auteur: Joost van den Vondel
editeur: Leo Simons, C.R. de Klerk, B.H. Molkenboer, J. Prinsen J.Lzn, H.W.E. Moller en J.F.M. Sterck
bron: J.F.M. Sterck, H.W.E. Moller, C.R. de Klerk, B.H. Molkenboer, J. Prinsen J.Lzn. en L. Simons (eds), De werken van Vondel. Tweede deel 1620-1627. De Maatschappij voor goede en goedkoope lectuur, Amsterdam 1929
verantwoording
inhoudsopgave
doorzoek de hele tekst
downloads
|
|
| |
| | | | | |
| |
De vyfde handel.
Bode. Andromache. Hecvba.
1505
O Noodlot vol van vloeck, van wreedheyd, deernis schrick! 1505
Heeft Mars in tien jaer krygs met soo verwoed een stick, 1506
Syne oogen oyt vermaeckt? wat sal ick eerst verklaeren?
Wat heft mijn' klaght eerst op: uw ysselijck beswaeren, 1508
O wtgeleefde vrou? Of sal't uw' rouwe sijn? 1509
1510
Wat leet dat ghy beschreyt, ghy sult beschreyen 't mijn.
Elck heeft sijn' eyge ramp: my sy te gaer aentaste', 1511
En wie ellendigh is die is te mynen laste. 1512
Ick heb de maeghd sien slaen, 't kind worpen van de tin, 1513
Maer met een moedigh hart haer sterven, hem niet min. 1514
1515
Verhael de dobble moord, en reecx van schelmeryen.
Het wroeten in mijn' wonde is mijn gemoeds verblyen. 1516
Leg al de toekomst wt. 1517
Een tooren heeft de brand
Van 't groote Troien slechts gelaeten in sijn' stand:
Van wiens verheven top, en gekanteelde boorden
| | | |
1520
Plagh Priaem sittende te stieren de slaghoorden, 1520
En d'oorloogsmaet te slaen: Hy grootvaêr hier sijn' neef 1521
In sachten schoot gestooft, wees aen, hoe Hector dreef 1521-1522
Den Grieck, en deê te rug gemeenen man, en heeren,
Als hy met vier en swaerd daer achter her was, keeren, 1523-1524
1525
Door last van grooten angst: en liet den jongen held
Aenschouwen welck een man sijn vader was in't veld. 1526
Dees tooren eerst bekent voor een cieraet der vesten, 1527
Maer nu een' moordklip, word door 't graeu, en door de besten 1528
Van yeder oord omringt. Al't volck met eener veegh 1529
1530
Komt derwaerts aengeruckt. De schepen loopen leêgh. 1530
Een' menighte hier van lien sich op een' heuvel sette,
In vrye lucht, daer niets het wtgesicht belette: 1532
Daer op eene hooge rots sijn' kruyn, alwaer sy gaen 1533
Sich plantende in't gewight op hunne teenen staen: 1534
1535
Andre op een' pynboom beuck of lauwer sich begeven: 1535
En 't opgehangen volck het gansche woud doet beven. 1536
Sulck voor de keur den kant van steylen berge nam: 1537
Een ander een stuck dacx vergeeten van de vlam.
Sulck een beklimt een' muur die reed staet om te breecken, 1539
1540
En't lijf waeght op een' steen onvast door't oversteecken: 1540
Ia 'kheb gesien de tomb van Hector dienen meê,
| | | |
Fy onbarmhartigheyd! den kijcker tot een' steê. 1541-1542
Doen quam met fieren moede, en hooghgeheve schreden,
Scheyl maeckende in den drang, Vlysses aengetreden: 1544
1545
By sijner rechtehand hy Priaems neefken had, 1545
En trock hem voorts. Het kind met wackren gange trad
Na d'hooge vest: het sloegh niet eens vertsaeght nu herwaert
Staende op den toorenkant sijn streng gesicht, nu derwaert: 1547-1548
Gelijck een teeder jong van een geweldigh wild, 1549
1550
Al is 't noch swack van tand, sijne ydle beten spilt 1550
In't toonen van den aerd, die't doet tot forscheyd neygen,
En van verbolgenheyd geswollen woed met dreygen.
