen geplant.
Ay sleurze herrewaert met uw godtvruchte hant. 1064
1065
Wie van ons beide schaft u lekkerder banketten? 1065
Vaer voort, zoon, voort. beschrey mijn jammerlijke smetten. 1066
Ontferm u. volk by volk wil schreien om mijn' val.
Och zal ik weenen, als een maeght, die sterven zal, 1068
Ik, dien men noit om ramp een' traen, een zucht zagh geven?
1070
Zal een verwijfde deught, dus neêrgeslagen, sneven? 1070
Koom herwaert, zoon: beschou uw vaders droef gequel.
Beschou altzaemen uw' gescheurden vaders vel
En ingewant gescheurt. ô vader van de goden,
Dat my de donder sla, uw felle blixems dooden. 1072-74
1075
De sterke draeying dempt mijn zinnen en verstant. 1075
| | | |
De gloênde brant slaet voort. ô eertijts dappre hant!
O hart, ô vroome borst! ô armen, sterk van krachten, 1077
Die den Nemeeschen leeu, dien bruller, kont versmachten, 1078
Dat hy, schuimbekkende en knerstandende, verwoet
1080
Den geest uitbraekte in 't endt, gemengt met vier en bloet. 1078-80
Dees rechte hant kon eer de felle poelslang stikken, 1081
En Lerne veiligen. zy liet zich niet verschrikken 1082
Van eenen troep, die niet twee lijven vocht op 't lant. 1083
Zy velde 't wilde zwijn, in 't bosch van Erymanth. 1084
1085
Zy sleepte Cerberus, afgrijselijk gebeeten, 1085
Uit Plutoos hol, met zijn dry hoofden aen een keten. 1086
Zy schoot den draek, die zich in duizent krullen krult, 1087
En 't ooft bewaekt, dat in het west den hof vergult. 1088
Zy louterde overal de landen van hun quaelen, 1089
1090
En niemant kon oit roof en prijs op ons behaelen. 1044-901090
Ik, zoon van godt Jupijn, gewonnen by Alkmeen, 1091-vlg.
Gevoele een binnekoorts verscheuren lijf en leên,
En spelle u, schoon ik smilt, zy zal, die my dit kuischte, 1093
Mijn wraek gevoelen. brengze, en leer deze onbesuiste
1095
Verkunschappen, dat ik, een doot en levend man,
Geen booswicht spaeren, en de boosheit straffen kan. 1094-96
Onzaligh Grieken, wat verdriet staet elk te schroomen, 1097
Indien u Herkules ontijdigh wort benomen! 1098
| | | |
Heer vader, laetge toe dat ik u iet vermaen? 1099
1100
Dewijlge krank zijt, hoor het stillezwijgende aen. 1100
'k Zal bidden om het geen ons 't recht en ook de reden
Leert volgen. gunme dit, en laet om mijn gebeden
Uw gramschap zwichten: want gy weet de reden niet.
Zegh op, het zy gy groeit of lijdt in mijn verdriet. 1101-04
1105
Zegh op, en zwijgh terstont. 'k vervalle, en legge aen 't gijpen, 1105
En kan uw duistre spraek niet vatten noch begrijpen.
Ik woude u melden hoe het nu met moeder gaet, 1107
Ook hoeze uit misverstant u broght in dezen staet. 1108
O booswicht, reptge noch van 't schendigh vadermoorden,
1110
En perst en plaeghtge my met zulke lasterwoorden? 1109-10
z' Is nu in zulk een' schijn, dat my geen zwijgen past.
Als ofze eerst niet genoegh verrichte, my ten last? 1112
Gy zult niet zeggen datze iet aenrecht, waert gelastert. 1113
Zegh op, doch wacht u dat gy niet van aert verbastert. 1114
| | | |
1115
'k Zal melden hoeze storf: want moeder is om hals. 1115
Door wien? dit's wonderspraek, in zoo veel ongevals. 1116
Zy heeft zich zelf verdaen. geen mensch benam haer 't leven. 1117
Och had ik met mijn vuist haer dezen slagh gegeven! 1118
Gy staekte uw' toorne, indien gy 't klaerder had verstaen. 1119
1120
Gy melt een gruwelstuk. hoe is dit toegegaen? 1120
Zy dwaelde uit misverstant, en ley niet toe op boosheit. 1121
O booswicht! zy vermoortme. is dit geen godeloosheit? 1122
Zy broude een' minnedrank, om in uw gunst te staen, 1123
Doch dwaelde, om zich en 't hof van uw boelin t'ontslaen. 1124
1125
Waer is in Trachin zulk een toveres te vinden? 1125
Maer Nessus 't menschepaert wou haer aldus verbinden, 1126
In schijn datze uwe min zou winnen door zijn bloet. 1127
Helaes, ik ben om hals! 't is uit met my. ik moet
En kan het hemelsch licht voortaen niet meer aenschouwen.
1130
Nu blijkt, nu zietmen ons bederf en doot gebrouwen. 1130
| | | |
Ga heene, zoon: vertrek: gy gaet uw' vader quijt.
Ga roep vry al 't geslacht, Alkmeen, vergeefs gewijt 1132
Tot eene bedtgenoot van Jupiter. ga heene,
Op dat uit mijnen mont, terwijl een ieder weene, 1134
1135
Elk een de spelling van de godtspraek hoore en vatt'. 1135
Vrou moeder is hier niet. zy reisde uit uwe stadt 1136
Naer d'oude zeekust van Tyrinthe, om daer te woonen, 1137
En nam ook kinders mede. een deel van uwe zoonen 1138
Bewoont noch Thebe. wy, heer vader, hier vergaêrt, 1139
1140
Is 't noodigh, luistren wat uw leste wil verklaert.
Hoor toe, het is nu tijt, en wil toch niet vergeeten 1141
Dat gy u manlijk draeght, en Herkles zoon mooght heeten:
Want vader Jupiter my spelde, dat voortaen 1143
Geen levend mensch, wie 't waer, de hant aen my zou slaen, 1144
1145
Maer eene schim, die reê ter helle was gevaeren. 1145
Dit menschepaert heeft my, naer vaders openbaeren, 1146
Na zijne doot verdelght: en 'k wil, op dat het blijk',
Een nieuwe spellinge, deze oude heel gelijk,
Verhaelen. 'k zou [wanneer ik 't kerkwout van de Sellen, 1147-49
1150
Waer ingetreden, om mijn lot te hooren spellen,]
Ter aerde leggende, verneemen uit den tak, 1151
Godt Jupiter gewijt, zoo dra de boschduif sprak, 1149-521152
Hoe ik, tot dezen dagh in 't leven, zonder zwichten,
| | | |
In 't endt gevoelen zou mijn' moeden hals verlichten
1155
Van zulk een' zwaeren last, te streng ons opgeleght. 1153-55
Toen scheen het dat my veel gelux was toegezeght:
Maer 't melde alleen mijn doot, en 't ende van mijn dagen: 1157
Want dooden rusten stil, van allen last ontslagen.
Dewijl dit openbaer nu voorvalt, voeght het, zoon, 1159
1160
Datge uwen vader helpt, en alle zijn geboôn
En wet, in haeren eisch, voltrekt, eer hy zich stoore. 1160-611161
O vader, 'k vrees met u te twisten. spreek, ik hoore,
Bereit getrou uw' wil te volgen.
Hoe eischtge die dus streng?
ontzeghtge my dit pant, 1164
1165
En geeftge daetlijk geen gehoor? hoe is 't gelegen?
Daer is, daer is mijn hant. ik spreeke u geensins tegen.
Nu zweerme by het hooft van vader, godt Jupijn.
Wat zal ik zweeren, en waerin gehoorzaem zijn?
Gy zultme zweeren in te volgen mijn begeeren. 1169
1170
Ik zweere u by Jupijn, die kennis draeght van 't zweeren. 1170
Bedrieghtge my, zoo treff' de vaders vloek uw hooft. 1171
Dat treftme niet. 'k bedriege u niet, zoo gy 't gelooft. 1172
| | | |
Gy weet waer Eta rijst, gewijt Jupijn ten prijze.
Heel wel, en offerde daer dikwijl, naer 's lants wijze. 1173-74
1175
Gy zult mijn lichaem daer heendraegen, met uw hant
En hulp van vrienden, hier geroepen uit het lant, 1176
Dan van veel lijkhout, uit het eiken bosch gehouwen, 1177
En vet olijfhout my een' hoogen stapel bouwen. 1178
Legh hier mijn lichaem op, getroost en onbelaên, 1179
1180
En steek het lijkhout met de dootse lijktortse aen, 1180
Doch zonder eenen traen te laeten, en te schreien,
Gelijk 't mijn 'zoon betaemt, of 'k zal u zonder beien 1182
Opkomen, vloeken, om u waeren by den tast. 1183
Wat zeghtge, vader? och wat leghtge uw' zoon ten last? 1184
1185
Het geenge schuldigh zijt: of weigert gy 't vermeten, 1185
Zoo zijtge een anders zoon, niet waert mijn zoon te heeten. 1186
Och vader, 'k vraegh noch eens, wat eischtge met een woort, 1187
Dat ikme smette met een' vuilen vadermoort?
Gy zult geen' vadermoort bedrijven onbescheiden, 1189
1190
Maer in mijn lijden my een artseny bereiden.
Hoe heel ik 't lichaem, zoo 't verbrande en ga tot niet?
| | | |
Bestel al 't ander werk, indienge u dit ontziet. 1192
Om 't lijk te draegen ik mijn dootplicht u niet weigere. 1193
Ontzietge 't lijkhout ook te staplen, dat het steigere? 1194
1195
Behoudens dat ik 't met geen lijktorts steeke in brant: 1195
In 't ander staenwe reede, en gaen u aen de hant. 1196
Het is genoegh, mijn zoon. betoon den overleden
Dien kleenen dienst noch, na zoo veel gedienstigheden. 1197b-98
Al waer 't een zwaerder last: ik volgh wat u behaeght. 1199a
1200
Gy kent de brave telgh van Eurytus, een maeght. 1200
dat 's recht. 'k beveelze u voor mijn sterven.
Zoo gy godtvruchtigh zijt, en noode zoudt bederven, 1202
Dewijl u d'eet verbint aen vaders liefde en trou; 1203
Aenvaertze, na mijn doot, gewilligh tot uw vrou, 1204
1205
Op dat geen ander man haer, die aen mijne zye
Geslaepen heeft, dan gy alleen, omhelze en vrye. 1206
O zoon, bewaer deze echt, en luister naer mijn reên: 1207
Want gy stont vader in gewichtiger voorheen
Ten dienst: en weigertge in een kleener hem te hooren,
1210
Zoo zultge reukloos al uwe oude diensten smooren. 1210
Het voeght niet dat men een' op zijn verscheiden stoor. 1211
Maer zulk een streng gebodt klinktme al te hardt in 't oor. 1212
| | | |
Gy spreekt, als ofge ontzeght te volgen mijn behaegen.
Wat mensch ter weerelt zou haer lijden en verdraegen,
1215
Die vader broght om hals, en moeder holp van kant,
Ten waer een zinneloos, berooft van zijn verstant? 1216
'k Wil liever sterven dan met een vervloekte leven.
Hy schijnt om vader, die vast zieltooght, niet te geven.
Doch zijt verzekert dat, volhardtge in dit geval, 1219
1220
Uw vaders vloek uw hooft afgrijslijk treffen zal.
Wee my. het schijntme dat gy raeskalt zonder reden. 1221
Gy terghtme in mijnen slaep noch eens tot heftigheden. 1222
Wat twijffelmoedigheit bestrijtme in dezen staet!
Acht gy 't onbillijk in te volgen vaders raet? 1223-24
1225
O vader, zal ik uit uw' mont godtloosheit leeren? 1225
't Is geen godtloosheit in te volgen mijn begeeren.
Is 't billijk 't geenge my dus streng ten laste leght? 1227
Laet goden tuigen van mijn billijkheit en recht. 1228
'k Zal 't volgen, nademael de goden dit getuigen,
1230
En onder uw gebodt my zelven gaerne buigen.
Het kan niet quaet zijn, zoo ik vaders wil voltrek. 1229-31
| | | |
Dat is een braef besluit. nu hecht aen dit bestek 1232
Deze eene weldaet: breng mijn lichaem daetlijk buiten, 1233
Eer ik aen 't razen sla van pijnen, niet te stuiten.
1235
Valt aen: tast aen: heftme op. dit is mijn leste wensch, 1235
De rust van zwaericheên, het ende van den mensch. 1236
O vader, zijt gerust: wy volgen uw begeeren.
Nu gy 't beveelt, zal ons geen zaek ter weerelt keeren. 1237-38
Vaert voort, eer ik verzwakt berooft wort van verstant.
1240
O harde ziel, met welk een' taeien ysren bant
En strik hangt gy gehecht aen 't lichaem. staek dit klaegen. 1239-41
Nu wortge, al valt het zwaer, gedient naer uw behaegen. Vs. 1242
O makkers, draeghtme heen. vergeeft mijn ongedult. 1243
Gy weet hoe my de goôn mishandlen, zonder schult
1245
Verlaeten in dien noot, en hoeze, die my toomen, 1245
En ik mijn vaders noem, mijn lijden vast zien koomen. 1243-461246
En noch ziet niemant wat hier na op volgen zal. 1247
Het tegenwoordige een te deerlijk ongeval
| | | |
Gedijt hun zelf ter schande, en bitterst valt het ende
1250
Hem, die beproeft wort van dees jammerlijke elende. 1248-50
Bewaer zorghvuldigh 't hof van Herkules, ô maeght, 1251
Die zoo veel lijken van doorluchte mannen zaeght, 1252-vlg.
En alle jammeren, te zwaer in 't wederstreven,
EINDE.
|
*Algemene Opmerkingen: Vondels vertaling berust in hoofdzaak op de Latijnse overzetting van Winsemius; blijkens het Dl. VIII, bl. 983 opgemerkte heeft Vondel Winsemius' Latijn geraadpleegd in de verzameluitgave der Poetae Graeci Veteres (1614). De gevallen dat Vondels vert. duidelijk alleen met het Grieks (tegenover het afwijkende Latijn) overeenstemt, zijn schaars, maar veel sprekender dan die in de Oedipus-vertaling; zie de vbb. die Geerts aanhaalt in zijn Vondel als Classicus enz., blz. 232 en vergelijk verder de Griekse tekst bij vs. 220, 297, 346, 375, 529-30, 824.
