Joost van den Vondel, Gysbreght van Aemstel

Gysbreght van Aemstel

bron: Joost van den Vondel, Gysbreght van Aemstel. Met inleidingen en aantekeningen door Mieke B. Smits-Veldt. Amsterdam University Press, Amsterdam 1994.

verantwoording

inhoudsopgave

doorzoek de hele tekst

downloads

DBNL vignet

i.s.m.



[p. 38]
Gysbreght van Aemstel. Treurspel. Het eerste bedryf.
gysbreght van aemstel Het hemelsche gerecht + heeft zich ten lange lesten Erbarremt over my, en mijn benaeuwde + vesten, En arme burgery; en op mijn volx 1 gebed, + En dagelix geschrey, de bange stad ontzet. 5 De vyand, zonder dat wy uitkomst durfden hopen, Is, zonder slagh of stoot, van zelf het veld verlopen. + Mijn broeder 2 jaeght hem na, zy neemen vast de wijck, + En vlughten haestigh langs den Haerelemmer dijck. Zoo stuift de zee voor wind met haer gedreve + golven. 10 Zoo zaghmen menighmael een kudde wreede wolven, En felle tigers vlien, voor 't ysselijck geschreeuw Van aller dieren vorst, den hongerigen leeuw, Om niet al te levendigh en versch + te zijn verslonden Van + hem, die op zijn jaght geen aes + en had gevonden. 15 Hoe snel, hoe onverziens is deze kans gedraeit? Alhier 3, daer 't leger lagh, is 't veld alsins + bezaeit Met wapens en geweer, + verbaest + van 't lijf gereten, Van ingebeelden schrick, en uit der hand gesmeeten, Om zonder hindernis te vlieden langs den wegh. 20 Ia op 't verjaeren zelf van 't jaerige belegh + Word d'afgestrede muur van 't lang belegh ontslaegen. + Hoe zal het gansche land 4 van ons verlossing waegen. + De Kermerlander had met Waterlander dier Gezworen duizendwerf, + dat hy met zwaerd en vier 25 Vernielen zou eerlang + de menschen en de daecken, En tot een kerreckhof en asch en puinhoop maecken Mijn oud mijn wettigh erf, + en delven + al mijn eer
[p. 39]
In eenen poel 5, tot wraeck van Floris hunnen heer: Om wiens vervloeckte dood ick lijde zoo onschuldigh, 30 Als yemant lijden magh, + doch draegh mijn kruis geduldigh: Of zoo + ick schuldigh ben, en heeft het my gemist, + 't Is uit onnozelheid, + en zonder argh + of list. Neef Velzen 6, lang geterght, van eige wraeck geprickelt, En Woerden 7 hebben my hier listigh in gewickelt, + 35 En 't schoonste voorgestelt, en eerst de zaeck verbloemt Met wonderbaeren glimp: + maer 'k heb hun wit verdoemt + Zoo dra, als ick verstondt, hoe grof zy zich vergreepen, Met den gevangen graef op Engeland te scheepen, En sloegh dien voorslagh + af, ten beste van 't gemeen, 40 En ried de ridderschap en al de groote steen Te roepen, + om den vorst zijn' moedwil + te besnoeien, En geen uitheemsche maght noch koningen te moeien, + Noch overzees geweld 8 te haelen in het land; Veel min het hoofd des lands te helpen aen een' kant: + 45 Waer uit een springvloed is van zwaerigheên gesproten, Die over steden ging en vast gebouwde sloten, En dorpen zonder end, en menschen zonder tal, Van allerhande staet, + dien 't eeuwigh smarten zal. Noch hiel de wraeck geen' stand, en gaf zich noit te vrede; + 50 Al had zy uitgeroit, ten negensten gelede, + Wat Velzens stam bestond, + of van zijn maeghschap + scheen. De nieuwe riddeerschap 9 en steden in 't gemeen Verbonden zich wel streng, + met diergezwooren eeden, Handtasting + en geschrift, dat zy bezeeglen deden, 55 Van nu in eeuwigheid, met onverzoenbren haet, Aen Woerden, Velzens bloed, en Aemstel, dezen smaed Te wreecken, en van zoen te reppen noch te roeren. Ons maeghschap zit verdruckt, + durf schild noch wapen voeren, + En geeft gewilligh schot en lot + 10, om zoo gerust 60 Te leven, en de glans des adels blijft gebluscht. + Hier holp geen tusschenspraeck + van koningen en heeren. Men wou mijn trouwe stad noch 't onderst boven keeren,
[p. 40]
Met Burgery met al, wat my is hou en trouw. + De hoop was, dat de tijd allengskens slyten zou 65 De bitterheid des volx, en d'oude wrock versterven: Waerom ick my getrooste in ballingschap te swerven Veel jaeren achter een. Of ymmers, + doen + de zoon Van Floris 11 werd gehaelt in aller zielen troon, + Verhoopte ick, zonder last van deze burgerije, + 70 Te keeren in 't bezit en d'erref-heerschappije Van Vecht en Aemstelstroom: dan laes! 't is al om niet. + En was 't om my alleen, het was een klein verdriet. Ick liet my zelf van lidt tot lidt in stucken zaegen, En nam op my alleen de gruwelixste plaegen, 75 Die oit tyran bedacht; was dan de schuld geboet, En sprackmen daer meê vry mijn al t'onnozel bloed, + Mijn lieve gemaelin, en willige + onderzaten. Ick wou, om hunnent wil alleen, mijn leven laeten, En springen in een' poel, 12 en stoppen deze wel, 13 80 En dempen met een' sprong de nimmerzatte hel +. 