Alsoo dat braeve kind van vyands hand beknelt 1553
Had volck en vorsten, ja Ulysses self ontstelt:
1555
En sijn' gehartheyd deê den mannen 'thart ontvallen. 1555
Alleen en schreyt hy niet die word beschreyd van allen.
En middlerwijle dat Laërtes soon bestond 1557
Den paep te bidden na, en aenhitst stijf van mond
Ten offer wreede Goon, is d'onversaeghde jongen 1558-1559
1560
Van selven midden in sijn grootvaêrs rijck gesprongen. 1560
'T geslaght van Colchos fel en bitter in den aerd, 1561
D'onburgerlijcke Scyth met wien sijn huys vervaert, 1562
Of't wetloos volck, het welck bewoont, d'Hyrcaensche stranden, 1563
Waer heeftet oyt geschend aen sulck een stuck sijne handen? 1564
| | | |
1565
Wie hoorde van Busyr dien wreedaerd sulck een' maer, 1565
En dat oyt kinderbloed besprenckelde het altaer:
Sijn' paerden menschen vleesch gewent voor voeder t'eeten,
En heeft het Diomeed soo jong noyt voorgesmeeten. 1568
Maer wie bestelpt uw' leên, en levertse aen het graf? 1569
1570
Wat leden spaerde doch de steyle plaets daer af? 1570
De swaerte die recht toe recht aen, en sonder horten 1571
Met soo geswind een' slagh quam tegens d'aerde storten, 1572
Heeft al de leen geknispt, en vliegen doen om veer. 1573
'Twtmuntend lijf, die mond gelijckt sich self niet meer. 1574
1575
Sijns vaders eedele kroost, in hooghsels, diepsels, bolten
Sich openbaerende, leyd t'eenemael gesmolten. 1575-1576
De neck is wt het lit: en wt het harssenvat, 1577
Door eenen keyselsteen gekraeckt, is 't breyn gespat. 1578
Het lijf leyd maecxselloos. 1579
Het sweemt sijn' vader weder.
1580
Na dat geworpen was het kind van boven neder,
En 'theyr den grouwel, dien 't gewrocht had, heeft beweent,
Valt aen een ander stuck de selleve gemeent: 1582
| | | |
En aen Achilles tomb. De golven slaen van buyten 1583
Hier tegens sachtlijck aen. Van d'andre sijde stuyten
1585
De vlacke velden op een' heuvel, die al heel 1585
Het middelst sluyt, en rijst als sitsteên van tooneel. 1586
De groote toeloop vult terstond den ganschen oever.
Een deel is van geloof, dat dese dood de schroever 1588
Der schepen wesen sal, en brengense in gebruyck: 1589
1590
Een ander siet met lust wtdroogen's vyands struyck: 1590
Een groot deel graeus [waer by sijn' lichtigheden blijcken] 1591
Verfoeyt het schellemstuck, en loopt het lijckwel kijcken. 1592
Niet min en spoeyt sich na sijne wtvaert de Troiaen,
Die met sich selven komt te lijck en graefnis gaen. 1594
1595
Onmaghtigh door den angst van ziddren sich t'onthouwen, 1595
Soeckt hy den laetsten val van Troiens vest t'aenschouwen. 1596
Met komen huwlijcxwijs de fackelen voor wt. 1597
Heleen, met buckend hoofd, gaet treurigh voor de bruyt. 1598
Den Troischen dunckt die toorts gehaelt wt Plutoos hoecken, 1599
1600
En sulck een' stacy sy Hermione toevloecken: 1600
De vuyle Heleen alsoo haer' man sy t'huys gevoert. 1601
Een schrick ter wedersyds 't verbaesde volck ontroert. 1602
De maeghd haer aenschijn laet van schaemt voor over hangen.