Voor de afkortingen vergelijke men de noot bij de Oedipus-vertaling, Dl. VIII, blz. 863.
De Trachiniae is het enige der bewaarde stukken van Sophocles dat naar de wijze van Euripides met een monoloog opent. Het treurspel vertoont ook in andere opzichten overeenkomst met Euripides' treurspeltrant.
Vs. 2-3vergelijk hiermee de slotregels van Koning Oedipus; uitvallen zal; Soph.: ‘geweest is’.
4-5wat .... drukt; Soph.: ‘dat mijn lot rampzalig en zwaar te dragen is’; die ....: die reeds, toen ik nog in het paleis van mijn vader woonde (dus: in mijn jeugd) ....
6Pleuron: stad in Aetolië; volgens anderen was Calydon de residentie van Eneus (zie Inhoudt, r. 1).
6-7al te gader de vrouwen: alle vrouwen te zamen; moet (historisch praesens): moest; echt: uithuwelijking.
8Acheloüs, zie Inhoudt, r. 3-vlg.
8-9leght .... paeren; versta: vertoonde zich in drie verschillende gedaanten bij het dingen naar mijn hand.
10draek; versta: slang; mensch, Soph.: ‘mens met stierengelaat’; knevelen en haeren; Soph.: ‘de dichte baard’.
16Alkmeens en Jovis (Jupiters) zoon, zie bij de Toonelisten.
18met gront van reden, toevoegsel; D. was verbijsterd (zie vs. 19), van iemand die het werkelijk gezien heeft, mag men met grond verwachten dat hij ....
19ik vreesde: ik zat daarbij verbijsterd van angst; rou: droefheid.
21die .... regeeren, paraphrase van Zeus' bijnaam.: de kampbestierder.
33en .... van huis: nu eens thuis, dan weer afwezig.
34een' andren: Eurystheus (zie vs. 1047); D. wil de gehate naam niet uitspreken. Soph. zegt: iemand.
34-36en keerende enz.; Gr.: ‘en thans, nu hij deze zware werken alle heeft volbracht, ben ik nog het meest beangst.’ Vondel zegt, in overeenstemming met het onjuiste Lat., in vs. 36: dan pleeg ik het meest beangst te zijn ( doorgaens: altijd door) Om V.'s zinsconstructie te begrijpen geve men: en keerende .... weer door: zijn wederkeren .... (dat) jaagt mij enz.
37Ifitus; voor het hier vermelde feit zie men vs. 263-69.
39waert: gastheer, nl. Ceyx, koning van Trachis.
39-40waerheen enz.; zie vs. 240-vlg.
44strijt: folterende onzekerheid.
47Soph.: ‘ immers, hij gaf mij ...’ (Deianira deelt de reden van haar angst mee, nl. het feit dat Hercules haar een hantboek (Soph.: schrijftafeltje) had gegeven, waarin een orakel stond; vgl. vs. 80 en 156-vlg.); met zijn hant (toevoegsel): eigenhandig, of eerder eigenhandig geschreven.
48strekken: strekken tot. - Leervrou; zie de aant. bij de Toonelisten.
49ik zie; Gr.: ‘ik zag u reeds vaak ....’; het scheien: het vertrekken.
52vermanen: een les geven, waarmee men zijn voordeel kan doen.
53-55De tekst is door V. niet begrepen; Soph.: ‘waarom zendt gij, moeder van zovele kinderen (die toch bescherming behoeven) niet iemand uit om uw man te zoeken’. Bij V. is niemant: geen van uw zoons; dewijl: zolang als, wanneer.
57zorgh draegen voor: zich bekommeren om; Gr.: ‘indien hij althans zich bekommert om ....’
58ten drempel innestreven; versta: naar huis (het paleis waarvoor beide vrouwen staan).
62heerlijk: voortreffelijk (tevens nog gevoeld in de etymologische betekenis, zie vs. 64).
63-64Soph.: ‘gelijk deze vrouw nu; zij is een slavin, maar spreekt het woord van een vrijgeborene’ (vgl. bij V. dienstmaeght - edelmoedigh).
68indien .... vertrout; Soph.: ‘als men het (gerucht) mag geloven’. V.: als moeder vertrouwen in mij stelt met betrekking tot deze zaak.
70een Lydiaensche vrouwe, nl. Omphale, zie vs. 240-vlg.
71-72een bô enz.; Gr.: ‘als hij ook dit, het allersmartelijkste, heeft kunnen verduren, dan kan men ook alles verwachten’ (nl. te horen).
73Gr.: ‘maar van deze taak is hij weer ontslagen naar ik hoor’.
75Zie Uitv. Inhoud, bl. 547.
77-78wat...; Soph.: ‘dat hij mij een betrouwbaar orakel heeft achtergelaten met betrekking tot dit land’ (vgl. voor antwoort = orakel ook vs. 89).
80-81al .... bemaghtigende; Soph.: ‘na dit zware werk te hebben volbracht ( bemaghtigende: bemachtigd hebbende; vgl. Inhoudt, r. 59).
85-vlg.V. negeert terecht een ingeschoven vers van de Sophocles-tekst.
86-87sneven (ondergaan) tegenover boven staen (behouden blijven).
90't gewoone lot (van vader): de hem door het lot toebedeelde levenswijze.
92Vergelijk voor deze constructie, Inhoudt, r. 20-21; dit weetende, versta: nu gij mij dit orakel van mijn vader hebt meegedeeld (zie vs. 80); zich verpijnen: zich inspannen.
95al .... tijt; versta: al zijt ge daarmee (nl. met het u kwijten van uw taak) wel laat. Soph.: ‘al komt men ook laat, toch blijft het krijgen van goede berichten een gewin’.
96wiens (bij een vrouwelijk antecedent), zie Van Helten, Vondels Taal, § 162.
96-99Gr.: ‘die door de flonkerende nacht, op het ogenblik dat zij zelf beroofd wordt van haar luister, wordt voortgebracht (in de morgen) en die (des avonds) in vlammende gloed door haar te slapen wordt gelegd’; naerheit: duisternis; bij wort .... gebraght is als subject te denken een relatief die (bij zon; zie de vertaling hierboven).
102in zeeklippe, of landouwe; Gr.: ‘in de engten (lett. bergpassen) der zee (nl. tussen de eilanden) of op een der beide vaste landen (Europa en Azië)’.
103-104die ....; Gr.: ‘(gij) die in scherpte van blik allen overtreft’.
108als: evenals; galoos: zonder gade (vgl. vs. 112).
113een vrou is teêr, veralgemenende toevoeging van V.
118Soph.: ‘hetzij van Zuiden- of van Noordenwind’ (gedreven). V. heeft gedacht aan passages als Eneas, Het eerste Boeck, r. 119-vlg. (zie Dl. VI, blz. 360); in strijt vergaêren: samenbotsen.
119ongeduurigh slaen: rusteloos slag leveren.
120-21gesmeeten, gerolt: heen en weer geslingerd. V. geeft de corrupte tekst naar de zin juist weer.
122Kreten: Creta; de onstuimigheid van de Cretensische zee is spreekwoordelijk; zie Horatius' Gezangen in Dl. VII, blz. 280, r. 2.
125toevoeging; zo ís het alsof de held een hem door het lot gestelde levensduur overschrijdt.
126waerom: en daarom; beschuldigen, hier: terechtwijzen; men denke achter dit woord een puntkomma.
127-28Luit .... u; Gr.: ‘al gaat dit wat ik zeg, tegen u in, het strekt u toch tot verheugenis’. Tegenwoordig leest men in het Grieks i.p.v. deze laatste woorden: ‘het is met alle eerbied gezegd’; hoort ge ....: indien ge .... hoort (toevoeging van V.).
129Versta: laat u niet (door kwade geruchten) ter neer slaan, zodat ge de hoop opgeeft; de woorden tussen haakjes zijn een toevoeging van V.
130-31schenkt ....; versta: schenkt (immers) geen geluk zonder beproevingen.
132-vlg.hangen af van schenkt; men denke schade parallel met arrebeit, blyschap met gaven; voor de braven; Soph.: ‘voor allen’; 't hoogh beleit: Jupiter.
134-35Zo wordt het lot, alsof het hoog op een bol stond, rondgedreven, zegt V.; Soph.: (geluk en ongeluk wentelen) ‘gelijk de draaiende banen van het Beergesternte’ (als culminerende en weer dalende sterren).
136de starrelichte nacht; vgl. vs. 97.
137Soph.: ‘onheil en rijkdom’.
138en .... verdweenen: en weldra (zijn ze) verdwenen.
139naar het onjuiste Latijn: huic relinquitur ut gaudeat, alii vero ut egeat; ook Vondel heeft binnenrijm. Gr.: ‘en weer voor een ànder komt de beurt van vreugde en van beroving’ (voortzetting van 137-38).
141en .... gedachtigh is toevoeging (zo wordt want in 142 begrijpelijk).
142-43Gr.: ‘immers wie zag ooit Zeus op dergelijke wijze (nl. als gij schijnt te vrezen) onverschillig voor zijn kroost’ (Lat. suos); Vondel vergeet dat Hercules een zoon is van Zeus. - Toezang, weergave van 't Griekse epoidos = slotzang (vgl. voor de naam Dl. VII, blz. 339).
144-45Soph.: ‘gij zijt blijkbaar tot mij gekomen, daar gij gehoord hebt van mijn verdriet’.
146verstaet .... niet (dubb. ontk.); V. volgt het onjuiste Lat.; Gr.: ‘moogt gij het nimmer door eigen leedservaring leren verstaan; thans hebt gij daar nog geen ondervinding van’; de jeught; de rei bestaet uit jonge meisjes.
146-49dewijl .... zwaericheên, onjuist, als het Lat.; het Gr. heeft het beeld van een bloem: ‘want veilig groeit de jeugd op eigen (welbeschutte) plek (V.: in haer velt), geen zonnebrand (vgl. bij V.: vier van liefde), geen regen, geen wind die haar teistert; in vreugde heft zij haar zorgeloos leven omhoog’.
150huwelijxgespan (vgl. eed gespan): echtverband.
151zich bekommeren met: vervuld zijn met zorgen over.
152Gr.: ‘dan (in die levensstaat) zou een vrouw (nl. gij meisjes van het koor)’ enz.
154bezuren: lijden; een wijl voorheen gedult: reeds vroeger ondergaan (zie de aant. bij vs. 158-59).
156lest: de laatste keer; ten oorlogh .... (ging streven) heeft Vondel geschreven onder invloed van vs. 180-vlg. Deianier weet niet, waarheen Hercules is gegaan, zie vs. 39-vlg. Soph. heeft niet ten oorlogh, alleen: vertrok. - 157; vgl. vs. 47.
158erfberecht; volgens de gewone opvatting van deze plaats bevatte het ‘tafeltje’ behalve het vs. 169-vlg. vermelde orakel (vgl. aant. vs. 1149) ook Hercules' laatste wilsbeschikking (= erfberecht).
158-59onbezwaert ten oorlogh trekkende; versta: bij vroegere gevaarlijke ondernemingen (‘de werken van Hercules’), omdat hij toen onbezorgd uittrok.
160met zijn knechten (toevoeging), voortzetting van de verkeerde gedachte in vs. 159.
161Versta: niet in de gemoedsgesteldheid van iemand die ging sterven (zie onbezwaert, vs. 158), dus niet: als een die veegh was (vs. 162).
163deelen, hier: als deel ontvangen (nog Zndl.).
164de kinders, nl. ieder afzonderlijk.
165-68Versta: hij noemde een termijn (in 166 nader aangeduid), waarop hij òf bij lotsbeschikking de dood zou vinden, òf ontkomen zou zijn aan alle verdere levensmoeilijkheden (zie vs. 168); optoght: opmars; Soph.: vertrek; in weelde: in ongestoord geluk (een lang leven zou genieten).
169besluit; Gr. ‘beschikking’, Lat. ‘orakel’; Alcides heet Hercules als kleinzoon van Alceus (zie Dl. VI, blz. 686, r. 1); dapperheden (Gr. ponoi; Lat. labores): moeilijke werken.
170perk: termijn; het Dodoneesche wout; Soph.: ‘de oude eik te Dodona’ (in Epirus).
171duiven; de priesteressen die in het ritselen van het eikenloof de openbaring hoorden van de wil van Zeus, heten nl. Peleiades, meestal verklaard als ‘Duiven’.
den sterfdagh, toevoeging; versta: termijn (vs. 170).
172zekerheit: vervulling; dees voorspellinge en haere orden (hendiadys): deze aan die vastgestelde tijd gebonden voorspelling.
175dootschrik: doodsangst (vgl. vs. 179).
176een man; die nl. op dit ogenblik nadert.
177vgl. Oedipus, vs. 108.
178d'eerste bô van al; vgl. de aant. bij vs. 187.
181eerstelingen: een van de buit afgezonderd gedeelte, voor de goden bestemd.
185uit burgren of barbaren: uit landgenoten of vreemdelingen.
186in 't velt: in de Malische vlakte, tussen Trachis en de Malische zeeboezem, waar de door Hercules vooruitgezonden Lichas was geland, zie Inhoudt, r. 47.
187op dat ....; Soph.: ‘om de eerste te zijn, die het U berichtte’; zie vs. 178.
189Versta: waarom is hij dan nog niet hier, als hij een goede boodschap heeft te brengen?
191Melienzer: Malisch; zie aant. 186.
193gewenscht, het Latijnse exoptatus: waarnaar men vurig verlangd heeft; van .... triomf, toevoeging.
196Eta: Oeta-gebergte, bij Trachis; noit geschoren; de bergweiden van de Oeta waren gewijd bezit van Zeus en mochten niet worden afgemaaid.
198in 't hof: binnen het paleis.
201Vondel heeft de vocatief futuri sponsi: ongehuwde jongelingen opgevat als genitief in de zin van adfuturi sponsi (van den naderenden bruidegom); bruidegom is in zijn gedachtengang: man (Hercules); het Gr. zegt (vs. 200-201), met moderne tekstverbetering: ‘laat daarbinnen in 't paleis de toekomstige bruiden nu een lied aanheffen’; daarbij sluit dan vs. 202 aan.