14 Dat weet hy, die het al bezichtight + uit den hoogen, En wat in duister schuilt, met zijn alzienden oogen, Ontdeckt + tot op den grond, en alle harten kent. Waerom hy oock mijn Recht gehandhaeft heeft in 't end, 85 En met den zegekrans my heerlijck + begenadight, En teghens al de maght der vyanden verdaedight; Die licht slaen in den wind van ouds genote deughd, + Waer aen wy volck en vorst verplichtten van ons jeughd Zoo yvrigh, zonder oit van trouwe te veranderen. 90 Mijn vader 15 heeft gestreckt + een hoofd van Waterlanderen En Kennemers in 't veld, en met geweld alom (Hoewel door nood geparst) vervolght den adeldom, en aller vyandschap op zijnen hals geladen. De koning Willem 16 zou getuigen van zijn daeden, 95 Indien hy eenmael moght verrijzen uit het graf. Ick heb zelf Floris trouw gehandhaeft by zijn' staf, + Zoo lang hy zat vervooght, en niet een woord kon spreecken. +
[p. 41]
'k Heb hem zijn vaders dood rechtvaerdigh helpen wreecken: Het koningklijck gebeent ontdeckt + 17, den Vries getemt, 100 En, als geheimen raed 18, in al zijn heil gestemt: + Met Brero 19 voor de vuist + het Vlaemsche heit geslaegen, En in Kazant met kracht den standaerd weghgedraegen; + Doen Guido 20 nijdigh + was, dat Floris, al t'uitheemsch 21 Gezint, zijn' erfgenaem wou huwen aen den Teems, 22 105 En Vlaendren Walchren zocht te trappen met zijn rotten. + Oock voer ick over zee, om hem de kroon der Schotten Te zetten op het hoofd, hoewel het anders viel +. 23 Ick stond den graef en 't volck ten dienst met lijf en ziel, En noch verzaemeltmen in 't harnas zoo veel troepen, 110 Die over Amsterdam en Aemstel wraecke roepen, En brullen nacht en dagh, en zien niet, hoe de vlam Van dezen fellen brand haer' eersten oirsprong nam Uit Floris geile borst, en + 't schandelijck omhelzen, En schennen van mijn nicht, die schoone bloem van Velzen; 115 't Verongelijcken + van den adel, in zijn Recht, Bezworen met zijn' mond, verblinde menschen, zeght, Indien geen wrock en wraeck uw oogen en verblinden, Zoud ghy niet stofs genoegh tot Aemstels onschuld + vinden? Hoe zochtmen hem van ouds te maecken tot een' slaef? 120 Wat leed hy niet al leeds van Bisschop 24 en van graef? Men wou zijn loflijck bloed + in 't bisdom niet gedoogen. d'Artsbisschop aen den Rijn kon met zijn nijdige + oogen Niet aenzien ons geluck, gaf Gozewijn de schop, 25 En zette zijnen neef 26 den hoogen myter op. 125 Wy streden om den staf, + tot datze my en Woerden, Aen weerzy van zijn paerd, tot een triomfe voerden In Uitrecht, met veel smaeds, van yeder aengehoort. Men heeft my 't Vrelandsch slot ontweldight, + hem Montfoort.
[p. 42]
'k Beken het slot was my met voorwaerde opgedraegen; + 130 Maer nergens om gebouwt, dan om mijn land te plaegen. 'k Heb 's graeven vangenis wel zeven jaren 27 lang Bezuurt, + en Zwaenenburgh 28 noch afgestaen door dwang. Mijn erf in leen verkeert + 29, en manschap + moeten zweeren: Daer ick eerst God alleen, en anders geene heeren 135 En kende + in mijn gebied, noch rekeninge + gaf. Noch dringtmen evenwel op my zoo stijf en straf. Doch Haerlem 30 draeght met recht + de grootste schuld van allen, Dat om zijn voordeel wrockt, + en wenscht mijn stercke wallen Te slechten tot den grond, in schijn van 's graeven zaeck, 140 En weet zijn baetzucht loos te decken + met de wraeck, Misbruickt hier toe den Zeeuw, de Hollanders en Vriezen, Om door mijn grootheid niet aen eere te verliezen. Zoo leit de zaeck by my, en daer op ga ik aen, + En heb in 't zwaer belegh de stormen uitgestaen, + 145 En dagh en nacht voor aen geworstelt + op de wallen: 't Vermoeide volck gesterckt, en rustigh uit gevallen: + Mijn' broeder Ot 31 gequetst zien sterven in mijn' schoot: Krackeelen neer geleit: + in brand, in hongers nood, Ghelijck een vader my voor 't algemeen gedraegen. 150 En noit bezweeck mijn moed in droeve nederlaegen: Noch 'k blies my zelven op in voorspoed, noch zocht roem In 's vyands ondergang: hoe noode ick vyand noem Die onverzoenelijck zich tegens my verzetten, En wenschen met mijn bloed hun blanck geweer + te smetten. 155 'k Vergeef hen dese feil, en die onwetendheit, En stel my in zijn hand, die Recht van onrecht scheid, En streckt + in 's hemels stoel + der onderdruckten trooster. Maer 'k zie den vader + daer van ons Katuizers klooster Genaecken + van ter zy 32, op dat hy my begroet. 160 Hy schijnt om ons geluck verheughd en wel gemoed. 'k Zal best verstaen uit hem, die noit en was besproken, + Waerom het leger zy dus schichtigh + opgebroken.
[p. 43]

