auteur: Joost van den Vondel
editeur: Leo Simons, C.R. de Klerk, J. Prinsen J.Lzn, H.W.E. Moller, B.H. Molkenboer, J.F.M. Sterck, L.C. Michels, C.G.N. de Vooys, C.C. van de Graft, J.D. Meerwaldt en A.A. Verdenius
bron:
J.F.M. Sterck, H.W.E. Moller, C.G.N. de Vooys, C.R. de Klerk, B.H. Molkenboer, J. Prinsen J.Lzn., L. Simons, C.C. van de Graft, L.C. Michels, J.D. Meerwaldt en A.A. Verdenius (eds), De werken van Vondel. Negende deel 1660-1663. De Maatschappij voor goede en goedkoope lectuur, Amsterdam 1936
verantwoording
inhoudsopgave
doorzoek de hele tekst
downloads
|
|
| |
| | | |
Bespiegelingen Van Godt.
Het eerste boeck.*
Wat is gewenschter dan in ons bespiegelingen *
Het eeuwig schijnend licht, den oirsprong aller dingen,
t'Ontmoeten, en van vore in 't aengezicht te zien,
Om andren, of door tong of tekens, te bediên 4
5
Den glans, die ons verschijnt; zoo menschentong of teken 1-5
Dit wonderlijck gezicht en wonder uit kan spreecken,
Of in zijn volle kracht afbeelden voor het oogh!
Maer dit's vermeetenheit: de Godtheit zit te hoogh: 8
Wy drijven veel te laegh, op losse en wasse pennen, 9
10
Te kranck in zulck een' gloet. om Godt volmaeckt te kennen, 10
Wat meer wort dan een worm, een sterflijck mensch vereischt.
Een gloeiend Serafijn, een groote aertsengel deist 12
Wel drymael in zijn vlught, wanneer hy d'opperdaecken, 13
Den troon van 't aertspalais der Godtheit zal genaecken
15
Met ootmoedt en ontzagh. de Cherubijn bedeckt 15
| | | |
Met vleuglen zijn gezicht, om zuiver, onbevleckt,
En waerdigh voor den stoel der Godtheit zich te buigen,
Daer duizentduizenden al juichende getuigen 18
Wat eer en majesteit, van eeu noch kreits bepaelt, 19
20
Uit Godts volkomenheên door 's hemels kreitsen straelt.
Men tre dan achterwaert, om niet te hoogh te draven. *21
Verwaentheit heeft voorheen zelf Lucifer begraven,
Met al zijne engelen, in helsche duisternis,
Van waer in eeuwigheit geen wederkeeren is.
25
Geen' stervenden tot noch de hantvest wert gegeven 25
Van simpel eenwerf Godt t'aenschouwen, en te leven. 26
Men moet van achter dan hem nazien, waer hy treet, 27
Gebeurt ons dees gena. wie ramp wil schuwen, meet' 28
Zijn onvermogen af, eer hy besta te waegen.
30
Hoe menigh plofte in 't zant door reuckeloos behaegen! 30
De Godtheit lijdt geen schimp van eenigh trots bestaen. 31
Men spreecke ootmoedigh, of men zwijge, en bid haer aen.
Indien een ongodist Godt dienen zal, en eeren, *33
Zoo staet ons eerst met reên te stercken en beweeren 34
35
Dat Godt in wezen is, dees naem geen' droom beduit, 35
Of wezenloozen vont, gemaelt door spraeckgeluit, 36
Maer een zelfstandigheit, een wezen wort berekent, 37
Gelijck men met den naem van boom een' boom betekent. 38
Men moet dan weeten wat de naem van Godt ons melt
40
In onze spraecke, en by een ieder volck gestelt 40
Niet ydel, maer wel scherp met oordeel uitgelezen, 41
Om uit te beelden of de wercking van dit wezen,
Of iet dat zijn natuur, en eigenschap verklaert. 42-43
| | | |
Dees spruit in Duitsch uit goet, en melt den goeden aert, 44
45
Den oirsprong van al 't goet, te vloeien uit dien rijcken; 45
Een naem zoo schoon, dat wy geene andre tongen wijcken, 46
In zijn betekening, naerdien hy 't hart verweckt, 47
En met dien klanck alleen de zielen naer zich treckt,
Gelijck quickzilver wort van 't gout naer 't gout getogen, 49
50
Het edelste metael, in deught, en in vermogen, 50
Gewight, en duur, en kracht, en glans, en majesteit, 51
En d'afdruck van Godts waerde, en eere, en heerlijckheit. 52
De Duitsch is dan gewoon den rijcksten schat der schatten, *53
Als andre volcken, in vier letteren te vatten, 54
55
En Godt te noemen 't geen noit teken noch geluit
Voluit heeft afgebeelt. de zuigling zuight dit uit
De melleckbron, de borst van zijn getrouwe moeder.
Dit scherpen voester, en de vader, vooght, en hoeder
Den jongen kindren in, en leeren vroegh het jong
60
Dien gallem, uit de wiegh, nabaeuwen met zijn tong.