202mannen; versta: de mannen in het paleis.
204Iô: heil; Pean, bijnaam van Apollo als redder in de nood.
205fix op schichten: ervaren als schutter (of: gaarne de boog hanterend? vgl. 208 tuk op hartevangen).
207Ortygisch, bijnaam van Diana, waarschijnlijk op te vatten als: geboren op Ortygia: Delos.
208verlichtster; Gr.: ‘in beide handen een fakkel dragend’; vgl. de aant. bij vs. 265 van de Oedipus; tuk op hartevangen: die gaarne op de hertenjacht gaat.
209nabuurrey; Soph.: ‘de (Malische) nimfen, haar buren’ (nimfen dus die zich in de buurt van Diana's tempel ophielden).
209-10geen .... ontbreeke; Soph.: ‘ik zal de fluit niet van mij weren’. - Zang en dans van het koor worden begeleid door fluitspel.
213d e groene wijntgertspeer: de thyrsus; zie de aant. bij Koning Edipus, vs. 272.
212-14Vondel gaat uit van het onjuiste Latijn en vat Evoë op als persoonsnaam voor Bacchus. Evoë is een juichende uitroep en het volgende gij dient betrekking te hebben op het fluitspel.
214dronke zangerinnen: de rei van Bacchus, de Bacchanten; met dient men hier op te vatten in de betekenis van als.
215en braveer; vertaal: in uitgelaten vreugde.
216Mevrou; Soph. heeft ‘beminde vrouw’; daarop slaat het antwoord in vs. 218.
218wakker ....: met mijn ogen die met aandacht hebben uitgekeken.
220-21wordt gezegd tot Lichas, die opkomt, gevolgd door krijgsgevangene jonge vrouwen. Het Gr. heeft: ‘ heil roep ik den heraut toe, indien hij een heil boodschap brengt’. Aan Winsemius, die hier ook overigens verkeerd vertaalt, is deze opzettelijke woordweerslag ontgaan. Vondels dees is a.h.w. verschóven ( deze brenger van een bericht, waarop ik niet meer durfde hopen).
222-23Vondels vert. = onjuist Lat.; Gr.: ‘wij komen in goede welstand aan, met goede woorden worden wij door u ontvangen (vgl. het woordspel met heil in vs. 220-21), geheel overeenkomstig het welslagen van de (Hercules') overwinning.’ - Hierna laat Vondel (zoals vaker in dit toneelstuk) een geheel vers, waarin nog eens hetzelfde wordt gezegd, weg.
224vooral: voor alles, in de eerste plaats.
226rouwe; Soph.: ‘ziekte’.
228-29Zie de aant. bij Inhoudt, r. 46-47.
229-30slaght ...; Soph.: ‘en offert hem veldgewas’ (als symbool van het overwonnen land; zie vs. 232).
231uit .... kerkbelofte: om zich te kwijten van een tempelgelofte.
233zie de aant. bij vs. 220.
234van waer; Soph.: ‘aan wie toebehorend’ (zie Lichas' antwoord in vs. 236).
236hy (Hercules), met nadruk; voor dit strijken vgl. Opdracht, r. 16 en de kroon, de palm strijken; ten offer: onjuist; Soph.: ‘uitgekozen’ (als tempelslavinnen).
237Zie Inhoudt, r. 41 met aant.
240al .... lang; toevoegsel.
241in Lydië, van welk land Omphale (vs. 245) koningin was (zie Opdracht, r. 54 en vs. 70).
242niet vry: niet als vrije. Hier laat Vondel weg de woorden die Sophocles den dienaar laat toevoegen: ‘zoals hij (Hercules) zelf zegt’: de heraut vindt het onaangenaam de schande van zijn meester te verhalen (vgl. ook vs. 246: gelijk .... hoorden).
243-44Soph.: ‘gij moet aan deze wòorden geen aanstoot nemen, de dàad immers is uitgegaan van Zeus’; rede in vs. 243 is dus op te vatten als: woorden, mededeling.
245tot zijne straf; vgl. hierbij vs. 266-71.
246hem: hemzelf; zie de aant. bij vs. 242.
248den stichter van dit quaet, nl. Eurytus; zie vs. 266.
251was niet vergeefs: deed hij gestand.
251-52door .... geloutert; na het jaar van boetedoen in ballingschap, bij Omphale, had Hercules, overeenkomstig het Griekse gebruik, een rituele reiniging moeten ondergaan. Daarmee was hij gereinigd van de bloedsmet (zie vs. 269).
252bezweet van stof, toevoeging.
253dit hof: het hof van dezen, nl. die vorst zelf (vgl. voor dit Inhoudt, r. 18: dit veer).
254Gr.: ‘de enige sterveling die mede (nl. met Zeus) oorzaak was ....’.
255na .... strijden (na een tocht, vol strijd en avontuur), toevoeging. Versta: want eens, enige jaren geleden, was het gebeurd dat ....
256een' ouden gast; tussen Eurytus en Hercules bestond een relatie van zogenaamde gast-vriendschap, die beiden verplichtte den ander en zijn kinderen gastvrij te ontvangen (zie vs. 266 met aant.).
258-59hy zou (indirecte rede ....): nl. dat hij pijlen (= geweer) bezat waaraan niet te ontkomen was (die steeds doel troffen); dit ‘geweer’ was een geschenk van Apollo, waarop Hercules klaarblijkelijk tegenover Eurytus had gepocht; vandaar E.'s plagerij.
261zijne kinders, nl. die van E., dus zijne met nadruk; E. had enige zoons, waaronder Ifitus, vs. 266.
261-62gelijck een slaef .... geplaeght: en geplaagd dat hij slaaf was (nl. bij Eurystheus, voor wien hij de 12 werken moest verrichten).
264dronken bij hem (263).
266-67Let op de plaatsing van de bijzin met Toen, die wij normaal achter grijpt hy (268) zouden plaatsen. Voor: de zoon vgl. de dochter Hebe, Inhoudt, r. 67. Zie verder de aant. bij vs. 256: Ifitus is als gastvriend bij Hercules gekomen.
267in der Tyrintren hoeken: in het land der Tyrinthers; versta: in de stad Tyrins (in Argos) Hercules' woonplaats.
268dien vyant; Soph.: ‘hem’ (Ifitus, ondanks het feit dat hij als gastvriend onder Hercules' dak kwam); verbijstert van verstant; Soph.: ‘terwijl hij (I.) afwezig voor zich uitkeek’ (wel denkend aan zijn paarden).
269in het zant, toevoeging.
271verstiet .... hem; Soph.: ‘deed hem zijn land verlaten om als slaaf verkocht te worden’.
271-72De zin is: anders had Hercules steeds in een eerlijke, openlijke strijd (zie voor de vuist in 273) zijn tegenstanders overwonnen.
273voor de vuist: in een openlijk gevecht.
274Jupiter is de god van de gastvriendschap en zou in geval van ‘een eerlijk bevochten overwinning’ (aldus Soph., waar V. vertaalt: een gerechte wraek) het schenden van de wetten der gastvriendschap gebillijkt hebben (dus verschoonen hier: verschoond hebben).
275spijt hier te denken als de krenkende woorden van Eurytus en zijn zoons (zie vs. 258-vlg.); het Gr. heeft hubris; 't Lat. injuria; maer, eenvoudig aanknopend; duidelijker: zo boeten dan E.'s zonen enz. 't Gr. begint de nieuwe zin met: ‘Zij zelf’ (nl. E. en zijn zonen, in tegenstelling met 278 (de stad) en 279 (de jonge, krijgsgevangen vrouwen). Met deze wending komt Lichas terug tot zijn verhaal (de uitweiding loopt van vs. 255-77).
276Eurytus' zonen hebben blijkbaar mee gesard en gehoond.
277Soph.: ‘zijn thans allen bewoners van het dodenrijk’ (Pluto's rijk).
278verkeerde vertaling van het Lat.; Soph.: ‘de stad is gebracht in de toestand van onderhorigheid’.
279deze: deze jonge vrouwen (zie vs. 233).
281-82'k Heb .... voltrokken; Soph.: ‘ik als zijn vertrouwde dienaar voer deze opdracht (het brengen van de gevangen vrouwen) uit’; zie last in vs. 280.
282zult .... verwachten (expectabis): moogt, moet ....
283de zuivring, onjuist; Soph.: ‘de reine (= heilige) offerande’ (zie vs. 229 met aant.); misschien schrijft V. het onjuiste zuivring onder invloed van vs. 251-52.
284den godt .... gebiet; Gr.: ‘den god zijner vaderen’.
285-86want wat gy ....; versta: wat gij ook moogt horen, het bericht van zijn terugkomst enz.
287verquicken (intr.): opleven.
290V. laat hierna een vers van Soph. onvertaald.
293een onheil wedervaer'; versta: eenmaal een ramp zal overkomen. D. denkt aan de wisselvalligheid der fortuin bij de aanblik der gevangen vrouwen, voorheen vrij; zo wordt want in 293 begrijpelijk.
295gelijk: in de toestand van (vgl. vs. 261).
297verstooten: gewelddadig verwijderd; sukkelen: zich moeizaam voortslepen; stant: toestand. Vondels vertaling vertoont hier meer overeenkomst met het Gr. dan met het Latijn.
300lust het u: mocht gij het al willen; terwijl: zolang.
301dat .... beef: dat ik hiervoor (nl. dat ook ons een dergelijk lot eens overkomt) beducht ben; deze ziende sluit aan bij een - uit mijn hart te halen - subject ik.
302wordt tot Iöle gezegd; of een getroude, toevoeging.
303natuur (letterl. vert. van Sophocles), hier op te vatten als uiterlijk; want (klassieke wending); versta: ik richt tot u het woord, want ....
304onjuist; (ik houd u) voor een die niet gewoon is aan slavernij.
305edel .... van aert: edel van geboorte.
307in weelde: in voorspoed levend, gelukkig.
308eerst: in de eerste plaats.
309de wijste; Soph.: ‘de enige die haar houding weet te bewaren’; opzicht, en gebaer: uiterlijk en houding.
310uit slechten niet: niet uit onaanzienlijken (litotes).
311van 's konings, bijstelling bij Eurytus.
315om .... krijgen, te denken als afhankelijk van een verzwegen: ik vraag dit.
316De Gr. tekst is corrupt. Het ten grondslag liggende Lat. heeft: ‘want ook dit is een ongeluk dat wij niet weten wie gij zijt’. In verband daarmee is Vondels tekst misschien op te vatten als: dat men niet weet wie iemand is.
317-18en is doargaens gewent enz. Vondel heeft de tekst die hij vertaalde, niet begrepen. Soph.: ‘zij zal wat het spreken betreft, zich juist zo gedragen als voorheen, zij die nooit een woord uitbracht, noch groot noch klein’. Vondel denkt blijkens zijn vertaling ten onrechte aan nederig en trots (zie vs. 318).
319maer .... klaegen, onjuist (zie de vorige aant.); Gr.: ‘lijden’; schreien in vs. 320 is dus zeer bepaald wenen, tranen storten.
322valt lastigh: is zwaar te dragen; dien rou, toevoeging van Vondel; Soph. bedoelt: dit zwijgen.
323ontsla ze dan, nl. van antwoorden.
323-24zy ... lust, niet geheel juist. Soph.: ‘zij kan naar binnen gaan zò, als het haar zelf het liefst is’.
324-25'k Wil ... klamp; Soph.: ‘de pijnen die zij reeds verduurt, mogen niet verdubbeld worden, doordat ook ik haar nog leed toevoeg’.
327-28Bestel enz. Soph. bedoelt: dan kunt gij spoedig daaarheen gaan, waarheen gij verlangt te gaan (nl. terug naar Hercules) en ik daarbinnen alle nodige schikkingen treffen; om .... winnen, toevoeging (om geen oponthoud te veroorzaken). - Lichas gaat nu met de gevangenen in de richting van het paleis.
329een poos, versta: een ogenblik.
331wie gy inhaelt: wie gij in uw paleis haalt (Iöle). Vondel verkort hier.
333-34al wat ik u verteld heb en nog zal vertellen, is wel uw aandacht waard.
335-36Soph.: ‘zal ik hen daar (Lichas die met de gevangen vrouwen naar 't paleis loopt) terugroepen, of wilt gij spreken alleen ten aanhore van mij en deze vrouwen hier’ (de rei).
337Soph.: ‘Tot u en deze hier (de rei) kan ik zonder bezwaar spreken, laat die anderen buiten de zaak’.
338Zy, nl. Lichas met de gevangen vrouwen.
340Dees knaep: Lichas; verhaelde .... daet: vertelde niets dat in feite waar was.
341flus: zoëven, in tegenstelling met nu; Soph.: ‘of nu (hier), of zoëven (op het veld, zie vs. 186) heeft hij gelogen’.
342Vondel laat hierna een overbodig vers weg.
343by .... getuigen: ten aanhore van velen.
344Echalia; zie Inhoudt, r. 40.
345-46om .... winnen: om deze jonge vrouw (Iöle) te winnen.
346-50maer alleen .... beneden, geheel in de war. Vondel bedoelt: maar dat alleen de liefhebbende goden (dit goden bewerkt bij V. een meerv. gezegde) hem, onder dwang van een gebod, naar Omphale hebben gedreven; Gr. echter: ‘en dat Eros alleen van alle goden (toespeling op de andere voorstelling van Lichas in vs. 244) hem door zijn tovermacht er toe had gedreven om deze wapenfeiten te verrichten, nièt de (wrok om de) zwaar te dragen dienstbaarheid bij Omphale in Lydië, noch de dood van den door hem naar beneden geslingerden Ifitus’ (zijn enige drijfveer was dus geweest liefde tot Iöle); van de goden heeft Vondel uit het Gr.; het ontbreekt in het Latijn.
351Nu, tegenover u, schuift hij (Lichas) Eros op zij; lochent dus: geeft hij brutaalweg een geheel andere voorstelling.
353Met de woorden Toen dees hem enz. zet de bode zijn referaat van Lichas' eerste voorstelling der feiten, zie vs. 343, voort; Iole; de naam is door Vondel, ten onrechte, ingevoegd, zie vs. 364; geweigert had; Vondel laat weg: die hij verlangde als bijzit.