Willebord. Gysbreght van Aemstel. willebord Myn welgeboren heer, de zoete Iesus zy Met u en uwe stadt, en sta u eeuwigh by, 165 In allerhande nood. de Broeders van ons orden + En ick, zijn zoo verblijd, als ofwe levend worden Getrocken in den troon van Gods volmaeckte vreughd. Ons klooster zingt en klingt, + en is niet meer verheughd Op 't allerhooghste feest en heiligh jaergetije, + 170 Het welck de kercke viert ter eere van Marije, Die zuivre moedermaeghd, of Christus haeren zoon, Die ons verloste aen 't kruis, en droegh een doorne kroon, Als nu, om uwent wil, die van de wreede plaegen Des goddeloozen krijghs verlost zijt en ontslaegen: 175 Nu al uw vyanden verbaest zijn doorgegaen, + En laeten tenten, tuigh, en hunne hutten + staen, En alles, wat zy meer uw volck ten beste geven. + 'k Geloof, Gods engel zelf die heeftze weghgedreven, Als 't heir des Assyriers, 33 die zijn vermeetle stem 180 Hiskia hooren liet, tot voor Ieruzalem: Het welck in eenen nacht zoo wonderlijck verkeerde, + Doen een, die 't al regeert, dat stoffen + hem verleerde. Hoe menigh dreigement, en vloeck heb ick gehoort? Wat heeftmen gift en gal gebraeckt, en brand en moord 185 Getiert, en 't gansche jaer gescholden en gekreten, Niet anders, of zy u met tanden wouden eten? + d'Een zette u levend, en geketent, op een radt: Een ander rolde u naeckt in Velzens spijckervat: 34 Een ander wou uw hoofd, uw beckeneel, + vergulden, 190 En vatten in fijn goud. + 't was byster + hoeze brulden, En deelden bloed voor wijn, uw vleesch voor voedzel uit, 35 En keven om 't geraemt, en dongen na + uw huid, En wouden die getouwt + op eenen ketel spannen, Tot endeloozen schrick van schelmen en tyrannen. 195 Maer God zy eeuwigh danck, die hunne boosheid schut. +
[p. 44]
gijsbrecht Dien d'opperste beschermt, die heeft een vaste stut. Godvruchte vader, dat u God en Christus loonen, Nadien + de broeders zich met uw zoo gunstigh toonen Te mywaert. ick vertrouw uw vierige gebeen 200 Die hebben dagh en nacht voor mijne stad gestreen, De stormen afgekeert, + en 't vier van onze daecken; Want wapens zijn onnut, zoo d'englen niet en waecken, En 't yverigh gebed van 't geestelijcke volck. Wat hing u over 't hoofd een zwarte en donkre wolck 205 Van zwaerigheen, terwijl hier 't leger heeft gelegen? Ghy zijt niet misgedeelt in 's oorlooghs milden zegen. willebord Geen hair is ons gekrenckt, geen overlast gebeurt. Men heeft het klooster noit in zijnen dienst + gesteurt. Wy hebben staegh + volhard in onzen ouden yver. + 210 De boomgaerd leed geen scha aen vruchten, noch de vyver Aen visschen, noch de kerck aan d'allerkleenste ruit. 36 gysbreght Wie heeft dan des soldaets baldaedigheid + gestuit? Wat hiel zoo kort in dwang + die breidelooze gasten? willebord Met geen inlegering wou Egmond ons belasten: 215 Behalven dat hy zelf en zijne lijfwacht mee (Die altijd tuchtigh + is) hier nam zijn legerstee, En boven onze poort liet aenslaen 's graeven wapen, 37 Daer wy in zekerheid gerust op moghten slaepen. gysbreght Dat doet my wel, + gelijck een liefelijcke lucht. 220 Ick zelf en al de stadt was meest om u beducht, En vreesden ofghe lang + verjaeght waert, en geplondert. Maer vader, zegh my eens: een yeder is verwondert, Waerom 't verbittert heir zoo onverziens + vertrock, En liever niet volharde in 't opzet + van zijn' wrock.
[p. 45]
willebord 225 Verwonder u niet eens, + de nood heeft hen gedrongen. gysbreght Mijn burgers lagen stil, en 't leger onbesprongen. + willebord Van buiten wel, maer niet van binnen, dat ghy 't weet. Het wintert fel, wanneer 't een ondier + 't ander eet: Zoo ging 't in 't leger toe, belieft het u te hooren, 230 Al 't geen ick heb gehoort met dees mijn eigen ooren, En met mijn oogen zelf gezien noch dezen dagh? gijsbreght Godvruchte vader, spreeck, ick luister na'et verslagh. willebord Na dat ick d'oversten + een wijl + had hooren mompelen Van Amsterdam, al stil, + by duister t'overrompelen, 235 Rees tusschen Diedrick 38 zelf + en Egmond een krackeel, Dat uitborst meer en meer, en yeder trock een deel Van 't krijgsvolck op zijn zy, + en zocht het stuck te stijven, + En na zijn eigen hoofd den aenslagh door te drijven. Veel hoplien 39 yverden te slissen + het gheschil. 240 Maer Diedrick stijf van kop, die nimmer luistren wil Na reden, noch bescheid, + en 't veld behoud met kryten, Werd trotzer, + overmits + de lange Klaes van Kyten, 40 De Sparewouwer reus, zoo onbeschoft + als groot, In alles wat hy dreef + hem hulp en bystand bood, 245 En Egmond met zijn klock, en grove stem + vervaerde, + En dreef + hem met een vuist, dat hy een wijl ter aerde In zwijm lagh en voor dood. die moedwil en die hoon, Den veldheer aengedaen, ging velen aen hun kroon, + En zonder het ontzagh des reuzen fel gebeten, + 250 Men had malkanderen terstond in 't hair gezeten, En onder een banier + malkandren aengerand. 41
[p. 46]