Dus erft het kint een tael door omgang en hanteering,
Met 's moeders taele en spraeck de vaderlijcke leering, 62
En erfgewoonte schept een anderde natuur, 56-6363
| | | |
Die lastigh wort verleert. zit waerheit aen het stuur
65
Van huis en huisgezin, zoo vaert het kint geluckigh.
Zit logentael te roer, hoe jammerlijck en druckigh 66
Vernielt dees schipbreuck dan al d'afkomst van dien stam! 67
Een ommezichtigh brein mistrout hierom de mam, 68
En overlevering van moeder, vooght, en vader,
70
Om erfbedrogh te vliên, en wenscht uit angst zich nader 70
Met reden te beraên, te toetsen, scherp en stil, 71
Wat Godt en godtsdienst raeckt, eer 't oordeel stemmen wil, 72
Om door aenzienlijckheit van baerden, penne, en schoolen,
En huurtong niet zoo dom, met al den hoop, te doolen, 73-7474
75
Die dommer dan het vee, gedreven naer het nest,
Den drijver volght, die zich op 't smeer der kudde mest. 76
Een ommeziende geest eischt reden, die de dieren
Van menschen onderscheit, en past op niemants tieren, 78
Noch bolpees, nochte vloeck. in reden zoeckt hy licht. 79
80
Waer deze straelt en blijckt, ontzeght hy niet zijn' plicht 80
Te vollegen van zelf, vrywilligh, onbedwongen. 81
Hy kent den doolhof wel der weerelt, en haer tongen, 82
De weiflaers, die den buick aenbidden, als hunn' Godt; 83
Hoe weereltschen slechts zien op eer, en aertsch genot; 84
85
Hoe godtsdienst dickwijl streckt een grijns van godeloosheit, 84-8585
Vernist door een gespan van logentaele, en boosheit; 86
Hoe elck, op voordeel uit, de sne der zinnen scherpt, 87
| | | |
En lant by lant, en stadt by stadt een' Godt opwerpt, 88
In ongelijcken vorm van harssenen gegoten, 89
90
En op 't altaer gevoert door hunne altaergenooten. 90
Zoo gy de scholen eischt' bewijs van haeren gront,
Zy schreeuwen te gelijck, uit eenen zelven mont:
Men redenkavle niet met zinnen, die, aen 't vloten,
Den grontslagh van ons brein, en waerheit ommestooten. 90-94
95
Dus stampt de meester hem ter schoole uit met gewelt, 95
Eer hy zijn' grontslagh heeft door reden vast gestelt. 96
Men loof dan echter een', die leerzaem en voorzichtigh, *
Niet reuckeloos een munt van leering, zoo gewightigh, 98
Naerdien hier eeuwigheit van heil, of vloeck aen hangt,
100
In scheemring, zonder toets, gewight, en licht, ontfangt. 100
De logen schijnschoon grenst in schijn te dicht aen waerheit.
Dees heilstof eischt bewijs, en zekerheit, en klaerheit, 102
Ten minste naer heur' aert: want anders zoo men hier 103
Iet reuckeloos bestemt, zoo wort de mensch een dier, 104
105
Een onvernuftigh dier, van reêngebruick versteecken,
En alle reedlijckheit, niet ongerijmt, geleken. 104-106
Wie dit bestemmen eischt, al wort zijn toeloop sterck, 107
Hy sluit de menscheit uit, de dierscheit in zijn kerck. 108
Ick wensche dan hierom met mijne penne en inten 109
110
In 't bladt van 't leerzaem hart der doolenden te printen 110
Een heilzaem schrift, waerin de twijflaer Godt magh zien,
Op dat hy Godt bekenne, en vreeze, en eere, en dien': 112
Want als de Godtheit is bespiegelt en gevonden,
Dan staet de godtsdienst vast op onbeweegbre gronden,
115
Die nu, door snoot misbruick schandael en lastersmet,
| | | |
Den yver bluscht, en 't volck op eenen drysprong zet. 115-16
Om dees gewenschte vrucht uit mijnen bou te plucken, *117
Is 't noodigh eerst in 't hart des doolenden te drucken,
Dat hy nootwendigh hier het allerhooghste goet,
120
Den ongeschapen Al, de Godtheit kennen moet, 119-20
Ten minste naer zijn maght, en uiterste vermogen:
Want zonder kennis wort geen onderdaen bewogen
Te dienen zijnen heer, maer krachtigh, zoo hy wort
Door kennis van zijn waerde en grootheit aengeport;
125
Noch meer om hem met hart en zinnen aen te hangen, 122-25
Van wien hy lijf, en ziel, en wezen heeft ontfangen, 126
En grooter goet verwacht van zijn weldaedigheit,
Die voor den mensch het hof der weerelt toebereit. 128
Geen mensch stijght immermeer in top van deze kennis *129
130
Door 'tlicht der schepselen, en aendacht, en gewennis. 130
Geen wijze kan volmaeckt uitbeelden wat Godt is,
By wien ons middagen niet zijn dan duisternis. 132
d'Onzichtbaerheit van Godt gaet schuil voor 's menschen zinnen.