358vrypostigh (toevoegsel): vrijmoedig
359-60Soph.: ‘wat ik van Lichas heb gehoord, terwijl tegelijk met mij, midden in de samengeschoolde menigte (nl. buiten de stad, zie vs. 186), vele andere Trachiniërs het hoorden, zodat er afdoende bewijs tegen hem (den leugenaar) is’ (voor de laatste woorden zie vs. 360); door de faem: door wat elk (nu weet en) zegt.
364-68Vondel verkort hier en geeft enige verzen van den Bode aan Deianier in de mond. Gr.: (Deianira): ‘Zij een naamloze, zoals hij die haar hier bracht, mij bezweert?! Is zij niet hoog-aanzienlijk, zowel naar uiterlijk als van afkomst?’ (Bode): ‘De dochter is zij van Eurytus en Iöle werd zij eens geheten, zij van wier afkomst Lichas in 't geheel niets wist te zeggen, daar hij immers geen navraag had gedaan’ (ironische herhaling van Lichas' eigen woorden); naemeloos (364), vgl. vs. 353 (met aant.).
369-70Versta: laten desnoods alle anderen die slecht zijn, hun straf ontlopen, maar mogen zìj althans ten verderve gaan, die aan hun slechtheid arglistigheid paren.
375buiten reden, waarschijnlijk direct naar het Gr.: apo gnōmès.
376van uw gezagh: van u, als gebiedster. Vondel volgt hier het onjuist Lat.; Gr.: ‘zullen wij hier blijven’ (of wilt ge anders); zie vs. 377. Tegenwoordig laat men dit vers door den Bode zeggen: dat de rei blijft, spreekt vanzelf.
380Onjuist; Gr.: ‘hoe wilt gij, terwijl het u zoveel tijd heeft gekost om hier te komen, zo haastig weer vertrekken, zonder dat wij eerst nog eens met elkaar gesproken hebben’.
384weet: wete (J. zij mijn getuige); is .... bewust: ten minste indien wat gij mij vragen wilt, mìj bekend is.
385vroumensch, niet ongunstig; Soph.: ‘vrouw’.
386rechte, toevoegsel.- Algemene opmerking bij vs. 387-422: de verzen die de door Vondel gebruikte editie aan Deianira geeft, komen in werkelijkheid den Bode toe; eerst bij vs. 425 neemt D. weer het woord.
388Versta in verband met de algemene opmerking hiervòòr: van haar die met U spreekt.
389Versta: spreek, gij begrijpt toch wel, welk antwoord ik van u wil hebben.
390een groote, toevoegsel.
392Mevrouwe Deianier; Soph.: ‘mijn koningin’ (zie vs. 393).
393my; versta deze (zie Alg. Opm.); kennen voor: erkennen als.
394met reden: dat spreekt van zelf.
396mevrou, toevoegsel (zie Alg. Opm.); wars: boos, nog Zndl.
397zich uiteren: zich uiten (Soph.: ‘ik mijn plicht verzaken, wat is dit voor een raadseltaal?’). dwers: niet rechtuit, (raadselachtig).
401antwoort, hier vrl. (400-01 Soph.: ‘tenzij ge een korte vraag van mij beantwoordt’).
402dewijl .... spreeken (weer tot den Bode); Soph.: ‘zwijgzaam zijt ge niet bepaald’.
403Wie .... streeken onjuist; Soph.: ‘gij weet wel wie ik bedoel?’
404Soph.: ‘ja maar waarom mij omtrent haar een vraag gedaan?’ Bekent .... vry: hebt ge niet eerst (eigener beweging = vry) verklaard.
405deze onbekende: die gij nu verklaart niet te kennen.
407by (ten aanhore van) wat lieden; zie 404 b met aant.; getuigh (collectief): getuigen.
409op .... merktvelt, evenals in vs. 359 naar onjuist Lat. foro; Gr.: ‘de verzamelde menigte’.
411-13indien .... leggen, toevoegsel. Vondel bedoelt: slechts in zijn verbeelding ( in schijn) iets te horen en iets te bóódschappen zijn twee; Soph. echter: ‘iets vertellen dat men zich slechts verbeeldt en de wààrheid spreken zijn twee’. Dit ... twist, toevoeging; wat anders .... wat anders, Gr. en Lat. constructie.
414wat .... schijn; versta: wij zouden ons slechts verbeeld hebben u dit alles te hebben horen zeggen?
415dees bedgenoote: deze als bedgenote.
417Nu wendt Lichas zich verontwaardigd tot Deianira (zie Alg. Opm. vs. 386); wat gast: wie is die vreemde (die enz.; toevoeging van Vondel); schijn: beeld, voorstelling.
418Bij Sophocles zegt nu de Bode: ‘het is degene die er zelf bij stond, toen gij ....’
420-22en geensins .... verwoest; Vondel vult hier een elliptische zegswijze verkeerd aan. Soph.: ‘en dat geenszins (wrok wegens die dienstbaarheid bij) de Lydische vrouw (Omphale) de stad heeft verdelgd’ (zie aant. bij vs. 346); dit's kenbaer, hinderlijk toevoegsel; dezen man: de Bode.
423krankhooft: krankzinnige; iet t'ontdekken (iets te openbaren); versta: zijn tijd te verpraten.
427een gestoorde vrouw: een vrouw die er boos om zal worden (proleptisch gebruik van gestoort). Algemene Opmerking: Deianira tracht of veinst een vergoelijkende houding aan te nemen tegenover het feit dat in vs. 355-37 is genoemd.
of, lett. vert. van 't Lat. aut, dat in ontkennende zinnen voor et: en wordt gebruikt; of een, die: nl. zo een die.
428beloop van 't weereltsdom: gang der wereldse zaken.
429of, lett. vert. van 't Lat. aut, dat in ontkennende zinnen voor et: en wordt gebruikt; of een, die: nl. zo een die.
hoe .... gaet; Soph.: ‘dat men zich niet altijd verlustigt in hetzelfde’ (Lat.: quod non semper idem diligitur). Vondel geeft hier een onduidelijke vertaling, waarin men vrouweliefde desnoods kan opvatten als liefde tot de vrouw, (wat in overeenstemming met de bedoeling van Sophocles zou zijn).
430-31Vondel brengt in het potentiële over, wat Soph. in de indicatief zet (want alwie de min weerstreeft .... is onwijs); vgl. Oedipus, vs. 848 + aant. en vs. 1191; in 't perk, versta: zoals de vuistvechter dat zijn tegenstander doet in het strijdperk.
432naer heur' lust: naar lust en welbehagen; de goôn ...., ook my; versta: zelfs de goden, hoeveel te eer dus mij (die maar een zwak mensenkind ben).
433-34waerom .... my, onjuiste vert.; Soph. (aansluitend bij ook my, vs. 432): ‘en waarom zou de liefde dan ook niet heersen over een andere vrouw, voor wie hetzelfde geldt als voor mij’; weshalve, hier, en op andere plaatsen, behoudt Vondel de relatieve aansluiting van het Latijn; wij: en hierom.
435aenminnigh: zijn liefde tot een ander uitstrekkend (van deze bet. geeft het Ned. Wdb. geen vbb.).
436-37die .... berokkende; Vondel in overeenstemming met het halfjuist Lat.; Gr.: ‘wegens iets dat noch een schande is voor hen beiden, noch voor mìj een krenking.’
437't is zoo niet: zo is het niet (dat ik daar boos om ben).
438Soph.: ‘zo gij van hem hebt geleerd te liegen’.
439meester, hier leraar (blijkens het Lat.), t.w. Hercules.
440-41En .... ondeught, geheel onjuist. Gr.: ‘zo gij echter u zelf dit liegen hebt geleerd, weet dan, dat ook al wilt gij het goede (nl. mij zo lang mogelijk sparen), gij toch het kwade uitricht’; zie verder aant. bij vs. 447.
442schendig: schandelijk.
445zelfs: zelf; verstaen: vernemen; stijf en sterk, vgl. vs. 778.
447Soph.: ‘in onwetendheid blijven, dat zal mij veeleer pijn doen.’
448en (toegevend voegw.) ... 't: zelfs al horen wij 't; vgl, Edipus, aant. 841; tot niemants harteleet: niet tot iemands (= mijn) verdriet; ongetwijfeld heeft dit gebruik van het onbep. vnw. hier affectieve kracht.
449zich .... uit besteet: velen gehuwd (euphemistisch voor: als geliefden gehad).
450Versta: en heeft soms iemand (ook maar één van die minnaressen) ....; voor dezen: te voren.
451wederwaerdigheit: onaangename bejegening.
451-52of hoeft .... gaet; Sophocles (in één zin): ‘en ook deze jonge vrouw heeft niets van mij te duchten, ook niet al zou zij met nog zoveel innigheid opgaan in haar liefde’ (lett.: wegsmelten in; vgl. Vondels weergave in vs. 452); hy: iemand als Iöle nu; het manl. (meer algemene) pronomen is door Vondel gekozen om grammatische overeenstemming met iemant (450) tot stand te brengen; hierom: uit liefdesverlangen tot Hercules.
454stof .... bestelde: oorzaak was van haar rampspoed.
455-56Onjuist, naar verkeerd begrepen Latijn, dat zegt: ‘en daar zij, hoewel dit niet willend, tot verderf strekte voor haar vaderland en dit in de toestand van slaafse onderworpenheid bracht’ (‘ vervoerde in slaverny’ is de verkeerde vert. van: in servitutem redegit; zie ook vs. 278).
457rustigh: kloek; de vert. is onjuist naar verkeerd Lat., Gr.: ‘maar genoeg, dit ga dan zoals de wind het drijft’ (berustingsformule); opdat ...., Gr.: ‘tot ù echter zeg ik dit: bedrieg desnoods anderen, maar spreek tegen mij steeds de waarheid’; kleeden: vermommen.
460Versta: het zal later blijken dat gij er goed aan hebt gedaan; gunstigh: dankbaar.
462-63Soph.: ‘dat gij, in het bewustzijn slechts een mens te zijn, alles beschouwt naar menselijk standpunt en niet ontoegeeflijk zijt’; in ... onbescheiden: niet zonder inzicht in het doen en laten der mensen (nec imprudentem); handel: toedracht.
464alleens: geheet en al; hy: de Bode.
465Alcides: Hercules; misleit (op het verkeerde pad): buiten het spoor der echtelijke trouw.
466haer stadt, nl. van Iöle (zie 465).
467om .... gaen: om het nu ronduit te bekennen; verboot .... ontkennen; contaminatie uit: verbood nooit, dit te bekennen en - gebood nooit, dit te ontkennen.
469mijn oprecht verhael: mijn verhaal, indien het overeenkomstig de waarheid zou zijn.
470een misgreep: tot een misgreep.
471nu, met klem; rustigh: flinkweg.
472-73Betoon .... bemint, onjuist; Soph.: ‘wees verdraagzaam tegenover deze vrouw, zowel terwille van Hercules als van u zelf.’
473-75breng .... vrou; versta: schep overeenstemming tussen uw (straks gesproken, zie vs. 453) woorden en uw daden, nl. door een openlijk betoon van medelijden met deze bedroefde vrouw; want: want gij hebt rekening te houden met deze staat van zaken dat ...
480noch my verpijnigen: en mij zodoende vruchteloos afmartelen (kwellen).
481voortaen: nu, verder; versta dus: opdat ik u zo aanstonds daarbinnen kan opdragen wat gij mijn gemaal van mijnentwege moet zeggen.
482bevelen: opdragen; mijne gaven; bedoeld is het kleed dat in vs. 606 voor het eerst duidelijk wordt genoemd.
486zegestaetsi: de jonge krijgsgevangen vrouwen. - Rey; het koor werkt nu de in vs. 432 door Deianier geuite gedachte uit.
490om .... streven: om over te slaan, om onvermeld te laten.
491geestigh: op loze wijze.
494-95slaan op de ontelbare ongeoorloofde minnarijen van Jupiter; vont: loosheid (hoe J. - onder bedwang der min - verschalkt werd ....).
496Dit vers slaat op de roof van Proserpina, door Pluto, den god van de onderwereld.
498-vlg.Vergelijk de uitspraak van Propertius (II, 26): Neptunus fratri par in amore Jovi (N. is de evenknie van J. in de liefde); Neptunus heeft als bijnaam: de aardschudder; hij bewerkte de vulkanische verschijnselen; vork: drietand.
507zich queeten: toonden zich dappere strijders.
501-08Veele andren, ...., onjuist naar de vulgaattekst van Sophocles (‘ enige ....’). De juiste lezing is: ‘maar toen deze vrouw (nl. Deianira) als bruid moest worden verworven, wie waren toen de dapperen die in het strijdperk traden? Wie begaven zich in slagenrijke, stofopjagende kampstrijd?’ Het antwoord volgt in vs. 509.
509d'Etolier: Acheloüs (zie vs. 8-vl. ook voor wat de rei verder inhoudt).
510mê is een onjuiste toevoeging, onder invloed van de bij vs. 501 vermelde misvatting.
515zijn tegenstrijder: Hercules.
518-19Vondel heeft a Thebis Baccho sacris (gekomen van het aan Bacchus gewijde Thebe) verkeerd opgevat als: (verlaat) Thebe, en wel een plechtig feest ter ere van Bacchus.
520de knods is het geliefde wapen van H.
522handlen: hanteren; tegens grooten (toevoegsel), hoe geweldig ze ook zijn.
523-24gelijk ....: zoals het een zoon van Jupiter past.
527in .... spel: als scheidsrechter (zie vs. 529-30) tussen de beide strijders.
529-30De zin- en klankweerslag in de wet stellen en een wet zetten is van Vondel, die hier dichter bij de Gr. tekst dan bij de Lat. vertaling blijft (Gr.: rhabdonomei).
542-43zagh .... aen; versta: moest lijdelijk afwachten (vgl. vs. 18); oever, onjuist; Gr.: hoogte.
544-45flaeu van rou en altijt droever zijn toevoegsels.
547naar het onjuiste Lat.: ‘ik die, als ware ik haar moeder, hierbij tegenwoordig was, verhaal u dit naar mijn bevinding’. Het Gr. is corrupt.
549om 't eerst verwoeder; de ongewone constructie (een ander vb. Feniciaensche, vs. 721) zal wel door contaminatie zijn ontstaan; versta: de een vocht al verwoeder dan de ander.