Een glans die speelt haer op de jeughelijcke wangen
| | | |
1605
Des nietemin, en 't fraey nu loopende op een end 1605
Ruym soo bevallijck blinckt als het oyt was gewent:
Gelijck als op sijn schoonst Apol is, wen sijn' rossen 1607
Te wet gaen, en hem 't licht der starren komt verlossen, 1608
En dat de twyfeldagh den nacht kryght op den hals. 1609
1610
De menight staet versuft. Men prijst doch nau van all's,
Een ding soo seer als 'tgeen dat ons nu word onttogen. 1610-1611
Die door haer schoonheyd, dees is door haer' jeughd bewogen: 1612
Dees door het dwaelsieck luck, dat heyning kent, nocht sloot: 1613
Altsaemen door dien moed wtdaeger van de dood. 1614
1615
S'heeft Pyrrhus achter haer: ja d'harten selfs der riddren 1615
Soo wel als van het schuym des legers, staen en siddren,
Vol van medoogentheyd, en van verwondering. 1617
Na dat den steylen bergh ten top de jongeling
Beklommen, en dat hy nu op de kruyn verheven 1619
1620
Van vaders hooge tomb sich had in stand begeven, 1620
De dappere mannin in 't minste niet en swicht: 1621
Sy staet hem fors, den slagh biende een fel aengesicht. 1622
So kloeck een moed doorsnyd het hart van stoute en bloode 1623
En een nieu wonder is hier Pyrrhus suf op doode'. 1624
1625
Met dat van sijner hand de styfgejaeghde kling 1625
| | | |
In d'overschoone borst tot aen 't gevest toe ging,
En maeckt een' wyde wond: so dat de ribben knarsten,
De dood daer in, het bloed daer schielijck wt quam barsten:
In 't sterven self nochtans sy van den moed niet scheyd: 1629
1630
Voor over storte sy met gramme kraghtigheyd, 1630
Als ofse Achilles had met d'aerde willen pletten. 1631
De schaeren schreyende sich allebeyde ontsetten. 1632
De Phrygiaen bedeest geluyt van steenen slaet.
De triomfeerder klaer sijn steenen hooren laet.
1635
Dus ging het offer toe. Al 't bloed werd van 't verbolgen 1635
En wreede graf, eer 't staen of vloeyen kon, verswolgen. 1636
Gaet Griecken gaet, u roept een veylge wegh te rug:
Ontvout het laecken, maeckt uwe hooge stevens vlug, 1638
En spout de zee: ghy hebt haer weygren niet te schroomen. 1639
1640
De maeghd en 't kind sijn om, de krijgh ten end gekoomen. 1640
Waer met myn' traenen heen? waer leyder spuw ick wt 1641
D'onwyffelijcke siel van desen taeyen huyt? 1642
Sal ick mijn' dochtr', of neef, mijn man, of land betreuren? 1643
Oft all' of my? o dood moght ghy my slechts gebeuren! 1644
1645
De jonge kinderen, de maeghden ghy verdoet 1645
Met kraght, en over al met haestigheden woed: 1646
Alleene schreumtghe my: en weetme tusschen 't stuwen 1647
Der pylen, onder 't swaerd, en in den brand te schuwen. 1648
Ghy hebt my die u socht den heelen nacht geweert,
| | | |
1650
En vyand val nocht vier mijn' leden heeft gedeert.
Stond ick u niet soo reed als Priaem? Vs. 1651
Ras t'scheep. De vloot wil t'seyl, en is al afgeloopen. 1652
|
TEKSTKRITIEK: boven vs. 1513 Bode, de oude uitgave heeft Andromache. - boven vs. 1515 Andromache, in de oude uitgave zegt Hecuba vs. 1515-1517 tot wt.
1505vol van vloeck: vol vervloeking.
1506met soo verwoed een stick: met zo'n wreed schelmstuk; stick vooral Vlaamse en Hollandse bijvorm van stuk.
1508heft.... op: begint, uit; uw ysselijck beswaeren: wat u zo vreselik beswaart, uw ijselik ongeluk (van Hekuba; wat er nml. met haar kinderen gebeurd is).