De Godtheit kent zich zelve alleen geheel van binnen.
135
Geen evenredenheit is tusschen mensch, en Godt. 135
Oneindigheit wort eer door 't eng begrijp bespot, 136
Dan in ons harssenvat geschept, en opgegreepen. 137
Geen letterkunstenaer, hoe taelrijck, hoe beslepen, 138
Vint merck of woort, dat Godts volkomenheit verbeelt, 139
140
En niet in ste van eer hem zijne glori steelt: 140
Maer evenwel men kan hier mede niet ontrennen *141
De mooghlijckheit van Godt en zijnen aert te kennen,
Door 't licht van vrou natuure en reden, voor zoo veel
Godt door zijn eigenschap en wercken zich ten deel 144
145
Te kennen geeft, oock zulx, dat willens ziende blinden 145
Geen onschult voor hun schult en blintheit kunnen vinden; 146
Gelijck Diagoras, Leucippes, Epikuur,
| | | |
Lukrees, en Demokrijt, die reden en natuur 147-48
Verlieten, onder schijn van d'ooren haer te leenen,
150
En toe te treên op 't licht, dat ieder is verscheenen. 150
Wie midden op den dagh genoeghte in 't duister raept, 151
En in een nachtspelonck de klaere zon verslaept,
Beklaegh' zich niet, wanneer het licht, aen 't onderduicken,
Beschimpt die zulck een' glans verzuimen te gebruicken.
155
Wie geen bewijs acht 't geen van ieder wort bestemt, *155
Geen wijzen hoort, van schrift en reêngebruick vervremt, 156
Ontzegt te stemmen dat een Godtheit is in wezen,
Of is'er een, datze ons verplicht om haer te vreezen. 155-58
Zijn onschult is, dewijl het oogh geen Godtheit ziet. 159
160
Hy sluit dan: al wat is dat wort gezien: wat niet 160
Gezien wort van den mensch, heeft wezen noch vermogen,
Is ydelheit en droom. zy steunen dan op logen, 160-62
Die bouwen op een niet, den noit gezienen Godt.
Maer zeker dit besluit hangt los, en zonder slot, *164
165
En wederspreeckt zich zelf. natuur heeft met vijf zinnen
Den mensch te rijck begaeft, waer door 't verstant van binnen 166
Aen licht geraeckt van al wat voorvalt nu en dan;
Dies is'er meer dan elck door d'oogen vatten kan.
Het oogh brengt tijding van gestalte, werck, en kleuren.
170
De neus ontfangt den stanck, of rieckt gezonde geuren.
De tong velt vonnis van den smaeck, in spijze, en dranck.
Een ieder lit gevoelt. het oor verneemt den klanck.
Wat nimmer hoorbaer is verneemt men met geene ooren;
| | | |
't Onsmaeckbre met geen tong. 't onvoelbre en ongeboren 174
175
Gevoelt men met geen lidt. geen neus 't onrieckbaere oit
Kon riecken, en het oogh vernam 't onzichtbre noit:
Want elck der zinnen heeft zijn omgeschreve percken, 177
En grontpunt, buiten 't welck die rust, en niet kan wercken. 178
Hy raest dan bijster, die d'onzichtbaerheit het licht
180
Der oogen onderworpt, en 't menschelijck gezicht;
En buiten 't grontpunt van 't gezicht niet Godt kan vinden.
Dees oordeelt van de verf onweetener dan blinden. 165-82182
Al ziet het oogh geen lucht, noch wort de lucht gekent *183-vlg.183
Voor gebuurinne van het vierige element, 184
185
En by wiens gunst hier al wat leeft moet adem haelen, 185
Of sterven, zoo zy koom' van heuren aert te dwaelen, 186
En aentrecke een vergift, en damp, die 't bloet besmet,
De geesten stickt, en 't hart, des levens bron, belet 188
Alle overige leên het leven me te deelen,
190
En hitte, en vlammen, die door aêr, en zenuw speelen. 190
Beneem de long de lucht, gy bluscht den geest in 't lijf. 191
Indien een veltkortou met kracht een koegel drijf 192
Door d'ope lucht op poort, of dack, of steene muuren,
Gy hoort twee lichaemen elckandre op 't krachtighst schuuren. 194
195
De snelle koegel huilt door 't scheuren van de lucht;
De lucht, vol donders en vol blixems, dat gerucht
Wat is het anders dan dat lucht en wolcken bersten,
Door strijt van hitte en kou, die op elckandre persten? 198
En dees salpeterlucht, in 't zwangere metael, 199
200
Tot berstens toe gepropt; hoe braecktze loot en stael
Op haere vyanden, in 't stormen, of in 't enteren! 201
Hoe slooptze slot, en vloot aen splinters, gruis, en slenteren! 202
| | | |
Indien de roode haen ontsteeckt een helsche mijn, 203
Hoe loeit de buick der aerde! hoe krimpt de lucht van pijn,
205
Eer zy een' puinhoop baert van menschevleesch, en wallen!