551en verbeit ....; Gr.: ‘wacht daar af en plotseling is zij heen van haar moeder (meegenomen door haar bruidegom), verlaten als een jonge vaars’.
554gast (vert. van Gr. xenos): Lichas.
555alleen (toevoegsel) .... onderhouwen: bezig houdt met zijn gesprekken.
556heimlijk, nl. zo dat Lichas het niet merkt; niet onbedocht (litotes): met opzettelijke bedoeling.
557-58Soph.: ‘deels u tonen wat ik met mijn handen heb verricht (zie vs. 606), deels met u mijn leed bejammeren’.
560't welk my stoort (heftig ontstemt), toevoegsel (zie vs. 571).
562koopmanschap: koopwaar (zie vs. 561: pak).
569den drempel bewaren: het huis bewaren, een trouwe huisvrouw blijven.
571noch .... snevel (sterve), toevoegsel, dat vooruitloopt op de tragische ontknoping.
575eerst: pas (in haar eerste bloei).
576-77Soph.: ‘van zulken als zij plukt het ... oog (der mannen) gaarne de bloem; van zulken als ik echter trekken zij de voet terug’.
578onduidelijke vert.; versta: daarom vrees ik dat ik (slechts) in naam Hercules' vrouw ben (en zij in werkelijkheid).
581(wijs en) rustigh (cordatam): flink.
582neemt .... ter harte, toevoegsel.
584van 't grijze menschepaert, Soph.: ‘van het menspaard van lang geleden’ (zie Inhoudt, r. 18).
585dus lang: tot op heden; bus: urntje.
588-89Nessus droeg de mensen over de Euenus (zie 593).
590gesterkt met huisgenooten: met een gevolg uit vaders huis, naar het onjuist Lat.; Gr.: verstoken van alle geleide uit mijn ouderlijk huis (zie vs. 553).
591onbeschoft: geen schaamte kennend; pooten, versta: handen; Vondel heeft zich hier geen juiste voorstelling gemaakt van een centaur.
594dat het ruischte: zo dat de pijl ruisend, snorrend binnendrong.
595als een .... onbesuiste, toevoeging; onbesuist: wild, vol onbedwongen hartstocht, onbesuisde met d is een latere ontwikkeling.
597lest: als laatste, het laatst; uit .... nam, toevoeging (dus: omdat ik u het laatst overvoerde).
598ten loon: storend toevoegsel.
602lek: plas, hier: bloedplas, vgl. Ndl. Wdb. en Dts. Blutlache; Lerne, evenals in vs. 837 voor: de Lernaeïsche slang (hetgeen Soph. heeft); Vondel kent deze ongewone metonymie uit Seneca's Hercules Oetaeus (vs. 1360 en 1534).
603-04hy zal; versta: hij zal nooit - in een opkomende liefdesvlaag - een ander enz.; vrouwenbeelt; vgl. Edipus, vs. 1193.
606dien rok, nl. de rok die ze in de hand heeft en waarnaar ze nu wijst; schuilen, hier transitief: opbergen, wegbergen.
607-08zoude .... bestaen: zou niet graag op een dwaalweg geraken door kwade dingen aan te leren en ook niet iets ondoordachts wagen; voor min zie Edipus, vs. 1081.
608-10men pooge .... minnedranken; geheel verkeerd; Soph. (met tegenstelling ten opzichte van boosheit): ‘dit is door mij alleen beraamd in de hoop dat ik mijn mededingster zal overwinnen door een liefdeverwekkend middel’ (vgl. voor het onjuiste minnedranken Inhoudt, r. 51).
611-12om .... te heelen, uitbreiding van Vondel onder invloed van de misvatting in de voorafgaande verzen; uit ontzagh (toevoeging): uit vrees, onder de indruk van uw afwijzende houding; liefst: zeer gaarne.
613men .... zijn: gij .... uw (vgl. vs. 400). Versta: indien ge goede gronden hebt om vertrouwen te stellen in datgene wat ge wilt doen, dan ....
615Versta: wij menen goede grond te hebben, maar wij hebben met het middel nooit een proef genomen.
616gy .... verstaen: gij moet wèten wat ge doet (vgl. D.'s antwoord in 618).
618haest: weldra; hem: Lichas.
619geensins; de ontkenning is logisch niet op haar plaats.
620bestrafbaer: laakbaar (zie Edipus 1366).
621Men lette op Vondels verzwarende opeenhoping van synoniemen; schandael: opspraak; vgl. vs. 730.
622Vondel staat hier en in vs. 629 dichter bij het Gr. dan bij het Lat.
627pand: geschenk; vermanen: op het hart drukken.
630staetigh: in pronkgewaad (zie vs. 632).
631belofte: gelofte; en hun geboden, onjuist; Soph.: ‘volgens mijn (dank-) plicht’. Wat in vs. 632 volgt is de inhoud van de gelofte.
631-34Soph.: ‘want deze gelofte deed ik, dat, als ik eenmaal verzekerd zou zijn van zijn wederkeer, ik naar plicht (zie boven) hem zou hullen in dit lijfkleed, opdat hij zou treden voor het aangezicht der goden als nieuw (= zich een nieuw mens voelend) offeraar in nieuw gewaad’.
634-vgl.en op dat ....: Soph.: ‘en voor de betrouwbaarheid van deze boodschap zult gij hem in deze afdruk van mijn zegel een waarborg brengen, die hij bij de eerste blik herkennen zal’. Vondel heeft het Lat. signum, sigillo notatum opgevat als: een waarborg waarop nog een zegel is gedrukt, en ziet dan in de waarborg de doos met het kleed (zie pant in vs. 635 en ook 637). Verder lette men er op dat het haar zegel is dat de koningin Lichas meegeeft en niet, zoals Vondel het voorstelt, Hercules' zegel.
637-38onjuist; Soph.: ‘wees indachtig aan deze eerste plicht van een bode niets te doen dat buiten uw opdracht valt’ (met het oog op L.'s vroegere handelwijze is deze waarschuwing niet overbodig).
639dat ...; Soph.: ‘dat gij ons beider dank verwerft’.
640Soph.: ‘Zowaar als ik steeds mijn Hermestaak (de mij heilige bodetaak) op betrouwbare wijze vervul’, zal ik ....
641naer reden: met recht (mag eisen).
642offeren: aanbieden (Lat. offeram); Soph. voegt achter doos toe: zoals zij is (L. zal ze dus niet openen).
645en .... stont, onjuist. Soph.: ‘en zal hem melden, dat alles (door uw zorgen) in de oude toestand is bewaard gebleven’ (zie vs. 569).
646zegh; Soph.: ‘zeg hem dan ook, hoe vriendelijk’ enz.
647mijn vreught en blyschap; Soph.: ‘mijn blijde verbazing’.
648wat .... zeggen, rhetorisch op te vatten: verder moet ge liever maar niets zeggen.
648-50want .... plant. Gr.: ‘want ik vrees dat gij, als gij bovendien nog spreekt van mijn verlangen naar hem, dit te vroeg zult doen, zolang gij niet weet, of hij ook naar mij verlangt’.
655Grieken: Griekenland (= de Gr.); merktvelt, onjuiste vert. van agora: vergadering (zie vs. 359).
651-56Deze 1ste Keer is een aanspraak tot allen die in het landschap Malis (zie vs. 653) wonen; Vondels vert. is geheel onjuist. Gr.: ‘o gij allen die woont bij de hete baden (bronnen) tussen de ankerplaats (haven) en de rotsen, en bij de klippen van het Oetagebergte, en aan de door land omsloten baai van Malis, op de kust aan de maagd met gulden pijlschacht (Diana) toegeheiligd, daar, waar in heerlijkheid vergadert de Pylaeische raad der Grieken’ (d.i. een vergadering van de Amphictyonen, die gehouden werd bij de Thermopylae, in 't begin van de rei beschreven; bij de Thermopylae had Hercules zich gebaad na het volbrengen van de 12 werken).
656is een dwaze toevoeging, berustend op een volkomen onjuiste opvatting.
657Soph.: ‘weldra zal weer spelen’ (nl. na Hercules' terugkeer) ....
658op stemmen (tonen) ....; Gr.: ‘in de toonaard van de liermuziek’ (de muziek der vreugde, terwijl de fluit anders meestal klaagliederen speelt).
662Versta: de buit, behaald door de hoogste heldenmoed (spolia omnium virtutum).
665-66onbewust van hem: niets van hem wetend.
667Soph.: ‘maar nu heeft de krijgsgod hem eindelijk van de dagen der zwoeging bevrijd’ (door de val van Oechalië).
671key: kade (vgl. werf in vs. 807).
669-72Onjuist; Soph. heeft deze gedachte; ‘laat het schip van Hercules, na te zijn vertrokken van het eiland (Euboea), waar hij bezig is zijn dankoffer te brengen, niet eerder rusten, voordat het hem naar deze stad heeft gebracht’.
672van daer, nl.: van het eiland waar.
673bekleet enz. moet blijkens het Latijn (en Soph.) aansluiten bij lande, vs. 671.
675my .... laste, toevoegsel.
677my quelt, nl. de vrees.
678weldoens halve: met het doel iets goeds te doen (herhaling in vs. 679).
679giften, plur. poëticus.
680-81mijne driften bestonden (potentieel): ik zou nooit zo ver durven gaan (nunquam ego alicui consuluerim); dus: nooit zou ik iemand durven en willen aanraden overijld te werk te gaan.
683schroomen: vrezen (zie vs. 677).
685en .... gedacht: die niemand had kunnen verwachten.
688droop (vgl. vs. 709): viel uiteen; op koude steenen: op de vloer.
695gelijk .... voorzeide: gelijk Nessus van te voren had gezegd.
699dit's al bestelt: dit alles heb ik vroeger reeds gedaan; achter bestelt dient te zin te eindigen.
699-700gelijk enz. Soph.: ‘en nu, nu het ogenblik van handelen gekomen was, heb ik het daarbinnen heimelijk uitgestreken ...’; smeeren; versta: op een kleed (zie vs. 702).
702'k heb; versta: ik heb daarna; wachten voor: beschermen tegen, verre houden van.
704bestellen: zenden; ô reigenooten, toevoeging. Vondel stelt zich de jonge vrouwen van de rei voor als vriendinnen die bij feesten met de vorstin ten rei gaan.
708gesmeeten: daarna (op de vloer) geworpen.
709vervloeit, vgl. vs. 688.
710zaegemeel: zaagsel; van .... gesneên (wanneer het hout wordt gezaagd), toevoegsel onder invloed van Lat. resegmina (zaagsel).
711en kookte, versta: en daar begon het te koken.
714-15onrijp bestaen (ausum): ondoordacht waagstuk.
716zou .... geven: zou dat uit genegenheid mij een geschenk hebben gegeven.
718listigh vleien: bedriegelijk-vriendelijk bejegenen; zelf; ten grondslag ligt de gedachte: stervend door toedoen van een ander zelf ook die ander weer doen sterven.
720mijne gade; het vr. geslacht van gade, het gewone, hier bij-behouden, waar het een manl. persoon betreft. (vgl. daarmee het vrouwelijk gebruik van gemael bijv. Eneas I, vs. 59).
721( 'k zal) verliezen (perditura sum): te gronde richten (een in Mnl. taal zeer gewone betekenis van het werkw.).
723dootlijk eist volle klem in dit verband; ook Chiron enz., onjuist; Soph. spreekt van de ongeneeslijke wonde, door Hercules zelfs aan den onsterfelijken Chiron (een centaur) toegebracht; al wat sterfelijk was (zie beneden), doodde H. door zijn pijlen; en .... vryde, door Van Lennep wel terecht verklaard als: ‘en elk die de gunst zocht van schone vrouwen, waar Hercules op verliefd was.’ Vondels voorstelling berust intussen op een drukfout in de Lat. vertaling: amantium (minnenden) i.pl.v. animantium (levende wezens).
726ten hooghste dootlijk; logisch laat dootlijk geen gradatie toe.
727aldus begrijp ik 't: zo zie ik het (nu) in; Lat. echter videtur igitur mihi in de zin van: ik besluit, dus synoniem met wat volgt (Lat. et quidem decretum est).
729op eenen oogenblik: op een en hetzelfde ogenblik met hem; doorluchte; Soph.: ‘wie er haar eer in stelt haar edel bloed niet te verloochenen (kan niet leven als ze haar goede naam heeft verloren’).
731schrikken: terugdeinzen, huiveren.
733in quaden raetslagh: bij verkeerd beraad (beraamd plan).
734die .... herstelt: die ons weer nieuwe zielskracht geeft.
735Onjuist; Soph.: ‘maar over hen die zonder kwaad opzet verkeerd hebben gehandeld, pleegt men minder hard te oordelen, dit moet ook ten opzichte van u thans gelden’ (zie het antwoord).
738maer (alleen wie) binnen 's huis; Soph. bedoelt: in eigen gemoed; tot .... onheil dient te zijn: tot zelfverwijt.
739hare krop .... in te houwen: zich enigermate te betomen; Soph. enkel: ‘niet verder te spreken’.
741flus: voor kort; naer zijnen vader, nl. om hem op te sporen (zie vs. 66-vlg.).
742van .... een ding: een van deze drie dingen (nl. dat ge dood waart, dat ge niet mijn moeder waart of dat ge een andere inborst hadt).
743geberght: indien al in leven gebleven (de rest van het vers is storende toevoeging).
745Onjuist; Soph.: ‘of dat ergens vandaan een betere geest u was komen bezielen dan thans in u is’.
746vloek en laster (hendiadys): schandelijke vervloeking.
749dat: (van een stuk) dat; en verhoên: dwaze toevoeging.
752een .... snoot: een zo misdadig schandstuk.
754De beste hss. hebben: ‘en ik weet het niet slechts van horen zeggen’.
757daer: vanwaar of toen.
759roofschat; vgl. vs. 662 en 1090.
760begrijpen: zich voornemen.
762heiligh kerkwout (dubbel uitgedrukt): een hem toegeheiligd woud; kerkplegtigh: overeenkomstig de heilige ritus; inwijden: de voorbereidingen treffen.
765als een heraut: in zijn functie van heraut; fraeie, ironische toevoeging.
766daetlijk met een drift, verzwarende toevoeging.
768vrybuit: de tot eigendom van den overwinnaar geworden buit.