1509uw' rouwe: uw droeve toestand (van Andromache).
1511my sy te gaer aentaste': mij tasten ze allen te samen aan.
1512die is te mynen laste: die is tot mijn ongeluk.
1513slaen: slachtofferen; 't kind: Astyanax; van de tin: van de tinnen (van de toren, zie vs. 1517).
1514niet min: niet minder.
1516mijn gemoeds verblyen: is 'n blijdschap, 'n verkwikking voor mijn gemoed; mijn gemoeds als een geheel, daarom mijn onverbogen.
1517al de toekomst: heel 't gebeuren; toekomst in de oorspr. betekenis: de komst bij iemand of iets, de toedracht van 'n zaak.
TEKSTKRITIEK: vs. 1533 de oude uitgave heeft achter kruyn dubbele punt.
1520te stieren: te leiden; slaghoorden voor slag( h) orden (zie blz. 96 op r. 19).
1521d'oorloogsmaet te slaen: de strijd te regelen.
1521-1522Hy grootvaêr hier sijn' neef....: hij, grootvader, toonde daar aan z'n kleinzoon, Astyanax, die hij koesterde op z'n zachte schoot, hoe Hektor verdreef....
1523-1524deê te rug.... keeren: op de vlucht dreef: gemeenen man: de gewone soldaat; heeren: de vorsten (d.i. de aanvoerders); daer achter her was: daar achter heen zat; her: heen; eigelik hierheen, verg. ons her en der.
1526in 't veld: op 't slagveld, in de strijd.
1528moordklip: moordrots; besten: aanzienliken.
1529Van yeder oord: van iedere landstreek; met eener veegh: in eens ( met eener veegh betekende dikwels: in een slok, dus in eens).
1530derwaerts: daarheen; der zwakke vorm van daer.
1532In vrye lucht: in open ruimte; daer: waar.
1533Daer: daar weer andere....; gaen hoort bij staen in 't volgende vers.
1534Sich plantende in 't gewight: zich vast in evenwicht zettend (onjuiste vertaling van: summos libravit pedes: hield zich heen en weer zwevend op de tenen in evenwicht, vs. 1082).
1536't opgehangen volck: 't (in de bomen) hangende volk.
1537Sulck voor de keur.... nam: de een gaf de voorkeur.
1539die reed staet: die op 't punt staet.
1540oversteecken: uitsteken, overhangen (buiten de muur).
1541-1542dienen.... tot een' steê: tot 'n kijkplaats dienen; meê: ook; Fy: foei (aan 't Frans fi ontleend).
1544Scheyl maeckende: scheiding makend, 'n doortocht makend ( scheyl uit scheidel: scheiding).
1545By: aan; neef ken: kleinzoontje.
1547-1548vest: vesting, de toren; niet eens vertsaeght: onversaagd; nu herwaert.... nu derwaert: nu hier.... dan daarheen; sijn streng gesicht: zijn ernstige, doordringende blik ( vultus acres, vs. 1093).
1549van een geweldigh wild: van 'n ontzaglik groot, machtig wild dier.
1550ydle: nutteloze, die niets uitrichten.
1553braeve: dappere; van.... beknelt: omkneld door.
1555gehartheyd: moed ('t gehart zijn, 't hebben van hart: moed); 'thart ontvallen: de moed ontzinken.
1557En middlerwijle dat: en terwijl; Laërtes soon: Ulysses; bestond: begon.
1558-1559Den paep te bidden na...: de priester na te bidden, te bidden zoals de priester doet (bij de offers), en met wrede mond ( stijf van mond) de wrede goden oproept tot't offer...
1560Van selven: uit zich zelf.
1561'T geslaght van Colchos: 't volk van Kolchis (in 't Oosten van de Zwarte Zee); ( Colchos door vergissing, Lat. Quis Colchus, vs. 1105).
1562De rondzwervende Skyth, die met z'n huis van plaats verandert; onburgerlijcke: die geen burger is van 'n geregelde staat; de Scythen woonden in Zuid-Oost Europa.