Hoe dreunt en davert d'aerde, eer zy komt in te vallen,
Wanneer de dwarreling der winden tegens een
In haeren boezem woelt, om ademtoght, en geen 208
Verlichting voelt, voor dat de zwangere aen 't verlossen 209
210
Een' baiert baert, en stadt, en bergh, en rots, en bossen, 210
En vliet, en velt verwoest, en slingert overhoop,
Dat heele mijlen volcks het zetten op den loop! 212
Oock kan dit groot begrijp geen ydelheit gedoogen: 213
Dit blijckt: want als de lucht wort uit een pijp gezogen,
215
Dan vat de pijp de tong. geen wijnkruick zinckt te gront, 215
Indien de wijnkruick plompt op 't water met den mont.
Al dompelt men de kruick, zy zal het water stuiten 217
Op 't element der lucht. de spuit zal water spuiten,
En zwelgen, als van dorst, en blaeuwe waterzucht, 219
220
Door d'uitgedreve lucht, en ingezoge lucht.
De wijnverlaeter kan de wijnen dus verlaeten, 221
Uit volle tonnen in een ledigh vat vervaten, 222
En blaezen Rijnschen wijn, of't Fransche druivenat
Met zijnen blaesbalgh uit het volle in 't ledigh vat. 224
225
De wijnpomp drinckt den wijn, die puick is, of geringer,
En niet ontvloeit, indien hy boven met den vinger 226
Het open luchtoor deckt, en dicht besluit en stopt 227
Voor lucht, waerna geen nat vervloeit, en nederdropt, 228
Dat anders wederom naer 't middelpunt zou zincken. 229
230
De guighlaer, om de merckt door greepen aen te wincken 230
Naer zijne guighelkunst, op alle merckten veil, 231
| | | |
Zwiert om en wederom, en rolt tien aiers steil
De groef op, langs zijn' stock, en locktze naer beneden,
Wanneer hy stiller draeit, en omloopt met zijn schreden. 234
235
Het slechte volck, dat op de drift der lucht niet merckt, 235
Vergaept zich aen den schalck, als een' die wondren werckt. 236
De waterbel, vol lucht, wort in de lucht gedreven,
Tot datze berst, en door de spleet den geest komt geven. 238
De lucht spant blazen uit, waerop de zwemmer drijft, 239
240
Zoo lang geen priem haer priemt, de blaes gesloten blijft. 240
De lucht in 't wintroer, die geschroeft te zamenperste, 241
Berst uit, en schiet met loot een eicke planck te berste,
En 't wintroer is bequaem ten aenslagh, zoo men let 243
Dat dit zich niet ontdeckt, als 't vier uit een musket. 244
245
Uit zoo veel wercken wort een vast bewijs getogen
Dat lucht haer wezen heeft, al weigertze in onze oogen 246
Zich t'openbaeren, om haer dunte, en luchtigheit;
Waerom haer oock de naem van geest is toegeleit,
Niet datze geest is, die gevoelt wort, noch getroffen,
250
Maer by gelijckenis van andre grover stoffen,
En elementen, haer verwanten, die het rijck
Der weerelt met hun kracht hanthaven te gelijck.
Bekentge dit? wat schroomtge een Godtheit te gelooven,
Wiens wezen, louter geest, ons zinnen gaet te boven?
255
De wint wort niet gezien, maer nietemin gevoelt, *
Gehoort, wanneer hy ruischt, en blaest, en brult, en woelt.
De kenner van natuur blijft in zijn' adem steecken,
Als hy den oirsprong van den wintvorst uit zal spreecken;
Van waer dees herkomt; waer hy heimlijck heenedrijft. 257-59
260
Indien een suffer nu hier zoo hardtneckigh blijft, 260
Dat hy den wint ontkent, noch dommer dan de kudden;
Zoo melde hy wat geest met zulck een kracht kan schudden
De toppen van het bosch, den eeckelboom in 't woudt, 263
| | | |
De torens in de lucht, ten hemel opgebouwt;
265
Wat kracht het zeeschuim helpt aen 't zieden, en aen 't wellen; 265
Hoe wy den Oceaen zoo hemelhoogh zien zwellen,
Oock tot de starren toe; wie d'aengeterghde zee 267
In duin jaeght, en verdrinckt de menschen, en het vee,
En al het laege lant, terwijl de harders schuilen,
270
Gevloden op geberghte, en rotsen, voor het huilen
En buldren van 't gedroght, dat vloot by vloot verslint. 269-71
Een donckre en dicke lucht, voor 't opstaen van den wint,
Den zeeman waerschuwt, en gebiet het zeil te strijcken,
Eer zich de storm verheffe, en storme op duin en dijcken.
275
d'Oostindiaensche Orkaen, op 't schoonste van den dagh, 275-vlg.