769Achter dit vers dient men (voor de overeenstemming met Soph.) te denken: zouden nog volgen; vee, Lat.: pecora.
770-71Men leze - in overeenstemming met Sophocles' bedoeling - de verzen in omgekeerde volgorde, met puntkomma na 769.
773het vet enz.; Soph. echter: het vette d.i. harsige hout.
774zilt en zout, toevoeging (vgl. Deel VI, blz. 428, r. 211).
776te scheuren enz., sterk uitgebreid naar onjuist Lat.; Vondel bedoelt: de klevende rok begon spieren, vel en been te scheuren enz. Gr. alleen: ‘een scheurende pijn drong door tot op het gebeente’; scheuren en schenden, hendiadys.
778sterk en stijf; vgl. vs. 445.
779hy .... ongeduldigh, toevoeging.
780Soph. heeft wel uw(en), maar behorend bij lasterstuk, dus: dit uw lasterstuk.
781wiens, onjuist. Gr.: ‘welk boos opzet hem ertoe gebracht heeft’ enz.
782geensins ... quaet; versta: zelf zich onschuldig voelend; in verband daarmee dient gij in 783 de klem te hebben.
784-86De hoofdzin greep hy enz. dient onmiddellijk aan te sluiten bij hoorde (greep hij den knaap, daar hij dol werd van ....; zie vs. 784-85).
788en etter, dwaze toevoeging.
791ontmoeten: te gemoet treden, naderen; niemant .... eens: volstrekt niemand.
794geboort: omzoomd; de kracht geblust, absolute constructie: nadat zijn weerstandsvermogen was uitgeput.
794-95Toen .... bevat een onjuiste uitbreiding; Gr.: ‘toen hij geheel was uitgeput door het zich (telkens) ter aarde werpen en jammeren. ...’; na een tussenzin sluit dan vs. 800 aan.
797verlasterend (vituperans): vervloekend.
798Eneus bruiloftslot; versta: de noodlottige echtverbintenis van de zijde van Eneus (= met de dochter van E.).
799aldus aen 't quijnen: terwijl hem de krachten ontzinken (vgl. de toevoeging: mat van pijnen).
800Soph.: ‘heft hij zijn gelaat met de wild rollende (vgl. Vondels omdraeien) ogen op’.
803-04uw aenspraek en troost (troostrijk woord) behoorde te zijn: uw bijstand (zie vs. 805: breng).
805spie, om het rijm; Soph. alleen: ‘niemand’.
807werve: kade, kust (vgl. vs. 671).
811aen zien koomen, op te vatten als: hier (gebracht) te zien.
812uw raet: een door u beraamd en ten uitvoer gebracht (= ter hant genomen) plan.
814voeght het my, ter vertaling van si fas est: als ik daarmee geen zonde bega.
815wraek (vgl. Edipus, vs. 1536): de wrekende furie; en .... rouwen; Soph., de woorden van 814 (zie aant.) weer opnemend zegt: en ik dòe hiermee geen zonde.
816moort, met de betekenis van een perfectum (vgl. vs. 1113 aenrecht en vs. 1122 vermoort).
819-20( stuiven) .... voor wint; Soph. gebruikt hetzelfde beeld.
823braef, sarcastisch. Soph. spreekt van dezelfde vreugde die ze vader heeft bereid; klaren, ook sarcastisch op te vatten (leveren); vgl. vs. 1093 kuischen.
821-24Men lette op het gelijke rijm in deze drie regels.
824kinders: meisjes; ontbr. in 't Lat.
826gansch vernoeght, storende toevoeging.
827(als er) twaalf ploegtijden (jaren) waren geweest.
828stiefmoêr, hier in wel zeer uitgebreide zin op te vatten (vgl. vs. 1046); Hercules was de zoon van een geliefde (Alcmene) van Jupiter en bleef leven buiten het echtelijk verband van Jupiter en Juno; de laatste heeft Hercules haar vijandige gezindheid van zijn jeugd af laten blijken. Vondel heeft deze benaming ‘stiefmoeder’, blijkbaar uit Seneca, bij wien Juno telkens ‘noverca’ van Hercules wordt genoemd ( Herc. Oet., vs. 10 reeds).
829spelling: orakel; zie vs. 165-vlg.
830-34Versta: immers, als Hercules gestorven is, dan is hij nu bevrijd van alle beproevingen (zie het orakel); men denke vs. 832 na vs. 833.
837draekespogh is toevoeging; Lerna hier evenals in vs. 602: de slang van L.
835-39uitgebreid naar het gedeeltelijk onjuist Latijn. Het Grieks heeft de gedachte: want als het onfeilbaar werkend vergif van den centaur in zijn leden is doorgedrongen, het gif des doods, voortgebracht door de slang van Lerna, hoe is het dan nog mogelijk, dat hij de dag van morgen zal beleven?
840't geborstelt (ruig) ondier Nessus, staat voor: het gif van den centaur.
844dus ongelukkigh; versta: slachtoffer van een noodlottig misverstand.
845verbaest (ontsteld) en drukkigh, toevoegsel.
844-46Grieks: ‘De rampzalige D., hierop niet bedacht (= onverhoet), en alleen ziende hoe onheil over haar huis zou komen door deze nieuwe verbintenis (van Hercules met Iole), zocht’ enz. (zie vs. 847).
847stof: middel (zij trachtte Nessus' raad aan te wenden).
848doch enz., alleen begrijpelijk in verband met het Latijn, dat deels Nessus schuldig noemt, deels Deianira wegens haar onbezonnen handelen (zie ‘ reukeloos verzinnen’, syn. van aenslagh blint besteeken).
851doot, in 17de-eeuwse taal ook vr.
852aenslagh: plan, opzet (zie aant. vs. 848).
854de traenen (die van de rei): onze tranen.
859-60Versta: uw voorspoedige inneming, Oechalië, bracht voor onze meesteres niets dan jammer. Soph. zegt: ‘door uw val kwam Iole hier’.
861naberou, te weten, als Deianira nu heeft (zie vs. 850).
862de liefde; versta: niet meer beantwoorde liefde; want .... griefde is toevoegsel; Gr.: ‘de zwijgende helpster bij dit alles was de mingodin’.
864een hofgeschal: luide kreten binnen het paleis.
865-66och .... zeggen (quid dicam): hoe moet ik dit uitleggen.
868ontsteltheit (turba): beroering.
869wat oude komt, bedoeld als: wat komt daar die oude vrouw (eenzelfde constructie vs. 872); schijn: houding, uiterlijk.
872wat schenkaedje ....; versta: hoezeer werd dit bekende geschenk ....
874al t'ontrou, toevoeging, behorend bij Herkles. Het vraagteken heeft hier de waarde van een uitroepteken (zie de vorige aant.).
877Soph.: ‘zij heeft die laatste gang volbracht, waarbij geen voet verzet wordt.’
878gy .... al (rem omnem tenes): hiermee weet gij alles.
880Soph. alleen: ‘gij hoort het nogmaals’.
882ten leste, dwaas toevoegsel.
883dit .... bekent, toevoegsel.
886misverstant: dwaalbegrip; vgl. vs. 1121.
888alleen ( gestoort); versta: (zìj) de enige bewerkster van deze beide rampen; gestoort (buiten haar zinnen van verdriet), toevoegsel.
891gewelt: geweldpleging (D. heeft zichzelf geweld aangedaan).
892en waerom niet, naar Lat. quidni: ja (ik zag het).
893wie was 't, onjuiste vertaling van quis erat. De vertaling behoorde te luiden: waarin bestond dat geweld?
894moort, zie de aant. bij vs. 816; niet bloo: toevoeging.
896eerst (nuper): pas; bly, misplaatst toevoegsel.
898te byster (nimium): maar al te zeer.
899aenschoude; een onderstelling, die betrekking heeft op het verleden, dus: aanschouwd had; vgl. vs. 716 (dus ook: 't zou u getroffen hebben).
900durf; zie Van Helten, § 47.
901Achter afgrijslijk diende een puntkomma of uitroepteken te staan. Versta: Ja, verschrikkelijk als het zijn mag! als gij 't hoort, kunt ge het beamen.
902want, op te vatten als: ge moet dan weten dat ....; vgl. Edipus, vs. 889 en Herkules in Trachin, vs. 1143.
903Versta: om met dat bed terug te gaan naar zijn vader en dien daarop naar huis te brengen.
904-05Soph.: verborg ze zich en bejammerde haar verlaten zijn.
906't scheiden van haer vruchten (het gescheiden zijn van haar kroost), toevoeging.
908geweer; Vondel heeft Sophocles' gerei: huishoudelijk gereedschap opgevat als wapentuig, vandaar geweer; zie volgende aant.
909gelijkze was gewoon; versta: die (dat) ze dagelijks gebruikte; wentelen, de vertaling van volutare: ronddolen; gram en droevigh (toevoeging), waarschijnlijk min of meer als synoniemen op te vatten ( droevigh: in sombere wanhoop).
910ziet; er dient te staan: ziet ze = als ze ziet; 't gezinde: het personeel.
911uit een grooten trek: uit grote toegenegenheid; begunstigen: gunst, liefde toedragen.
912verdaeghde een' geest (daemonem vocabat): riep een demon op; het Lat. en Vondel zijn onjuist; Gr.: ‘jammerde om haar eigen lot’; berooft van troost, toevoeging.
913haer .... kroost berust op een corrupte tekst. De oorspr. tekst heeft waarschijnlijk gehad: ‘het huishouden dat voortaan onder vreemde meesters zou staan’.
915gedreven (zich gedreven hebbende): verscholen; hoeze .... is onjuist en behoorde te zijn: terwijl ik in een donkere hoek verborgen zat.
916-17daer een vrou ...., onjuist. Soph.: ‘hoe de vrouw (Deianira) de dekens spreidde op het bed van Hercules’.
921mijn byslaep .... uit, toevoeging.
922staet .... te hoopen, op te vatten als: ik zal nooit meer kunnen slapen ....
923-vlg.rukte .... enz. Gr.: ‘maakte zij haar kleed met heftige handen los, daar, waar boven de borst de gouden spang lag, en ontblootte zo de gehele linkerzijde en de arm’ (Vondel heeft zich geen juiste voorstelling gemaakt van de Griekse klederdracht; vgl. Edipus, Inhoudt, r. 72).
925hierby (toevoeging): die in de nabijheid was.
926hoe .... aenstelt (quid ipsa struat): waartoe zij zich gereed maakt; vgl. aanstalten maken.
927heene en weder, ter vert. van huc et illuc; toeschieten is onjuist. Gr.: ‘terwijl wij heen en weer lopen’; voort: aanstonds; zich ijlen: zich haasten.
928vernemen: zien, vgl. vs. 705; men: we.
930-32Soph.: ‘immers hij begreep dat zij tot deze daad was gedreven door onredelijk (zelf-)verwijt, nu hij te laat vernomen had, dat zij dat vroegere had gedaan zonder boos opzet en misleid door den centaur’. Vondel schijnt te bedoelen: En komt te laat tot het inzicht dat zij, slachtoffer immers van het bedrog van den centaur en van zinnen geraakt door onredelijke wroeging, zichzelf te kort heeft gedaan, onrecht heeft aangedaan (nl. door zich bij wijze van straf van het leven te beroven), en dat zij, handelende onder die invloeden, haar ware doel, nl. Hercules' liefde te herwinnen, heeft gemist; zich verkorten vatten wij dus in de eerste plaats op als; zich onrecht aandoen; daar schuift dan onmiddellijk de gedachte in: dat dit onrecht bestaat in: het de hand aan zich zelf slaan.
932mistroostigh: diep wanhopig.
934weemoedigh: hartstochtelijk bedroefd.
935heet en bloedigh, toevoeging.
936dus ras; ten grondslag ligt de gedachte: nauwelijks enige ogenblikken te voren had hij haar ten onrechte beschuldigd, nu reeds was hij ....
938berekent: kan opmaken, de les kan trekken.
939die .... tekent (aantekent, telt), naar 't Lat. numerat; Gr.: ‘die rekent bij twee of zelfs meer dagen tegelijk’.
940Vondel zegt (naar het onjuist Latijn): want het menselijk geluk reikt niet verder dan tot (aan het begin van) de dag van morgen. Gr.: ‘want de dag van morgen bestààt niet, voordat het heden zonder rampspoed is voorbijgegaan’. (en dus moet men het ‘morgen’ ook niet in zijn berekening betrekken).
942-44Onjuist. Ten grondslag ligt het Lat.: ‘Welke van beide rampen zal ik nu bejammeren? In welke van beide daden werd verder gegaan dan het betaamde?’
944-46naulijx .... achten; Soph.: ‘hoe moeilijk, ach, met onderscheidend oordeel dìt te zeggen’ (nl. welke ramp het meest te betreuren valt); overmeten met oordeel; vgl. overwegen (met het verstand).
947dit: Deianira's dood; het ander: de komst van den stervenden Hercules.
949te voelen; Soph.: ‘(reeds) te hebben’.
950een zelve stuk: al even erg.
951voorwint; Lat. ventus secundus (vgl. Deel VI, blz. 526, r. 593: geeft ons voor wint; hier adverbiaal); Gr.: ‘O, dat een machtige windvlaag over dit huis kwam jagen’ enz.
954Versta: alleen (reeds) op het gezicht van Hercules.
956dees werf (vgl. vs. 807): de haven van dit land. Dit is in strijd met de situatie; vgl. vs. 959; Gr.: ‘het paleis’.
957-62Onjuist; Gr.: ‘Ach, zo was het dan van nabij en niet van verre, dat ik mijn klaagzang aanhief, hel-klinkend als het lied van de (treurende) nachtegaal. Zie, een uitheemse stoet, vreemde manschap nadert. - Hoe dragen zij hem! Zorgzaam, als voor een last hun dierbaar, zetten zij zonder gedruis de zware tred. Wee, zwijgen is om hem; zo wordt hij aangedragen. - Wat moet ik denken; is hij gestorven, of in slaap?’
963De stoet houdt stil voor het paleis, begeleid door Hyllus en een ‘oude man’, door Vondel ‘raetsman’ genoemd in verband met vs. 964; droeve vader; Soph. echter: ‘wee mij rampzalige, vader!’