Men raesde een heele weeck. de haet, het misverstand, + En misvertrouwen + wies. daer sporrelden de zinnen. + Men vreesde min de stad, en meer verraed van binnen: 255 Tot dat al d'oversten verzaemelden heel stil In 't klooster, dezen dagh, tot slechting van 't geschil: Doch al vergeefs: men was veel eer gezint te vechten, En dees oneffenheid + met degens te beslechten, Dan recklijck, + en bedaert, te luistren na verdragh. + 260 Ick trad'er in den hoop, gelijck ick zomwijl plagh, En sprack hen toe, en brogt aldus hen aen 't bedaeren: Manhafte + hoplien 42, God wil + 't leger lange spaeren In onderlingen peis, het eenigh dat 'er magh Uw' vyand, wie 't oock zy, gedijen tot ontzagh. + 265 De tweedraght is een pest, die allen staet te schroomen. + Gedenckt dat u de stad, die 't rieckt, + op 't lijf zal koomen. Wat middel is' er, om den Aemstel 't hooft te bien, Nu elck, wantrouwigh, d'een na d'ander om moet zien? + Ghy zijt, aleer men 't gist, geslaegen of gevangen. 270 Wanneer de harder dwaelt, wat pad, wat rechte gangen Kan d'arme kudde gaen? dus maeckt een kort besluit. Verdraeght het scheel, + of schort + den krijgh, en scheidt 'er uit En keert van waer ghy quaemt. waer toe veel wercks begonnen? Berockent zoo veel spels, + als 't niet word afgesponnen? 275 Ick merckte dat mijn raed niet weinigh en vermoght. + Men nam mijn woorden in. zy kregen achterdocht, + En zorge + voor gevaer van uw versteurde wallen + En dat de burgery en landzaet + uit moght vallen. Daer liep een klein gerucht, ghy waert al op de been. 280 De doodschrick quam 'er in. men ruckte 't heir by een. + Men brack al heimlijck op, en zonder eenigh teecken Van horen en trompet, of hut in brand te steecken. gijsbreght Ghy hebt de stad, en my geen kleinen dienst gedaen: Een deughd, + die nimmer zal uit mijn gedachten gaen. 285 Gedenck my in 't gebed, voor uw autaer, ten goede.
[p. 47]
willebord De lieve Iesus neem u eeuwigh in zijn hoede.
Arend van Aemstel. Gijsbreght van Aemstel. Vosmeer arend Heer broeder zijt gerust, en luid van vreughd de klocken. gijsbreght Waer is het heir? + hoe veer waert ghy hen nagetrocken? + arend Ontrent een booghscheut weeghs aen geen zy + Slooterdijck. gijsbreght 290 Hoe ging 't u op den toght? arend Zy stoven algelijck Voor uit, + als voor den wolf een kudde onnoosle schaepen. Mijn volck hoefde op dien toght geweer noch eenigh waepen, + En keert met rijcken buit. de Kermers scheenen stom: Want hoemen 't vechten zocht, zy zagen niet eens + om, 295 En reckten vast hun pad, + van doodzen schrick bezeten. gijsbreght Noit kraeide haen, als hem de kam was af gebeten. Een dogh en baste + noit, maer droop, als hy 't verloor, Met ingetrocken staert, en hangende ooren, door. + Wat vogel + brengtghe dus geknevelt en gevleugelt? + arend 300 't Is eener uit de vlught van 't vlughtige + gevleugelt, Gegrepen buiten dijx, alwaer hy stack in 't slick. Hoe beeft hy. 't aengezicht ziet doods en bleeck van schrick. Hy is gesleept, gesleurt, en heeft veel smaeds geleden. 43 gijsbreght Een woedende gemeent en staet in recht noch reden, + 305 Wenze + yemant over magh, + men breng hem hier voor my. Wie zijtghe? waer van daen?
[p. 48]
vosmeer Heer Gijsbreght, strafme vry. + Ick ben van 's vyands volck, en waerdigh + om te sterven. 'k Heb meê gezocht uw stad en burgers te bederven, + En duizendmael verdient een schandelijcke dood. 310 Ick geef my in uw hand, geparst door hoogen nood. Mijn ramp wil + Kennemer en Waterland behaegen: Maer 'k zal de dood van u met minder pijn verdraegen Dan van mijn eigen volck, dat zich ondanckbaer toont, En mijn' getrouwen dienst zoo onrechtvaerdigh loont. gijsbreght 315 Wat zijtghe voor een gast? + Of in wat land geboren? vosmeer Ick ben een Goyers + kind, vervallen in Gods toren, + Te Haerlem opgevoed. 'k ontliep mijn' oudren vroegh. Mijn vader vielme hard, want ickme paslijck + droegh. 'k Heb al mijn leven lang gevolleght vreemde Heeren, 320 En buiten moeten 't geen ick t'huis niet woude leeren De bittere armoe heeft mijn herssenen gewet. 'k Heb menigh stuck verziert, en 't lijf daer na gezet, + Om door een braeve + daed of aenslagh op + te raecken, En door een anders scha eens mijn fortuin te maecken: 325 Maer altijd heeftze 44my den rugge toegewent; Doch noit zoo dwars + als lest. het noodlot, ick beken 't, Is stercker dan de mensch, of zijn geboortestarre. En of ons brein yet bouwt, + dit stoot het al om verre, Met eenen dartlen voet. + met wat een listigheyd 330 Met wat een' rijpen raed was d'aenslagh aengeleit, + Om te vermeesteren uw lang bestormde muuren. Zoo Vosmeer na zijn' zin dat schip had mogen stuuren, 45 Gelijck het by hem lagh, + zy hadden, het is waer, Gewonnen in een uur door list, dat in een jaer 335 Door uiterlijck geweld noch stormen werd verovert. Het schijnt dat d'oversten verblind zijn en betovert.
[p. 49]
gijsbreght Sta op, en heel + my niets van alles wat ghy weet. vosmeer Nu ben ick ymmers van Hollands + dieren eed, En Egmond kan my hier niet heeten + of verbieden. 340 Hy dreightme met de dood, en parstme hier te vlieden. Mijn aenslagh is verbrod + en ydel + en onnut. Heer Gijzelbreght 46, gena. ick geef my in uw schut. Ghy kuntme, wiltghe slechs, een vriend en vader strecken, + Nadien + ick u 't verraed volkomen wil ontdecken, 345 En hoe 't geschoren lagh + in 's krijgs geheimen raed, Tot ondergang van u, en uwen heelen Staet. gijsbreght Ontbind den knecht, zoo magh + hy onverhindert spreecken. vosmeer De hoplien 47 wenschten dick + het leger op te breecken, Nadien + met storm op storm, en endeloos gevecht, 350 Het heele ronde jaer, niet meer was uitgerecht + Dan moeite en volck gespilt, en tijd onnut versleten: Het welck zoo menighmael den veldheer werd verweten; Een smaed die lastigh viel: + en hiel hem niet verplicht + Zijn eer en eed, hy had zijn ancker lang gelicht: + 355 En och, of 't waer gebeurt een goede wijl + te voren, My waer dit ongeluck, noch onheil niet beschoren: Want 't is een maend geleen, dat ick hem heimlijck ried Te maecken, op mijn woord, + een ende van 't verdriet, En zoo hy was gezint een luttel volx te waegen, 360 Ick wou hem in de stad op bey mijn handen draegen, + En stappen zelf voor aen, en maecken hen het spoor. Ick opende mijn wit, + en sloegh het middel voor. 'k Had zomtijds door de graft, by duyster nacht, gezwommen, En al de wacht bespied, en 't groot rondeel 48beklommen,