By heldre zon en lucht, den zeeman met den slagh
Eerst waerschuwt, als hy vlack, [helaes, wie zou niet gruwen!] 277
Gelijck Godts arm en vuist, om 't schip te gront te duwen,
Van boven nederploft, en slaet den overloop, 279
280
En mast, en stuurmans hut, en kabels overhoop,
Waerop een afgront gaept, en uitbraeckt schuim, en golven, 281
Vol levenden en doôn, begraven, en gedolven,
Terwijl men, buiten Godt, noch hoop noch toevlught vint.
Hoe springt een zeemans hart, wanneer hy zeilt voor wint! 284
285
Hy danckt den wint, wanneer het schip, uit vreemde landen,
De haven innezeilt, aen lang gewenschte stranden.
De zaegemolenaer, als hem zijn werck behaeght, 287
Bedanckt den wackren wint, die heele bosschen zaeght.
De Purmerheer bedanckt den wint, en watermolen, 289
290
Die water maelt tot lant, zoo lang in 't nat gescholen:
En wat by weite en rogh een stapel jaeren haelt, 291
Bedanckt den wint, die 't graen van Polen breeckt, en maelt. 292
De wintvorst vaeght de lucht, en stroomen, en gewesten 293
Van vuile nevelen, en doodelijcke pesten.
295
Zoo veele werckingen getuigen ons gewis
De kracht des elements, hoewel 't onzichtbaer is.
Zou iemant evenwel den wint ontkennen dorven,
| | | |
Hy waer of dol, of dwaes, en 't reêndom afgestorven. 298
Voor 't wezen van de ziel staen d'allerwijsten stil, *
300
Noch kent menze aen verstant, gedachtenis, en wil, 300
Waer deze uitwendigh ons verschijnen in haer wercken.
Zoo laet d'onzichtbaerheit zich door iet zichtbaers mercken.
Dit blijckt ons uit den glans, die uit dit wezen straelt. 303
De kennis van den mensch gaet weiden onbepaelt
305
In eenen oceaen van alle wetenschappen,
En kunsten, wijder dan de hemeldieren stappen, 306
De geesten wemelen, en zweven. zy doordringt 307
Natuur tot aen de bron, waer uit zy vloeit, en springt;
Bespiegelt d'algemeene en zonderlinge zaecken,
310
Gescheiden van haer stoffe, en die geene eeuwen raecken. 309-10
Zy polst en onderzoeckt de reden, oirzaeck, werck, 311
En eigenschap van elck, doorsnuffelt aert, en merck, 312
Gestalte en form, en wijs, zoo schrander in 't waerdeeren. 313
Geen ondervinding kan haer lust verzaên, in 't leeren,
315
En sterck bespiegelen van allerhande goet:
Dat kustze, dat omhelstze, en vlieght het te gemoet.
Zy weet het ongelijck te weegen, te gelijcken, 317
En d'evenredenheit te vinden, en op blijcken 318
Te gronden haer besluit. zy schept haer lust, en licht 319
320
In deught, godtvruchtigheit, en redelijcken plicht,
In faem, en lof, en eere, en 't nut der heerschappije. 321
Zy heeft haer' eigen treck, en haet de slavernije, 322
En 't juck des lichaems, dat haer hemelscheit verdruckt. 323
Zy schuwt met yver wat den vrijen wil verruckt
325
Tot slaefsche dienstbaerheit, en acht noch pijn, noch smarte,
Noch wederwaerdigheit, om met een zuiver harte 326
| | | |
Te micken naer het wit, dat haer te treffen staet, 327
Oock zonder ommezien naer wellust, weelde, en baet.
Wil iemant nu de ziel ontkennen, en haer wezen,
330
Om datze onzichtbaer is: wat kruit kan hem genezen? 330
De strael van 't oog bereickt wat 's winckbraeus boog beschiet, 331
Oock zelf het vast gestarnt des hemels, hooger niet: *332
Zoude iemant hierom vast en zeker sluiten darren 333
Dat boven 't achtste ront, gezaeit vol vaste starren,
335
Geen zellefstandigheit noch wezen zweeft om hoogh,
Om dat het hooger zweeft dan 't onvermogende oogh;
Wat razerny waer dit! geen maght, in top getogen, 337
Rijst hooger dan haer peil, en uiterste vermogen.
Natuur heeft haer besteck, en merreckpael, en ban, 339
340
En eigen perck, dat zy niet overschrijden kan:
Dies sluit men zeker dat het oogh niet kan bepaelen 341
Wat wijder dan 't gezicht der oogen, en hun straelen
Zich uitstreckt. waerom stelt dan 's menschen brein een maet
Het wezen, dat zich niet van 't oogh bepaelen laet? 344
345
Dat Godt is kan men niet klaerblijckelijck betoonen *345-vlg.
Door ouder oirzaeck: want zijn wezen, waert te kroonen,
Geen oirzaeck boven zich oit heeft gekent, waer door
Men 't eeuwigh wezen kent, en klaer aenschout van voor.