964wie .... raeder; Lat.: quid consilii capiam, niet: welke raad zal ik inwinnen (Vondels opvatting), maar: welk besluit zal ik nu nemen, wat zal ik nu beginnen.
967bittre smart: felle pijn.
968niet wekt; de pijn wordt voorgesteld als tijdelijk ingeslapen, vgl. aant. 972.
972Soph.: ‘en doe niet de foltering die hem razend maakt, opnieuw ontwaken’.
973molensteen ...., op de klank of naar het Latijnse molem malorum: een wicht van wee; analoge gevallen Feniciaensche, vs. 973 en 1711.
975Hercules is toch wakker geworden, tengevolge van Hyllus' onbeheerste smartuitingen (vgl. vs. 980 en 970 b).
979verzwaert; Soph.: ‘begint opnieuw te knagen’.
980Tot Hyllus; vgl. de aant. bij vs. 975.
982-83dus .... slaepzucht, een niet passende voorstelling; Soph.: ‘en niet de (eindelijk over hem gekomen, lichte) slaap van zijn hoofd en zijn oogleden te verdrijven’.
986Onjuist; waar (vraagwoord bij V.) dient te zijn: alwaar (zich bevinden ....).
987Men dient te verstaan: wat is nu mijn dank voor de bij u gebrachte offers.
988-89O Jupiter is in 't Gr. origineel enkel uitroep, en ge in vs. 989 is het altaar op kaap Cenaeum; Hercules richt dus geen verwijten tegen Jupiter, maar tegen het offeraltaar.
990onverzoenbaar (implacabilis): onbedaarlijk, niet te stillen.
989-92( aenschout); Vondel vertaalt het onjuiste Latijn. Gr.: ‘Had ik U, Cenaeum, toch nooit aanschouwd’.
992toverdicht (Lat. incantator: belezer): toverformule.
993-94de godtheit enz., omschrijving van Jupiter; Soph. alleen: ‘Zeus’.
996-97eene kracht en wonder: een bovennatuurlijke werking; denk achter zagh: als zulk een arts verscheen.
999geene rust; mogelijk heeft Vondel geschreven: gunme rust (Lat.: sinite me).
1001wat reptge my: waarom raakt ge mij aan; stoortme op te vatten als: stoort ge me (samentrekking).
1003daer .... raep: terwijl ik rust (van mijn folteringen) genoot.
1004krankheit (datief-object); vgl. vs. 967.
1006ingeboren: ingeborenen.
1007Grieken: Griekenland (waarom helpt ge mij niet, ondankbare ingeborenen van Griekenland?).
1010Onjuist; Soph.: ‘en die daarbij mijn leven op het spel zette’; neêrgeslaegen: ter neer geworpen.
1015‘Lat.: ‘die dit hoofd, verbrijzeld (= door het te verbrijzelen), wil bevrijden van het leven’. Vondel bedoelt waarschijnlijk gebroken niet proleptisch, maar: barstend van pijn.
1019De Griekse tekst is corrupt. Tegenwoordig leest men: ‘gij zijt nog in de volle kracht van uw leven’.
1020redden, hier waarschijnlijk verzorgen (vgl. redden, beredden in Holl. en Fr. dialecten); onmaght: machteloosheid; die .... staen, toevoeging.
1022noch buiten enz.; door Vondel niet begrepen; Soph. bedoelt; noch met eigen kracht, noch door hulp van buiten.
1024Dit vers behoorde, als laatste woorden van Hyllus, aan te sluiten bij vs. 1022; maar door een zetfout zijn deze woorden in de Lat. vert. bij Hercules terechtgekomen.
1028ô Pallas; Pallas Athene, de halfzuster van Hercules, is volgens de sage zijn bijzondere beschermster.
1030-31Vondel heeft het Lat. verkeerd begrepen. Dat zegt: ‘tref mij, hetgeen ( quod, door Vondel opgevat als dewijl) niemand zal laken (reprehendet), in de hals’; voorthelpen: doden.
1036ter neder slaet (zie vs. 1010): neer heeft geslagen.
1037Jovis, genitief van Jupiter; Pluto: de god van de onderwereld; help in slaep (= de doodsslaap), ter vert. van sopito.
1038uw slaepdrank ....; Soph. herhaalt eenvoudig: ‘doe mij inslapen’. Vondel kan gedacht hebben aan een dronk uit de vergetelheidsstroom, de Lethe der onderwereld; vergelijk met overstelp vs. 982.
1041-43Onjuist; Soph.: ‘bevangen door huivering, o vriendinnen, hoor ik het aan: mijn heer, zo edel en groot, hoe wordt hij gestriemd met plagen’ (Vondel is zich niet bewust dat het koor bij de hele handeling aanwezig blijft).
1044smart: lichamelijk lijden.
1046stiefmoêr, zie de aant. bij vs. 828.
1047Eurystheus drift (Lat.: tristis Eurystheus): de boze toeleg van E.; vgl. Edipus, vs. 523. Eurystheus droeg Hercules de bekende gevaarlijke werken op (zie de toegevoegde Inhoud op blz. 547).
1048als Deianira, die zinneloze, aan mij uitgehuwlijkt; Gr.: ‘die geveinsdonschuldige’.
1051als een kanker (toevoegsel) is reminiscentie aan Seneca, Herc. Oet., vs. 1219; long en ingewant (hendiadys): de longen in mijn lichaam.
1052verzuipen (exorbere): opslurpen, synoniem van uitputten (= uitzuigen); vleesch en bloet en mergh; Cicero enkel: decolorem sanguinem (het kleurloos geworden bloed); van het ‘merg’ spreekt ook de Hercules van Seneca (vs. 1227), vgl. aant. 1051.
1054matme: sloopt mijn krachten.
1055-56Onjuist; Cicero: ‘Deze steken (nl. die van het giftige kleed) zijn mij niet toegebracht door de hand van een vijand, noch door de vervaarlijkheid der reuzen, voortgebracht door de aard(-godin)’.
1056( 't gebroet) der aertsche razerny: voortgebracht door de aarde in haar razende wraakzucht (zie daarvoor Dl. VI, blz. 558, r. 225 met aant.).
1057-vgl.Vondels vertaling is onjuist, o.a. tengevolge van verkeerde verbinding ( impetu ictus); Cicero: ‘noch een centaur met zijn tweestaltige aansprong ....’; in schutgevaerte ervaeren: bedreven in het werpen van projectielen.
1058dubb. ontkenning; versta: evenmin deerden mij ooit (Cicero: brachten mij deze steken toe) Grieken of barbaren (vreemdelingen).
1060streng: straf gespannen, met de bijgedachte: onverbiddelijk; vgl. Aeneïs VII, Dl. VI, blz. 762, vs. 193.
1061Er moest nu volgen: maar ik moet .... (vgl. vs. 1055 met aant.). 1062-63 Cic.: ‘ O zoon, laat in waarheid die naam gelden tegenover uw vader; laat niet gehechtheid aan uw moeder (matris charitas) mij, stervende, te bovengaan’. Tenzij moeders (1063) drukfout is voor moeder, dient men te verstaan: (behoefte aan) moeders zegen (uit 1062); door absorptie van wilt gy ... erven wordt wy (voor 1063) praegnant: ik (en behoefte aan mijn zegen)
1064met .... hant (manibus piis): met handen die hun plicht doen tegenover uw vader.
1065Een zinledige vertaling die berust op een drukfout in de door Vondel gebruikte uitgave der Poëtae Graeci veteres; zie Dl. VIII, blz. 983. Cicero: ‘laat mij thans zien ( cernam) wie gij hoger stelt, mij of haar’. Doordat cernam in de P.G.V. door een drukfout tot coenam is geworden, heeft Vondel aan een maaltijd gedacht.
1066vaer voort (perge): vooruit (vgl. vs. 1239).
1068De vertaling behoorde te zijn: Ach, dat ik thans wenen moet als ....
1070Cicero: ‘Zo stort geslagen mannenmoed verwijfd ineen’; deught (virtus), vgl. vs. 662.
1072-74vgl. Cicero (tot Hyllus): ‘Aanschouw het ontvleesde lichaam van uw verscheurden vader’; (tot de overigen): ‘ gij allen, ziet ....’. Men krijgt de indruk dat Vondel de Lat. nominatief cuncti heeft verbonden met de genitief patris; zijn vertaling in vs. 1072 (beschouw altzaemen) geeft aanleiding tot die opvatting.
1075draeying; Cicero heeft namelijk het beeld: ‘draaikolken van pijn’ (vertices dolorum): de borende, schroevende pijn; dempen: verdoven.
1077Cicero: ‘O borst, o rug, o machtige spieren der armen’; vroom: kloek.
1078In de volgende passage herinnert Hercules aan enige van zijn bekendste ‘werken’; Nemea lag in Argolis; versmachten: worgen.
1078-80brullen, schuimbekkende, verwoet, gemengt ... bloet zijn toevoegingen; den geest ... endt; Cicero: ‘in benauwenis uitblies zijn laatste adem’.
1081poelslang: hydra; stikken: transitief.
1082Lerne, zie de aant. bij vs. 602; zy: de (rechter-)hand.
1083met twee lijven, te denken als nadere bepaling bij troep; bedoeld zijn de centauren, die Hercules eens verdreef, toen zij mee wilden drinken van de wijn van zijn gastheer, Pholus, zelf ook een centaur; die .... vocht op 't lant, toevoeging.
1084De Erymanthus is een berg in het Noorden van Arcadië.
1085afgrijselijk gebeeten (grimmig, woedend), toevoegsel.
1086Plutoos hol; Cicero: ‘de duistere oorden van het dodenrijk’; aen een keten, toevoeging.
1087schoot, als vert. van interemit.
1088Er is hier sprake van de gouden appels in de tuin der Hesperiden (d.i. Dochters van het Westen), welke appels Hercules voor Eurystheus moest bemachtigen. De overeenstemming van Vondels in het west met het - door Cicero niet weergegeven ‘in de uiterste streken der aarde’ van de Griekse tekst berust waarschijnlijk op toeval. De gewone voorstelling is, dat Atlas de appelen voor Hercules haalde.
1089hun quaelen: wat hen teisterde.
1044-90Algemene opmerking: Voor deze passage heeft Winsemius de vertaling overgenomen die Cicero er in zijn Tusculanae II, 8 van geeft. Cicero's vertaling - in hoofdzaak juist - geeft hier en daar Sophocles' tekst sterk verkort weer.
1090En niemand kon ooit mijn roem verminderen; roof en prijs: buit, bestaande in roem; voor roof, zie vs. 662 en 759. - Hier eindigt de passage uit Cicero.
1091-vlg.Gr.: ‘Maar thàns, de leden ontwricht en het vlees vaneen gereten, lig ik weerloos ter neder, een prooi van verderf dat onzichtbaar mij besprong (zie vs. 1092), - î k, befaamd als telg van Zeus, den heer van het gebied der sterren’; het tragisch contrast is bij Vondel verloren gegaan.
1093En; Soph.: ‘Maar dît ....’; smilt (verteer), gelijk het Latijn; Gr.: ‘schoon ik geworden ben tot een nièts en niet tot het verzetten van een voet bij machte’; kuischen: leveren; vgl. Aen. IX, vs. 633 (Dl. VI, blz. 917) en klaerde in vs. 823.
1094-96en leer ....; Soph. (sarcastisch): ‘en lere zij getuigen tegenover heel de wereld, dat ik, zo bij mijn stèrven als bij mijn léven, wie boosaardig was, heb gestraft’; onbesuiste, vgl. vs. 595; de betekenis nadert hier tot die van misdadige; leer dient men hier op te vatten als lere (aanv. wijs).
1097Grieken: Griekenland; schroomen: vrezen; vgl. vs. 40 en 683.
1098indien (Lat. ubi), hier op te vatten als: nu (wanneer eenmaal, gelijk nu te gebeuren staat, Hercules ...); dit gebruik van indien is een Latinisme; ontijdigh, toevoeging.
1099vermanen: onder 't oog brengen (ut contra aliquid dicam).
1100dewijl behoorde te zijn: ofschoon (etsi).
1101-04Soph.: ‘ik zal slechts vragen om wat ik naar recht en billijkheid (Vondels reden) van u behoor te erlangen (Lat. consequi, door Vondel misverstaan als: volgen). Hoor mij aan zonder die gramstorigheid, waartoe het lijden u thans prikkelt. Zo nièt - gij zult het niet ervaren, welk een ijdele voldoening gij begeert (in uw wraakzucht) en hoe ijdel uw verbittering is’. Vondel zegt (vs. 1101-02): ik wil u (niets anders) verzoeken (dan) wat volgens menselijk begrip recht en redelijk is te doen. Vs. 1104 behoort nog tot de woorden van Hyllus en is door Vondel geheel misverstaan; de persoonsaanduiding is in de Lat. vertaling verschoven.
1105terstont, na die woorden; aen 't gijpen leggen: op sterven liggen; zie Ndl. Wdb. i.v.
1107Soph.: ‘ik wilde u spreken van moeder, in welke toestand (zie schijn, vs. 1111) zij nu is en hoe ....’; Vondels hoe .... gaet klinkt in onze oren althans wel heel vreemd (Lat.: ut nunc cum ea agitur).
1108misverstant: dwaalbegrip (zie vs. 886).
1109-10Soph.: ‘Durft ge nog spreken van die “moeder” die de moordenares is van uw vader en dat, terwijl ik het aan moet horen?!’ lasterwoorden: woorden die mij als een vloek in de oren moeten klinken; 't vadermoorden op te vatten als: de moordenares van uw vader.
1112Gelijk het onjuist Lat.; Gr.: ‘Zeer zeker geldt dit (nl. dat men er niet van mag zwijgen) voor haar misdoen van voorheen’; zie voor de aansluiting de volgende aantekening.
1113Gr.: ‘Weldra zult gij erkennen dat het òòk geldt voor dat van hèden’; (‘misdoen’ - zie vorige aant. - Gr. hamartanein, kan nl. ook van niet misdadige, maar alleen verkeerde daden zoals hier de zelfmoord, worden gezegd); aenrecht; voor de tijdsvorm vergelijke men vs. 816, 1122.
1114van aert ....; verkort; Lat.: ‘dat ik u niet leer kennen als een verbasterde’; voor verbasteren van vgl. Edipus, vs. 68.