[p. 50]
365 Dat aen den hoeck van 't Y uw stercke stad bewaert. + Hier lagen Blijden 49in, en ander krijghsgevaert. + 'k Nam aen, + en 't kon geschien, door + muur, door al te booren Recht waterpas, zoo stil, dat niemant my zou hooren. Wanneer nu door de breuck + een krijgsman heenen moght, 370 Zou 't braefste puick, + hier toe geloot + en uitgezocht, 50 De graft, daerze ondiepst is, met rijs + op Kersnacht dammen, En kruipen in 't rondeel, om d'eerste + poort te rammen, Als d'afgewaeckte + wacht gevelt lagh en vermoort. Het heir dan over dam, en door geramde poort, 375 Aen 't nederhouwen, wat op straet zich openbaerde, + Terwijl de burgery kappel en kerck bewaerde. + En 't was te nacht de tijd, en vraeghtghe na bewijs? Ghy ziet, hoe daer een schip, het Zeepaerd 51, leit, vol rijs; + Het welck men door de vlught verzuimt + heeft en vergeten. 380 Wat werdt 'er niet al tijds met kibbelen versleten? De hoofden laegen vast + ellendigh over hoop. Men schoof de schuld op my. 'k had menschen vleesch goed koop: + Noch wist niet wat ick dreef: + zy zouden 't niet gehengen, + Dat ick het volck zoo licht zou op de vleeschbanck brengen, 385 En jagen in hun dood. dus ging 't aen d'eene zy: Aen d'andre stemdemen eendraghtelijck met my: Terwijl + verliep de kans, en d'aenslagh die bleef steecken. Doen zochtender een deel hun leed aen my te wreecken. Daer quamen, zonder slot, + veel klaghten t'mijnen last. 390 Ick was een tovenaer, en daer op raeckte ick vast. + En most door pijn geparst, al 't opgedichte melden. + Men doemde my ter dood, en heden zou 't my gelden: + Maer gistren avond brack een vriend mijn boeien los. Ick vlughte langs den dijck, gelijck een hollend ros, 395 Doch hielt + 'er niet, uit angst van 't leven te verliezen. Ick sloegh ter zijen af, en schoot 'er in de biezen, En stack + in diep moerasch al den verleden nacht. Zy 52 trocken my voorby. ick hielme stil, en zagh 't; Tot dat uw burger quam de Kermers na gevlogen. 400 Ick riep om hulp, en werd uit het moerasch getogen: +
[p. 51]
Want anders was ick daer gebleven en versmoort. Doch zoo ick sterven moet, 'k wil liever voor uw poort, + Aen wie ick 't heb verdient, dit lastigh + leven laeten, Dan by mijn eigen volck, die my met onrecht + haeten. gijsbreght 405 Ga heen, ick schenck u 't lijf. + 't en is geen straffens tijd. Wy zijn van onsen hals de groote vyand quijt. 'k Ontfang u in mijn dienst, en zal u wel betaelen. Ga help terstond het rijs en 't Zeepaerd binnen haelen. De kou begint, en is nog veer van haer vertreck. 410 In 't wachthuis 53 en op 't slot is hout en brand gebreck: + 54 Men maghze stracx verzien, + en barnen + 't rijs tot asschen, Zoo kunnen zy hier mee de vesten niet verrasschen. Ick hoor de Goyer doet de waerheid niet te kort, Want zijn vertelling stemt met + vader Willebord. 55 rey van amsterdamsche maeghden 56 415 Nu stelt + het puick + van zoete keelen, Om daar gezangen op te speelen, Tot lof van God, die op zijn' troon Gezeten is, zoo hoogh en heerlijck; + Van waer hy zien kon, hoe begeerlijck + 420 Het Sparen 57 stack na + Aemstels kroon. 58 Hoe wraeck met zwaerden en met speeren De torenkroon 59 van 't hoofd wou scheeren + Der schoone en wijd vermaerde stad, En rucken door geweld van benden + 425 Der vesten gordel 60 van haer lenden En plondren + haer kleenood en schat; + 61 En schenden d'edele en getrouwe, 62
[p. 52]
Gelijck de schender 63 Velzens vrouwe, Wel ruim zoo waerdigh als Heleen 430 Den brand van een herboren Troje, 64 En krijgh, + die 't overschot verstroje, + Na datmen jaeren heb gestreen. Waer is de reus 65 met al zijn stoffen, + 66 Die Gijsbreghts stad ter neer wou ploffen. + 435 En om haer' muur zijn armen slaen? Wat ydle + schrick heeft hem geslaegen? Wat ydle vreeze magh hen jaegen, Die nu met schande strijcken gaen? + 't Is tijd de kercken te stoffeeren, + 67 440 Te danssen, en te bancketteeren, En met een' uitgelaeten geest Dees blijschap aen de vreughd te huwen, + Die vrolijcke englen ons vernuwen + Met zang, op Gods geboortefeest. 445 Treck in, o Aemstel, treck nu binnen, Die zonder slagh 68kunt overwinnen. Treck in, o braeve burgery, Die u zoo moedig hebt gequeten. 69 Geen eeuw en zal uw eer vergeten. 450 De hemel sta u eeuwigh by.	+Het [...] gerecht: het goddelijk bestuur +benaeuwde: nauw ingesloten 1volx: Het volk omvat allen die in de belegerde stad aanwezig waren, d.w.z. een ruimere groep dan degenen die het Amsterdamse burgerrecht bezaten. +mijn volx gebed: het gebed van mijn volk +is ... verlopen: heeft geruimd 2Mijn broeder: Arend van Aemstel, de onderbevelhebber van de krijgsmacht van de Aemstels. +neemen [...] wijck: zoeken zonder ophouden een goed heenkomen +gedreve: opgestuwde +al [...] versch:levend en wel +Van: door +aes: voedsel, buit 3Alhier: Gysbreght wijst op het terrein ten oosten van de Haarlemmerpoort, van waaruit hij -in de verbeelde situatie- met de zijnen naar buiten is getreden. +alsins: overal +wapens en geweer: alle soorten wapentuig +verbaest: in paniek +'t jaerige belegh: het beleg dat een jaar geduurd heeft +ontslaegen: verlost 4het gansche land: het gansche land bestaat uit Holland-West-Friesland en Zeeland, de twee staten onder gezag van de Hollandse, sinds 1299 Henegouwse graaf (zie ook vs. 141). +waegen: met ophef spreken +dier [...] duizendwerf: met duizend man een dure eed gezworen +eerlang: weldra +erf: grondgebied +delven: begraven 5poel: de poel is ook letterlijk de moerasgrond waarop Amsterdam gebouwd was en waarin men de stad weer wilde laten wegzinken. +magh: kan +Of zoo: maar indien +heeft [...] gemist: heb ik ongelijk gehad +onnozelheid: een zuiverheid van gemoed +argh: boos opzet 6Neef Velzen: Geeraerdt van Velsen was getrouwd met Machteld van Woerden, het nichtje van Gijsbreght. 