1563't wetloos volck: 't tuchtloos volk, nml. de Hyrkaniërs, 'n volkstam tussen Medië, Parthië en de Kaspiese Zee.
1564geschend: geschonden (ouwere vorm); stuck: schelmstuk, misdaad; sijne handen, uitspr. zijn'anden.
1565Busyr: Busíris, 'n mythiese koning van Egipte, die de vreemdelingen slachtofferde.
1568Diomédes heeft 't nooit zo jong, heeft nooit zo jong vlees aan zijn paarden voorgeworpen; bekend is dat Diomedes van Thracië (niet de held voor Troje) z'n paarden met mensevlees voedde.
1569Maer wie bestelpt uw' leên: maar wie begraaft uw leden.
1570Welke van de ledematen heeft die steile plaats van hem gespaard? daer af: daarvan (van de leden).
1571De swaerte: de zwaarte van 't lichaam; sonder horten: zonder stoten, zonder belemmering in z'n val.
1572soo geswind een' slagh: zo snelle slag.
1573geknispt: verbrijzeld ( knispen: verscheuren, uiteenrukken, verg. Vondel's vertaling van Eneas [1660] 8 vs. 382); en vliegen doen om veer: en uit elkaar verstrooid; om veer: omver, uiteen.
1574'Twtmuntend lijf: 't uitstekend gevormde lichaam.
1575-1576kroost: gelaatstrekken (ook kroos, waarschijnlik 't zelfde als kroost: kinderen); in hooghsels, diepsels, bolten sich openbaerende: dat zich openbaart in de lichte en donkere delen van 't gelaat; hooghsel dat gedeelte van de vorm waar 't licht op valt; leyd t'eenemael gesmolten: ligt geheel tot 'n klomp vervormd.
1577harssenvat: hersenpan.
1578keyselsteen: dial. vorm van kiezelsteen; gespat: uiteengespat.
1579maecxselloos: vormeloos; Het sweemt...: 't komt weer overeen met z'n vader (wiens lichaam ook misvormd was, toen 't door Achilles driemaal achter z'n wagen rond Troje was gesleept.
1582stuck: misdadig bedrijf; de selleve gemeent: de zelfde samenscholing van mensen.
TEKSTKRITIEK: vs. 1604 de oude uitgave heeft achter wangen 'n dubbele punt.
1583En aen Achilles tomb: en wel bij Achilles' graftombe; van buyten: van de buitenkant, d.i. van de kant van 't strand.
1586als sitsteên van tooneel: als de zitplaatsen van 't toneel; als 'n kringvormige schouwplaats.
1588van geloof: van mening; de schroever: de beweger, die ze van 't strand in zee brengt (zie aant. op vs. 788); schroever: die ze van hun plaats schroeft, opvijzelt.
1589en brengense in gebruyck: en brengen ze weer in de vaart.
1591lichtigheden: lichtzinnigheid.
1592en loopt het lijckwel kijcken: en loopt toch om 't te zien; lijckwel: gelijk wel, evenwel, toch.
1594Die komt naar z'n eigen lijkdienst en begrafenis; met sich selven: omdat 't de uitvaart is van de laatste uit hun koningsgeslacht.
1595Sidderend van angst (letterlik: niet in staat door de angst zich te onthouden van sidderen; pavidi metu, vs. 1130).
1596den laetsten val: 't laatste deel dat valt.
1597Met: meteen; huwlijcxwijs: als voor'n huwelikstoet (zie blz. 462 aant. op vs. 3).
1598voor de bruyt: als de bruidleidster.
1599Den Troischen: voor de Trojaanse vrouwen; wt Plutoos hoecken: uit 't rijk van Pluto, uit de onderwereld; hoecken: streken.
1600Hermione: de dochter van Helena (uitspr. Hermíonee); toevloecken: als vervloeking toewensen.
1601vuyle: schandelike; haer' man: aan haar man, Meneláos.
1602ter wedersyds: aan beide kanten ('t volk op 't strand, en dat op de heuvels stond, Grieken en Trojanen).