1115Onjuiste weergave; Soph.: ‘Ik zal het u zeggen; zij is gestorven; juist daareven vond zij de dood’; vgl. aant. vs. 1120.
1116Naar het onjuist Lat., bedoeld als: deze tijding klinkt mij als een wonderbericht te midden van mijn ellende. Het Gr. is op deze plaats waarschijnlijk corrupt.
1117geen mensch ....; versta: geen ànder was het die haar doodde.
1118Soph.: ‘Ach, mocht zij zijn gedood door deze hand van mij’.
1119indien ....; Soph.: ‘indien gij àlles (dit doelt op de voorgeschiedenis) zoudt vernemen’.
1120Vondel wekt hier, evenals in vs. 1115, ten onrechte de voorstelling dat Sophocles doelt op de wijze, waarop Deianira is omgekomen. Soph.: ‘Uw aanhef doet iets vreselijks verwachten, maar spreek op’.
1121misverstant; vgl. vs. 886.
1122vermoort; vgl. vs. 1113.
1123Vgl. aant. bij vs. 610. Soph.: ‘Zij wilde een liefde-wekkend middel aanwenden.’
1124doch dwaelde is een parenthese, die men kan denken als nieuwe zin achter ontslaen.
1125zulk een toveres; versta: iemand die zo machtige tovermiddelen kan verschaffen.
1126maer: wel; wou .... verbinden: wilde haar op deze wijze tot zijn werktuig maken; Soph.: ‘overreedde haar’.
1127in schijn: onder voorwendsel.
1130bederf: verderf; zietmen: zien we (ik).
1132al 't geslacht, Alkmeen; versta: mijn kinderen en ook Alcmene; vergeefs; immers desondanks (ondanks Hercules' goddelijke afkomst) gaat hij zo gruwelijk ten onder.
1134terwijl .... weene, minder gelukkige toevoeging.
1135de spelling .... godtspraek; versta: een mij eens gegeven orakel.
1136vrou moeder (mevrouw uw moeder): Alcmene; uit uwe stadt (toevoeging): uit Trachis, de laatste verblijfplaats van Hercules.
1137naer ....; versta: naar haar vroegere woonplaats, het bij de kust gelegen Tyrins (zie vs. 266).
1138kinders: een paar van uw kinderen (haar kleinkinderen).
1139In Thebe was Hercules geboren (zie vs. 518); bij oude vrienden van hem bevinden zich enige zijner kinderen; noch is onjuist toevoegsel (de mededeling is nieuw voor H.)); wy slaat op Hyllus en de aanwezige vrienden; Hercules' kinderen zijn verder niet aanwezig.
1141het .... vergeeten; versta: nu moet gij er op bedacht zijn dat ....
1143want (nam); Latinisme voor: weet dan dat; zie vs. 902; voortaen: van af het ogenblik waarop de voorspelling werd gedaan; verwarrende toevoeging.
1144de hant slaen aen: doden.
1145eene schim (hier proleptisch gebruikt); versta: een die reeds als schim ....
1146Versta: Zo heeft dan deze centaur .... (ille igitur Centaurus); vader: Jupiter.
1147-49Zie de toegevoegde Inhoud, blz. 547; op dat het blijk' (toevoeging zonder zin): opdat de zaak klaar worde; een nieuwe spellinge: een later orakel; deze .... gelijk; versta: die eveneens bevestigd wordt door wat nu staat te gebeuren.
1151ter aerde leggende is door Vondel verkeerd verbonden, zie de vertaling hierboven.
1149-52'k zou enz.; de vertaling is onjuist. Gr.: (een voorspelling) ‘die ik, eenmaal binnnengetreden in het heilige woud van de .... op de grond slapende Sellen (bij Dodona) heb opgeschreven, zoals zij tot mij kwam uit de veeltongige eik van mijn vader’ (de ritselende bladeren verkondigen Jupiters wil; vgl. 170-71). Eerst in 1153 komt dan de voorspelling ( hoe ik ....); Vondels 'k zou .... is dus onjuist, wekt de indruk, alsof Hercules zich eerst nog het feit van de voorspelling zelf liet voorspellen; de Sellen: een bergvolk van zeer primitieve beschaving (vandaar: op de grond slapende); uit hen kwamen voort de priesters in het heilige woud van Dodona.
1152de boschduif; zie voor Vondels misvatting de aant. bij vs. 171.
1153-55‘zij luidde dat op deze levende (d.i. aanwezige) dag van heden, voorgoed een eind zou komen aan mijn zwoegen’. Vondel vertaalt het onjuiste Lat.: ‘hoe ik tot deze dag in leven blijvende’ enz. ( zonder zwichten is toev.).
1157't: het orakel; mijn doot; denk daarbij: zoals nu blijkt.
1159dewijl .... voorvalt: daar dit nu klaar en duidelijk in vervulling gaat.
1160-61en alle ....; Vondel haalt hier twee zinnen door elkaar; Lat: ‘en niet wachten tot gij mijn toorn opwekt (zie stoore), neen, gij moet gewillig u richten naar die schoonste aller wetten, die gebiedt gehoorzaam te zijn aan zijn vader’.
1161met u te twisten, naar het Lat.; het Gr. zegt: ‘hoewel de wijze waarop gij de zaak stelt, mij van vrees vervult, ik wil niet weigeren’.
1164dus streng: zo uitdrukkelijk; dit pant: uw hand als waarborg.
1170die .... zweeren: die getuige is bij de eed der mensen.
1171Soph.: ‘ Bid nu dat, zo gij deze eed verbreekt, onheil u moge treffen’.
1172Soph.: ‘Geen onheil zal mij treffen, immers ik doe mijn eed eestand - nochtans ik bid!’ (Vondel heeft imprecare in vs. 1171 en imprecor in vs. 1172 voor vormen van een actief impreco aangezien).
1173-74ten prijze en naer .... wijze zijn toevoegingen; in 1174 is ik aan te vullen uit de situatie.
1176hier .... lant; Soph.: ‘welke gij wilt’ (nl. van de hier aanwezigen; vgl. vs. 1139).
1177lijkhout: hout voor een brandstapel.
1178vet olijfhout; vet is toevoeging, gesuggereerd door olea, olijfboom.
1179getroost en onbelaên (virili animo): met vastberaden moed.
1180met de dootse lijktortse (Lat.: face picea = met de pekkige toorts); Lat.: piceus is pekkig en zwart; dit laatste begrip heeft Vondel tot doots gebracht; Gr. echter: ‘(toorts) van pijnhout’.
1182gelijk .... betaemt behoort in het oorspronkelijk niet bij zonder te schreien, maar bij een onmisbaar, door Vondel weggelaten: ‘voer mijn opdracht uit’. Daarna sluit de volgzin met of dan aan; zonder beien: onverwijld.
1183Gr.: ‘ofschoon daar beneden zijnde zal ik overal met mijn aanval u bedreigen, vloekvervullend en verbitterd vijand voor altijd’; Vondels opkomen (uit de onderwereld) berust op een verkeerd begrepen; apud inferos existens: de vloek (= dreiging) spreekt Hercules nu reeds uit; deze zal in vervulling gaan, wanneer Hyllus zijn opdracht niet uitvoert. Daarom is Vondels zal vloeken (1184), van klassiek standpunt gezien, hier onjuist; by den tast, plastische toevoeging.
1184ten last leggen: opdragen.
1185vermeten: in vermetele overmoed.
1186zijtge in overeenstemming met het Lat.; Gr. echter: ‘word’ (imperatief).
1187'k vraegh, minder juiste toevoeging; immers de vraag is hier naar strekking een uitroep.
1189Versta: Door mij te doden zult gij geen zinneloze vadermoord bedrijven, maar ....; onbescheiden: zonder oordeel des onderscheids.
1192Versta: Verricht al de andere voorbereidende maatregelen en laat het aansteken van de brandstapel door een ander geschieden.
1193lijk en doot zijn (ten onrechte) toegevoegd; Herc. te drágen wil zijn zoon niet weigeren.
1194dat .... steigere, toevoeging.
1195Soph.: ‘behoudens dat ik het hout (voor de brandstapel) met mijn hand niet wil aanraken’.
1196aan de hant gaen: gehoorzamen.
1199aAl zou 't niet een kleine dienst (1198) zijn, maar een mij zwaar vallende taak.
1200een maeght (Lat. virginem); Sophocles bedoelt hier: een ongehuwde jonge vrouw (vgl. vs. 1205).
1202bederven: ten verderve gaan; noode .... bederven voegt Vondel toe met het oog op vs. 1171.
1203verbint .... trou: verplicht tot trouwe liefde jegens uw vader.
1204gewilligh: toegevend aan mijn wil.
1206omhelze en vrye; Soph.: tot ‘vrouw neme’.
1207bewaer deze echt: word haar een trouw echtgenoot.
1210reukloos: lichtvaardig; smooren: waardeloos maken.
1211storen: verstoord maken, tot gramschap drijven; Soph.: ‘.... op een die lijdend is, vergramd te worden’.
1212Soph.: ‘maar zulk een gedachte - wie zou daarbij zich kunnen beheersen.’ Vondels streng gebodt is misplaatst: Hyllus geeft uiting aan zijn afschuw, nader gemotiveerd in vs. 1214-vlg.
1216een zinneloos, gesubstantiveerd adjectief (Van Helten, § 106); berooft .... verstant; versta: die geen besef heeft van wat hij doet.
1219volhardtge in dit geval: blijft ge bij uw houding in deze zaak.
1221Vondel laat hier het essentiële door ziekte weg; zie de volgende aant.
1222Soph.: ‘Door u, want gij verbreekt de lichte slaap van mijn lijden.’
1223-24Vondel heeft de woordenstrijd niet begrepen. Gr.: ‘wee, hoe word ik aan alle zijden ingesloten door moeilijkheden’. Hercules antwoordt: ‘Alleen omdat gij weigert te luisteren naar uw vader.’
1225Soph.: ‘ Maar vader’ ....; leeren: leren doen.
1227Gr.: ‘Zo eist gij dit dus van mij als een heilige plicht?’ ten laste leggen: opdragen.
1228Versta: Daarvan zij de hemel mijn getuige.
1229-31Onjuist; Gr.: ‘dan zal ik niet langer weigeren, maar het doèn, wat in wezen ùw daad is aan de Goden tonend. Door naar uw wil te handelen, vader, kan ik mij niet bezondigen’ (Hyllus schuift de verantwoordelijkheid op zijn vader).
1232besluit hier op te vatten als conclusio orationum (slotsom van de redetwist); bestek: plan.
1233deze .... weldaet: nog deze goede daad; buiten; Soph.: ‘naar de brandstapel’.
1235valt aen, ter vertaling van incumbite (operi); zo ook in de Vergiliusvert. Dl. VI, blz. 578, r. 466.
1236van den mensch; Soph.: ‘van dezen mens’ (vgl. Koning Edipus, vs. 697 met aant).
1237-38Soph.: ‘niets staat de vervulling van uw wens meer in de weg, immers met uw bevel dwingt gij ons vader’ (Hyllus fungeert dus louter als werktuig bij deze voor hem goddeloze daad; vgl. de aant. bij vs. 1229).
1239-41Geheel onjuist. Gr.: ‘Op weg dan, eer mijn pijnen weer gaan woeden; (tot zichzelf) - o weerstandskracht daarbinnen (lett. “harde ziel”, zie V. vs. 1240), geef mij de stalen breidel die mij de lippen klemmen zal, dat ik geen kreet laat horen’.
Vs. 1242behoort in Winsemius' vertaling aan Hercules; het luidt in het Latijn: ‘nu immers wordt mij welgevallig, wat in de grond der zaak allerjammerlijkst is’.
1243Algemene opmerking: De overgeleverde Griekse tekst geeft de volgende verzen terecht aan Hyllus. Winsemius echter heeft alles op Hercules betrokken; het bovenschrift heeft hij bij vergissing Hyllus gelaten; dit heeft Vondel gecorrigeerd.
Vondel: mijn ongedult; met deze toevoeging tracht Vondel verband te scheppen met zijn voorstelling in vs. 1240-41 (zie ook aant. vs. 1245).
1245die .... toomen; het Lat. heeft: ‘die mij verwekten’. Vondel zal misschien bedoelen: die mijn ziel aan mijn lichaam kluisterden (vgl. vs. 1241 Vondels voorstelling), die mij aan het vlees gebonden hebben.
1243-46Gr. (Hyllus spreekt dus); ‘Heft hem nu op, gij makkers, en ach, schenkt mij wel zeer vergifffenis, dat ik in zulk een werk u ga betrekken; doch bedenkt dan ook, hoe groot de onverschilligheid der Goden is ten opzichte van wat hier geschiedt. De Goden, zij verwekken kroost, zij worden aangeroepen met de naam van “vader”, maar rustig zien zij neer op zo veel jammer.’ Dit algemeen gehouden verwijt is natuurlijk gericht tegen Zeus.
1246vast zien koomen: aanzien zonder in te grijpen.
1247en noch ....; het oorspronkelijk heeft hier een bedekte, maar voor de antieke toeschouwers, die de sage kenden, verstaanbare toespeling op de aanstaande hemelvaart en vergoddelijking van Hercules (zie Inhoudt, r. 65-vlg.), Gr. namelijk: ‘wat te wachten nog staat, dàt ontgaat aan onze blik’.
1248-50Gr.: ‘maar wat ìs op dit ogenblik: stof tot weeklacht brengt het ons (Hyllus), schande aan hen (de Goden), maar een kwelling zwaarder dan ooit mensen droegen, voor hem, die heel dit wicht van onheil torst’ (Hercules).
1251bewaer .... Herkules; Soph. (Vulgaat): ‘En gij, gaat niet heen van het paleis’ ....; maeght (hier collectief): maagden van de rei.
1252-vlg.Onjuist. Gr.: ‘gij, die hier, jong als gij zijt, moest aanzien een zo ontzettend einde (nl. van Deianira) en velerlei verbijsterende beproevingen, en niets in dit al, dat niet Zeus is’; wort toegeschreven: vgl. Koning Edipus, Opdracht, r. 30-31 (Dl. VIII, blz. 855).
1239-54De maat wisselt hier in het Grieks.
1251-54De overgeleverde Gr. tekst geeft deze verzen aan de koorleidster, Winsemius naar een oude traditie aan Hyllus.
|
|
vorige