Oock kan men dit bewijs niet uit Godts wezen smeden,
350
Gelijck uit iet, dat voor Godt heendraeft naer de reden; 349-50
Dewijl de wezenheit der zaeck door 't wezen niet
Betoont wort, daer 't geschil in 't recht noch hangt, en ziet 351-52
| | | |
Op eene kenbaerheit van dit bepleite wezen,
En of'er 't wezen zy, waer uit de twisten rezen. 352-54
355
't Verstant kan kommerlijck, of liever nimmermeer 355
Begrijpen zulck een' schat, den onbegreepen heer;
Geen tong, geen tael genoegh hem prijzen, en volloven:
Die kennis gaet begrijp en reden verr' te boven.
Men kan de rijcke zee niet scheppen in een noot: 359
360
De noot is veel te kleen, het water al te groot.
Geen mensch kan met zijn hant den hemel overspannen. 361
Geen mugh begrijpt den geest van d'allerwijste mannen.
Wie kan de middaghzon verdraegen in 't gezicht
Der oogen, al te kranck in 't aldoorstraelend licht? 364
365
Van voor is hier geen kans. de wijste ontziet d'alwaerde 365
Der ongeschapenheit, en kruipt in 't stof langs d'aerde. 365-66
Men moet van onder dan bewijzen uit Godts werck *367
Dit hooghste, alwijs, algoet, almaghtigh, zonder perck, 368
Een onbegrependom, een oirzaeck aller dingen: 369
370
En schoon men nimmer kan tot in den boezem dringen
Van zijn natuure, en geen vernuft, hoe scherp men 't slijpt,
Volkomen, naer den eisch, dit immermeer begrijpt; 372
Nochtans verplicht het elck natuurlijck Godt te vreezen, 373
Die door 't geschapen heene u toestraelt met zijn wezen: 374
375
Gelijck de klaere zon, besloten in een wolck,
Gekent wort uit den dagh, by allerhande volck.
De menschen zijn gewoon elckandere te kennen,
Op tweederhande wijs; door tekens, spraeck, en pennen,
| | | |
En beelt, en spiegelschijn; of in een' duistren damp,
380
En nacht, en schaduwen, by tortslicht, en by lamp:
De schepsels zijn Godts beelt, en letters, tong, en mercken.
Het licht der reden toont den meester in zijn wercken,
Zoo klaer, dat niemant zich onschuldigh houden magh,
Die deze zon verzaeckt, in 't midden van den dagh. 378-84
385
Al wat bewogen wort van buiten wort bewogen. *385
De zon, in haeren loop, bevestight aen onze oogen
Dat iet bewogen wort, en dees beweging ziet
Op een' beweger, die zelf stille staet, of niet.
Indien hy stille staet, zoo blijckt door deze gronden 389
390
Dat d'onbeweeghde draeit zoo veel gestarnde ronden. 390
Dees onbeweeghzaemheit wort Godt met recht geacht. 391
Beweeght zich dees, zoo wort hy door een hooger maght
Bewogen; en men moet onendigh opwaert stijgen,
Om den beweger, die zich niet beweeght, te krijgen:
395
Doch reden laet niet toe onendigh voort te gaen; 395
Zoo blijft men voor de maght des albewegers staen,
Die noit bewogen wiert: want in het ommevoeren
Der dingen kan geen tweede iet anders ommeroeren 397-98
Dan door een eerste maght; gelijck de staf een' steen
400
Beweeght door iemants hant: dus stuit men dan op een' 399-400
Beweger, die zelf rust, en draeit al 's hemels ringen, 401
Die staetigh, op Godts wenck en wil, ten reie gingen,
En danssen om en om, met een eenstemmigheit,
Die 't alziende oogh behaeght, dat hunnen dans beleit. 402-404
405
Zoo twee bewegers het beweeghde ront bewogen,
| | | |
Waer deze maght gedeelt door even groot vermogen;
Soo stondenze alle beide in mogentheit gelijck.
Nu lijdt de reden niet dat d'een de vlagge strijck'
Voor d'andre. wil men dan de hooghste maght gemoeten,
410
Zoo moet wat ommeloopt zich worpen voor haer voeten, 410
En roepen uit ontzagh: ô maght, die 't al beheerscht,
Beweeght, en ommedrijft, gy zijt voor andren eerst. 385-412412
Dit vaste grontbewijs van 't opperste onbewegen *413
Des albewegers rolt en springt ons nochtans tegen 414
415
De scheenen, zoo men niet den tegenwrijter stuit, 415
Die by den Arabier ontleent zijn schijnbesluit.