7Woerden: Herman van Woerden, de vader van Machteld, was een zwager van Gijsbreght. +gewickelt: betrokken +verdoemt [...] glimp: fraai verhuld in bedrieglijke schone schijn +wit verdoemd: bedoeling veroordeeld +voorslagh: plan +roepen: bijeen te roepen +moedwil: willekeur +te moeien: erin te betrekken 8overzees geweld: Velsen en Woerden wilden een krijgsmacht van de Engelse koning te hulp roepen. +te [...] kant:uit de weg te ruimen +Van [...] staet: zonder onderscheid van welke rang of stand dan ook +gaf ... te vrede: was bevredigd +gelede: graad +bestond: tot ... behoorde +maeghschap: familie 9nieuwe ridderschap: de nieuwe adel was door Floris V tot ridder geslagen, in tegenstelling tot de oude adel waartoe Gysbreght c.s. behoort. +Verbonden [...] streng: sloten zich aaneen in een sterk verbond +Handtasting:handslag +zit verdruckt: houdt zich gedekt +schild [...] voeren: het familiewapen niet in het openbaar te dragen +geeft [...] lot: brengt vrijwillig belasting op 10En geeft [...] lot: door belasting te betalen verzwijgen de Aemstels c.s. dus het recht op belastingvrijheid dat de adel indertijd bezat. +gebluscht: in duisternis verborgen +tusschenspraeck: bemiddeling +met [...] trouw: en met alle anderen die mij getrouw zijn +Of ymmers: evenwel +doen: toen 11zoon van Floris: Graaf Jan I, Floris' zoon, stierf in 1299. +aller [...] troon: de hemel +zonder [...] burgerije: zonder deze burgerij last te bezorgen +dan [...] niet: maar helaas, het is allemaal op niets uitgelopen +al [...] bloed: geheel onschuldige kinderen en bloedverwanten +willige: mij toegedane 12En [...] poel: Gijsbreght zou de Romeinse held Curtius willen evenaren, die om de goden te verzoenen in een kloof in het Forum sprong. 13wel: De wel is de plaats waar de springvloed (45) van ellende steeds weer opborrelt. +nimmerzatte hel: nooit verzadigde onderaardse goden 14En dempen [...] hel: nog steeds een verwijzing naar Curtius. +bezichtight: onder zijn wakend oog houdt +Ontdeckt: aan het licht brengt +heerlijck: luisterrijk +deughd: weldaden 15Mijn vader: Gijsbreght III. +heeft gestreckt: is opgetreden als 16koning Willem: rooms-koning Willem II (in 1255 gesneuveld in de strijd tegen de Westfriezen), de vader van Floris V, in wiens leger Gijsbreghts vader zich in 1248 bevond. +gehandhaeft [...] staf: gesteund bij het uitoefenen van zijn heerschappij +niet [...] spreecken: onmondig was +ontdeckt: laten opgraven 17Het [...] ontdeckt: het gebeente van koning Willem II (dat in West-Friesland begraven lag) werd tijdens een tweede tocht tegen de Friezen, in 1282, weer opgegraven. 18geheimen raed: evenals Woerden behoorde Gijsbreght tot Floris' Raden. +in [...] gestemt: al zijn belangen behartigd 19Brero:Dirk van Brederode, in 1295 de held van de slag tegen de Vlamingen bij Cadzant. +voor de vuist: in een openlijke strijd +den [...] weghgedraegen: het vijandelijk vaandel buitgemaakt 20Guido: graaf Gwijde van Vlaanderen. +nijdigh: van nijd verteerd 21uitheemsch: i.c. Engels. 22zijn' [...] Teems: Floris V arrangeerde een huwelijk tussen zijn zoon Jan I en de Engelse prinses Elisabeth. +trappen [...] rotten: te vernietigen met zijn troepen +viel: liep 23hoewel [...] viel: de kroning ging niet door omdat Floris V zijn vermeende rechten op de Schotse troon aan de Engelse koning verkocht. +en: namelijk +'t Verongelijcken: door onrechtmatig handelen benadelen +stofs [...] onschuld: voldoende feiten om te concluderen dat de Aemstels vrij van schuld zijn 24Bisschop: de Aemstels vonden eerst de aartsbisschop van Keulen(aen den Rijn, vs. 122) tegen zich, later de bisschoppen van Utrecht. +loflijck bloed: lofwaardige bloedverwant +nijdige: afgunstige 25Men wou [...] schop: volgens Van Gouthoeven werd Gozewijn van Aemstel, Gijsbreghts oom, in 1251 van zijn ambt van bisschop van Utrecht werd ontheven, wegens verwaarlozing van zijn taak. 26zijnen neef: Hendrik van Vianden. +den staf: de heerschappij in het bisdom +ontweldight: met geweld ontnomen +met [...] opgedraegen: in pand gegeven 27zeven jaeren: van 1277 tot 1285. +Bezuurt: smartelijk ondergaan 28Zwaenenburgh: het slot Zwanenburg aan de overkant van het IJ, waar nu Claes Persijn, heer der Waterlanders, zetelt (zie vs. 486, 1670-1672). +Mijn [...] verkeert: mijn eigen grondbezit moeten omzetten in leengoed 29erf [...] verkeert: in 1285 was Gijsbreght leenman van de Hollandse graaf geworden. +manschap: de eed van hulde als leenman +En kende: erkende +rekeninge: rekenschap 30Haerlem: de rivaliteit tussen Amsterdam en Haarlem was in Vondels tijd bijna nog even groot als Gijysbreght hem voorstelt. +met recht: pas werkelijk +om [...] wrockt: slechts uit eigenbelang rancuneus wrok koetsert +loos te decken: bedrieglijk te verhullen +daer op [...] aen: op grond daarvan handel ik +stormen uitgestaen: bestormingen tot het eind toe doorstaan +geworstelt: gevochten +rustigh uit gevallen: dapper uitvallen gedaan 31Ot: nl. Otto van Aemstel. +krackeelen neer geleit: twisten beslecht +geweer: zwaard +streckt: is +stoel: troon +vader: prior +Genaecken: naderen 32van