1605en 't fraey: en haar schoonheid.
1607Apol: Apollo, de zonnegod, de zon; wen: als, wanneer.
1608Te wet gaen: naar hun drinkplaats gaan; volgens de klassieke mythologie werden de zonnepaarden in de zee, waarin men de zon zag ondergaan, gedrenkt; wet = wed, wedde: drinkplaats, waadplaats; verlossen: aflossen.
1609En dat de twyfeldagh: en als de schemering.
1610-1611Men prijst doch nau van all's....: men prijst immers niets van alles (nauwliks van alles) zozeer als 'n ding dat ons nu ontnomen wordt. (Vondel heeft 't Latijnse fere = gewoonlik, opgevat als: bijna, nauweliks; en cuncti = allen, in de betekenis: van alles; fere cuncti magis peritura laudant: allen prijzen gewoonlik wat ze gaan verliezen vs. 1144-1145).
1612Die is door haar schoonheid, deze....
1613'n Ander door 't wispelturig noodlot dat geen perken kent; luck: lot ( geluk in onverschillige betekenis).
1614Maar allen (te samen) zijn ze bewogen door die moed, die de dood als uitdaagt.
1615der riddren: van de aanvoerders (zie Dl. 1, blz. 612 op r. 3-4).
1617verwondering: bewondering.
1619en dat: en nadat; de kruyn verheven: de hoge top.
1620sich had in stand begeven: was gaan staan, stond.
1621De dappere mannin: de dappere kloeke maagd ( mannin 't Lat. virago, kloeke maagd; Seneca audax virago, vs. 1152); niet en swicht: wijkt geen stap terug.
1622Zij staat kloekmoedig voor hem, en wacht de slag met onverschrokken gelaat.
1623So kloeck een moed: zo'n fiere moed.
1624suf op doode': traag (aarzelend) om de doodslag toe te brengen.
1625Met dat: meteen dat, zodra dat; de styfgejaeghde kling: 't met kracht gestoten zwaard.
TEKSTKRITIEK: vs. 1627 de oude uitgave heeft So (met hoofdletter).
1629sy van den moed niet scheyd: blijft ze haar moed tonen.
1630met gramme kraghtigheyd: met toornige kracht (op 't graf van Achilles).
1631had met d'aerde willen pletten: met de (verzwaarde) grond had willen verpletteren.
1632allebeyde: allebei; aan beide zijden (zie op vs. 1602); sich ontsetten: staan verbaasd.
1635Dus ging het offer toe: aldus is 't offer geschied; van: door.
1636staen: stijf staan, stollen.
1638het laecken: 't zeil; maeckt....: laat uw hoge schepen wegspoeden ( steven eigenlik voor of achterdeel van 't schip). Vondel zegt hooge stevens, omdat ie gewend is aan de hoge achterstevens van de Nederlandse schepen.
1639spout: klieft (van spouwen, zie aant. op vs. 1301).
1640sijn om.... gekoomen: zijn omgebracht.
1641leyder: helaas; leider waarschijnlik vergrotende trap van leed: pijnlik.
1642onwyffelijcke: onvrouwelike; huyt: lichaam.
1644Oft all' of my: of allen, of mijzelf alleen; gebeuren: ten deel vallen.
1645ghy verdoet: doodt ge.
1646met haestigheden woed: woedt gij met grote haast ( Vbicumque properas, saeva, vs. 1174).
1647schreumtghe my: schroomt ge, vreest ge mij; schreumen bijvorm van schromen; tusschen 't stuwen der pylen: tussen de dicht afgeschoten pijlen.
1648En noch de vijand, noch de neervallende puinen, noch 't vuur heeft mij gedeerd.
Vs. 1651reed: gereed, bereid; Slaefsche hoopen: slavebenden.
1652Ras t'scheep: vlug op 't schip; t'scheep = te schepe, ons: scheep in scheep gaan; wil t'seyl: wil te zeil, onder zeil, wegzeilen; afgeloopen: van 't strand getrokken.
|
|
vorige