Hy kan 't bewegen dat gezien wort, niet ontschreeuwen, 417
Het zy Kopernicus, of d'eer der Ptolomeeuwen
Het aerdtrijck om de zon, de zon om 't aerdtrijck draey';
420
De roering hangt in 't een of 't ander, hoe men 't zwaey'. 419-20420
Zoo d'eerste hemelring met zich treckt laeger boogen, 421
En boven d'opperste geen reden kan beoogen
Een ander, die haer drijft, en stil staet te gelijck, 422-23
Dan stijght men klimmende in het onbewogen rijck, 424
425
Des albewegers stoel, te schocken, noch verzetten;
Terwijl hy 't onder zich al omdraeit naer zijn wetten. 426
Om dit t'ontworstelen verziert het los gezin 427
| | | |
Dat een inwoonende en een krachtigh grontbegin 428
In elcken hemelkreits de starren draeit, en ronden; 429
430
Of dat des eenens zwaey aen andren hangt gebonden; 430
Of endelijck dat Godt, die noit bewogen wiert, 431
Geen ommedrijver is van al wat om hem zwiert. 432
Maer laet den Arabier bewijzen door wiens zegen 433
't Inwoonende begin vermogen van 't bewegen
435
Der kreitsen buiten Godt, de hoogste maght, ontfing;
Naerdien de Godtheit zelf die drijfziel scheppen ging, 436
En Godt het wezen schonck aen 't geen den kreits zou roeren, 437
En die bewegingen in andere overvoeren.
Zoo blijckt dan dat Godts maght, onendigh in haer duur,
440
Het alles voortbrengt uit den schoot van vrou natuur,
Die door Godts innevloet in vruchten aen moet winnen; 441
Gemerckt die werckingen in 't eerst van niet beginnen, 442
En endigen in iet, het ooghmerck, en het wit
Des albewegenden, gerust in zijn bezit.
445
Men ziet bewegingen, die roepen, schoon wy zwegen:
Een eenige onbeweeghde is oirsprong van 't bewegen. 445-46
Een eenige oirzaeck en aelouste is werckster van *447
Al wat men met verstant of zinnen grijpen kan,
En die uit zich ontstaet, dat's Godt, en 't godlijck wezen, 449
450
Van ieder een bestemt: want alle wercken rezen 450
Uit eenen wercker, niet van zich, dewijl geen schijn 451
Beweert dat iet zijn zelfs beginsel zoude zijn, 451-52
En oirzaeck. alle werck, of 't hooghste of 't allerneêrste 453
Neemt van eene andre maght, en van eene allereerste
455
Grontoirzaeck zijn begin, die zelf geen oirzaeck kent,
Ten zy men steigren wil en klimmen zonder endt, 456
| | | |
Van trans in trans. zoo wort door deze onfaelbre reden, 457
Der dingen oirzaeck, Godt voor d'opperste beleden. 447-58
Geen wezen kan men ons betoonen, of de tijt *
460
Besluit het in zijn ronde, of 't spreit zich overwijt
Zoo wijt als d'eeuwigheit, en voor en na onendigh; 461
Het een gebeurelijck, het ander is nootwendigh. 462
't Gebeurlijck wezen kon in wezen zijn, of niet.
't Nootwendige uit zijn' aert, hoe scherp men dit beziet,
465
Heeft geen gebeurzaemheit des wezens, of 't most strijden
Met zijn natuur; geen recht noch reden kan dit lijden. 464-66466
Nu luidt het ongerijmt dat een gebeurzaemheit
Van 't wezen, dat eens wert, en welcks natuure zeit
Dat zy een' aenvang kent, zou van zich zelf beginnen.
470
Men moet nootwendigh dan, zoo reden 't velt zal winnen,
Besluiten dat'er een nootwendigh wezen zy,
't Welck eeuwigh is, van waer de dingen op een ry 472
Begonnen in der tijt. men kan niet hooger zweven
Dan dees nootwendigheit, alleen Godt toegeschreven. 459-74473-74
475
De weerelt schuift ons op een heerlijck schoutooneel *475
Van allerhande goet. het een geniet een deel
Of min of meer van 't eerste en beste goet van allen, 477
In schoonheit, deught, en kracht, naer ieders gaven vallen,
Uit 's hemels vollen schoot, die min of meer bestort, 479
480
Naer zijn bescheidenheit, al wat deelachtigh wort 480
Van dees weldaedigheit. het kan dan geensins faelen
| | | |
Of alles moet van een, der gaven oirsprong, haelen
Den nootdruft, en den schat, van boven uitgeschudt,
Terwijl de bronaêr springt, die noit wert uitgeput.
485
Men vraegh' naer 't hooghste goet, en klimm' door alle ronden; 485
Zy wijzen hooger aen, tot daer het wort gevonden,
En boven zit in top, en, eeuwigh waert ge-eert,
In zulck een rijck bezit vermindert, noch vermeert,
Hoe veel het uitreickt, hoe veel tongen Godt bedancken,
490
In eenen zelven zin, en veelerhande klancken,
De Godtheit toegezwaeit, gelijck een wieroockvat
En aengenaemen geur, voor dien ontfangen schat. 475-92
Men kan de zekerheit van 't goddelijcke wezen *493
Uit Godts uitneementheit, zijn letterstraelen, lezen. 494
495
Het menschdom overtreft alle andre wezens hier 495
In kennisse, en de mensch, het allereelste dier 496
En waertste schepsel, komt ter weerelt volgens d'orden, 497
Den regel van natuur. hy is dan niet geworden
Van eeuwigheit: want wat geteelt wort neemt begin.