ter zy: binnen de verbeelde situatie vanuit de zijweg die (voor de uitbreiding van de stad in 1612) het kloosterterrein met de Haarlemmerdijk verbond. +die [...] besproken: van wie men nooit iets slechts heeft kunnen zeggen +dus schichtigh: op deze overhaaste wijze +ons orden: onze kloosterorde +klingt: laat de klokken luiden +jaergetije: jaarlijkse feest +verbaest [...] doorgegaen: in paniek gevlucht +hutten: (zelfgemaakte, houten) verschansingen +ten beste geven: prijs geven aan 33't [...] Assyriers: Het leger van de Assyrische koning Sanherib, die Jeruzalem tijdens de regering van koning Hizkia belegerde, werd op het gebed van Hizkia verdreven (2 Kon. XVIII, 28- XIX, 36;2 Kron. XXXII 1-23). +Het welck ... verkeerde: een toestand die ... veranderde +stoffen: pochen +met tanden ... eten: verslinden 34d'Een [...] spijckervat: Geeraerdt van Velsen zou als straf voor zijn moord op Floris V in een met spijkers beslagen vat gerold zijn en daarna geradbraakt. +beckeneel: schedel +vatten [...] goud: nl. als een relikwie +byster: vreselijk 35Een ander [...] uit: bespottingen van het katholieke geloof, door de vijandelijke soldaten in Willebords nabijheid geuit. +dongen na: trachtten te bemachtigen +getouwt: gelooid (om als trommelvel te gebruiken) +schut: stuit +Nadien: aangezien +stormen afgekeert: bestormingen afgeslagen +dienst: godsdienstoefeningen +staegh: onafgebroken +yver: vrome toewijding 36De boogaerd [...] ruit: de volgorde van boomgaard naar kerk is veelzeggend voor de gangbare mening over de Amsterdamse kartuizers uit het verleden, die bekend stonden om hun overdadig leven, in tegenspraak met hun strenge regels. Kartuizers aten geen vlees, wel vis. +baldaedigheid: misdadig optreden +zoo [...] dwang: hield de teugel zo kort bij +tuchtigh: goed gedisciplineerd 37's graeven wapen: het wapen van graaf Jan II van Henegouwen, de opvolger van Jan I van Holland, voor wie Willem van Egmondstrijdt. +wel: goed +ofghe lang: dat gij al lang +onverziens: onverwacht +'t opzet: de oorspronkelijke bedoeling +niet eens: in het geheel niet +onbesprongen: (werd) niet bedreigd door een aanval +ondier: wild dier +oversten: officieren +wijl: tijdje +al stil: heel heimelijk 38Diedrick: Diedrick van Haerlem stond als maarschalk maar één rang lager dan de opperbevelhebber Egmond. +zelf: notabene +trock ... op zijn zy: wist op zijn hand te krijgen +stuck te stijven: plan met eigen argumenten kracht bij te zetten 39hoplien: Zie de aantekening bij vs. 262. +slissen: beslechten +bescheid: verstandige taal +trotzer: hoogmoediger +overmits: aangezien 40Klaes van Kyten: een buitengewoon lange boer uit Spaarnewoude (bij Haarlem) die volgens Van Gouthoevens kroniek een aantal graafgezinde edelen, waaronder Egmond, ook al naar Engeland had vergezeld. +onbeschoft: ruw en woest +dreef: ondernam +klock [...] stem: dreunende, ruwe stem +vervaerde: vrees inboezemde +dreef: duwde achteruit +ging [...] kroon: kwam veler eer te na +des [...] gebeten: voor de hevig vebritterde reus +een banier: één vaandel 41onder [...] aengerand: als soldaten onder één vaandel, d.w.z. binnen één compagnie, niet meer eendrachtig zijn, is de chaos in een leger wel heel groot. +misverstand: onderling onbegrip +misvertrouwen: wantrouwen +sporrelden de zinnen: waren de gemoederen in beroering +oneffenheid: twist +recklijck: toegevend +verdragh: pogingen om tot overeenstemming te komen +Manhafte: dappere 42hoplien: Willebord blijkt niet goed op de hoogte van het onderscheid in militaire rangen. Hij kent ‘hoge’ officieren, die hij ‘oversten’ (vs. 255) of ‘hoplieden’ (zie ook vs. 239) noemt, en daaronder ‘lage’ soldaten. In de hiërarchie van het Staatse leger waren ‘oversten’ regimentsofficieren en voerden hoplieden het bevel over een compagnie (verg. J.W. Wijn. Het krijgswezen in den tijd van prins Maurits. Utrecht 1934, 36-42). M.n. uit het tweede bedrijf blijkt dat Vondel dit onderscheid ook van toepassing acht op de rangorde binnen Egmonds leger. De hoplieden, die veel dichter bij de gewone soldaten stonden dan de ‘oversten’, waren niet betrokken bij het krijgsberaad van de hoge officieren (zoals blijkt uit vs. 453 e.v.). +wil moge +er [...] ontzagh: uw vijand ontzag kan inboezemen +die [...] schroomen: waarvoor iedereen moet vrezen +die 't rieckt: als die er lucht van krijgt, het merkt +na ... om moet zien: in het oog moet houden +Verdraegh het scheel: legt het geschil bij +schort: staakt +Berockent [...] spels: zo'n onderneming begonnen (letterlijk: vlas om het spinrokken gewonden) +en vermoght: inwerkte +achterdocht: bezorgdheid +zorge: vrees +versteurde wallen: muren waarvan zij zelf de vrede hadden verstoord +landzaet: boeren +ruckte ... by een: verzamelde in ijltempo +deughd: weldaad +heir: leger +hoe veer [...] nagetrocken: tot hoever hebt gij hem achtervolgd? +aen geen zy: voorbij +algelijck Voor uit: precies zo weg +hoefde [...] waepen: had geen enkel wapen nodig +eens: één keer +reckten [...] pad: renden maar steeds voort +baste: blafte +door: af +vogel: (hier ook) vreemde kerel +en gevleugelt: en (dus) met gebonden vlerken +vlughtige: gevluchte 43veel smaads geleden: Vosmeer zal wel uitgejouwd (en met drek gesmeten) zijn. +en staet [...] reden: is onrechtvaardig en redeloos +Wenze: wanneer zij +over magh: aankan +vry: als u wilt +waerdigh: waard +bederven: in het verderf te storten +wil: zal wel +gast: kerel +Goyers: uit het Gooi +vervallen [...] toren: zo diep gezonken dat hij zich Gods toorn op de hals heeft gehaald +paslijck: niet al te best heeft opgewekt +'k Heb [...] gezet: ik heb menig stout stukje uitgedacht en mij met inzet van eigen leven daarvoor ingespannen +braeve: dappere +op: hogerop 44ze: ze is de gepersonifieerde Fortuin. +dwars: ongunstig +yet bouwt: iets tot stand brengt +Met [...] voet: met een grillig schopje van haar voet +d'aenslagh aengeleit: het geheime plan beraamd 45 dat schip ... stuuren: het sturen van dat schip is figuurlijk bedoeld, maar ook (met een blik op het Zeepaard, dat bij de Haarlemmerpoort ligt, zie vs. 378) letterlijk. +het [...] lagh: hij het in de zin had +heel: verberg +Hollands: aan Holland (i.c. de graaf) gezworen +heeten: bevelen geven +verbrod: verknoeid +ydel: zinloos 46Gijzelbreght: de oorspronkelijke vorm van het latere Gysbreght, hier in een woordspeling met gijzelen, als onderpand nemen voor schulden. +strecken: zijn +nadien: aangezien +geschoren lagh: beraamd was +magh: kan 47de hoplien: anders dan Willebrord in vs. 262 spreekt Vosmeer over de ‘echte’ hoplieden, waaruit moet blijken dat er onrust in de onderste regionen van het vijandelijk leger heerste. +dick: dikwijls +Nadien: omdat +was uitgerecht: resultaat was verkregen +die [...] viel: die hij moeilijk kon verkroppen +verplicht: gebonden +hy [...] gelicht: dan was hij al lang vertrokken +wijl: tijd +woord: raad +Ick [...] draegen: (dan verzekerde ik hem) dat ik hem in de stad als triomfator zou rondvoeren +opende mijn wit: onthulde mijn plan 48't groot rondeel: een rondeel is een bastion aan de vestingmuur. In Vondels tijd moet men hierbij eerst gedacht hebben aan het grote vestingwerk dat tot 1630 bij de Regulierspoort de toegang tot de stad verdedigde, maar Vondel situeert het juist elders: aan het IJ, bij de Haarlemmerpoort. +bewaert: beschermt 49Blijden: middeleeuwse werktuigen om stenen te slingeren. Mogelijk zinspeelt Vondel met de hoofdletter op Blijenburgh, het artilleriedepôt dat in zijn tijd achter het voormalige ‘groot rondeel’ lag. +krijghsgevaert: oorlogstuig +aen: op mij +door: en +breuck: bres +'t braefste puick: de dapperste keurbende +geloot: door loting bepaald 50uitgezocht:uitgezocht was iemand als Klaas van Kyten, zie vs. 476. +rijs: rijshout +eerste: dichtstbijzijnde +afgewaeckte: door waken afgematte +openbaerde: zou vertonen +bewaerde: zich zou bevinden in 51het Zeepaerd: voor diegenen onder Vondels publiek die het verhaal van het paard van Troje kenden was het Zeepaerd een onheilspellende naam. +rijs: rijshout +verzuimt: onbenut gelaten +vast: gedurig +'k had [...] koop: ik zou mensenlevens goedkoop achten +dreef: nu eigenlijk probeerde door te drijven +gehengen: toelaten +Terwijl: intussen +slot: enige grond +daerop [...] vast: op grond van die beschuldiging werd ik gevangen gezet +al [...] melden: alle valse beschuldigingen bekennen +zou [...] gelden: had ik eraan moeten geloven +hielt: bleef +stack: bleef zitten 52 Zy: nl. de Haarlemmers en Kennemers. +getogen: getrokken +poort: stad +lastigh: tot last geworden +met onrecht: ten onrechte +lijf: leven 53't wachthuis: het wachthuis voor de Haarlemmerpoort (zie vs. 638). +hout en brand gebreck: gebrek aan brandhout en turg 54 hout en brand gebreck: Zie vs. 640. +magh [...] verzien: moet ze onmiddellijk voorzien +barnen: verbranden +stemt met: stemt overeen met die van 55 Ick hoor [...] Willebord: Gijsbreght richt deze laatste woorden tot Arend. 56Rey [...] maeghden: de tekst van deze (gezongen) rei van Amsterdamse meisjes verwoordt het standpunt van het volk. +nu stelt: stemt nu +puick: uitgelezen koor +heerlijck: luisterrijk +begeerlijck: begerig 57Het Sparen: (de rivier) het Spaarne, i.c. Haarlem. +na: naar 58Het Sparen [...] kroon: Haarlem wedijverde met Amsterdam, maar was ook letterlijk jaloers op de kroon in haar wapen, als teken van gunst door keizer Maximiliaan verleend. 59De toorenkroon: de krans van torens die het hoofd sierden van de godin Cybele, waarmee de Amsterdamse stedemaagd wordt vereenzelvigd. +scheeren: afrukken +benden: een troepenmacht 60der vesten gordel: de gordel van stadswallen én de gordel van de maagd. +plondren: roven +kleenood en schat: kostbare bezit 61haer [...] schat: binnen het beeld geldt dit ook ook de maagdelijkheid van de stedemaagd. 62d'edele en getrouwe: nl. Amsterdam. 63de schender: Floris V. Het verhaal van diens verkrachting van Machteld van Velsen werd ook bezongen in de ‘Rey van Aemstellandsche Jofferen’ na het eerste bedrijf van Hoofts Geeraerdt van Velsen. 64een herboren Troje: nl. Amsterdam. +Wel [...] krijgh: die veel meer dan Helena verdient dat om haar een ‘herboren Troje’ verbrand wordt en een oorlog wordt gevoerd +'t overschot verstroje: de overlevenden her en der zal verstrooien 65de reus: nl. Klaas van Kyten (zie de aant. bij vs. 242-243), het vrees verwekkende symbool van de vijand. +stoffen: pochen 66stoffen: een verwijzing naar de snoevende Sanherib (vs. 179). +ter neer wou ploffen: in elkaar wilde doen storten +ydle: ongemotiveerde +strijcken gaen: verslagen aftrekken +stoffeeren: versieren 67tijd de kercken stoffeeren: de katholieke gewoonte om bij hoogtijdagen de kerken te versieren zal het Amsterdamse publiek vooral uit verhalen bekend zijn geweest. +aen ... huwen: te verenigen met +vernuwen: opnieuw verkondigen 68zonder slagh: zie vs. 6. Ook een toespeling op het ontzet van Leiden, waar hetzelfde gebeurde. 69gequeten: nl. van uw burgerplicht.

Gysbreght van Aemstel

Gysbreght van Aemstel

Gysbreght van Aemstel. Treurspel.

Het eerste bedryf.

Gysbreght van Aemstel.
Treurspel.