500
Dus sluit nu dit gevolgh een eedler wezen in, 498-500500
Waer van de mensch ontfing den geest, en ziel, en reden, 501
Verstant, en vryen wil, en andre uitneementheden.
Dit wezen kan niet zijn dan eeuwigh, of het sluit
Onendigh op een ry de werckende oirzaeck uit, 504
505
Het welck van reden wort verboden te gelooven. 503-505505
Dus drijft Godts heerlijckheit en eeuwigh wezen boven,
Van waer het mindre ontfing zijn ingeschapen lot. 507
Dit schepsel wijst ons dan den ongeschapen Godt,
De hooghste uitneementheit, waer van d'uitneementheden,
510
Ontleenen hunnen glans, om hoogh, en hier beneden. 493-510
Men kan niet lochenen of eene alwijze maght *
| | | |
Beleit regeert het al, houdt alles door haer kracht
In orden, schickt het al tot eenigh oirbaer ende, 513
En ooghmerck. deze is Godt en Godtheit, die men kende 514
515
Door dees geregeltheit der dingen, als die blijckt, 515
Daer elck zijn eindt bereickt, en van geene orden wijckt, 516
In 't op-en-ondergaen, in teelen, en in sterven.
Dit waer onmogelijck in hun die reden derven. 518
Dus wordenze al gestuurt geleit van hooger hant, 519
520
Eene eenige oppermaght, een opperste verstant. 511-20
De Godtverlochenaer, om schooner verf te geven *
Aen zijn Godtslochening, al t'ongerijmt gedreven, 521-22
Kent geene Godtheit dan den hemel, aerde, en zee,
En wat men ziet om hoogh en laegh, in 't lang en bree. 523-24
525
Hy smilt, om glimpigh ons 't bewijs van Godt t'ontwringen, 525
In eenen naem het werck en d'oirzaeck aller dingen; 526
Of lochent het begin en eindt van dit heelal,
En geeft een eeuwigheit, zijn' droomen te geval,
Aen 't geen den oirsprong heeft alleen uit Godt genomen. 527-29
530
Om dit t'ontworstlen, dunckt hem alles voortgekomen
Gesproten, niet van Godt, maer 't wezen van natuur. 530-31
Dees zat, van eeuwigheit, naer zijn begrijp, aen 't stuur 532
| | | |
Der zaecken, die rontom in eene ronde draeien: 533
Dus waent dees draeier zich in zijnen droom te paeien. 534
535
Maer om geen' woordenstrijt te voeren, zonder nut, *535
Laet zien eens hoe natuur dien lossen grontbou stut, 536
En wat men met dien naem natuurelijck betekent: 537
Zoo kan elck tellen wie hier wel of qualijck rekent.
Uit veelerley gebruick van 't Griecksch en out Latijn, *539
540
Wil 't woort natuur doorgaens vry twijfelachtigh zijn,
En wort naer zijn gebruick en dagelijx gemoeten,
Gepast, gelijck een maet, op veelerhande voeten. 539-42
Het eigenste bediet in Griecksche taele kort 543
Aenteelinge van al het geen geboren wort; 544
545
't Bediet oneigentlijck den wercker, of het ende 545
Van iet natuurelijcks, en wat men daer voor kende; 546
Of zelf het wezen van wat oit is voortgebraght, 547
Het zy een toeval, of zelfstandigheit geacht; 548
Of 't wort gevat voor een der zellefstandigheden
550
Van Godt, of mensch, of dier; of teffens voor de leden 549-50
Des lichaems van 't heelal, en wat daer in bestaet; 550-51
Of 't ziet op d'orde en ry der zaecken, haere maet,
| | | |
En aert, en eigenschap, en werckingen, en krachten; 552-53
Of op der dingen wet, en regel, en 't betrachten 554
555
Van ieders heil; of 't melt des menschen slimmen aert, 554-55
Eer d'opperste gena hem betert, en herbaert, 556
Door haeren invloet min of rijcker me te deelen. 555-57557
Dus ziet de zelve klanck van eenen naem op veelen. 558
Wy neemen, om krackeel en letterstrijt t'ontgaen,
560
't Uitwendige begin, den eersten wercker, aen 560-vlg.560
Van al het gene wat natuurlijck voortgekomen 561
Zijn' oirsprong uit die bron der dingen heeft genomen:
Want noemt men Godt natuur, in dien rechtschapen zin, 563
De klanck bestemt het zelve, en sluit geen' laster in, 564
565
Maer d'opperste natuur, den oirsprong der natuuren, 565
In 't scheppen, in de teelte, in 't baeren, in 't bestuuren 566
En onderhouden van al 't geene is voortgebraght,
Daer goedertierenheit, voorzienigheit, en maght
Op 't allerklaerste in staen t'aenschouwen, en te mercken,
570
Gelijck des bouwers geest gezien wort in zijn wercken.
In elcke taele, die des menschen zin bediet *571
En uitbeelt, spreeckt de tong of eigentlijck, of niet, 572
En overbloemt, en neemt het eene voor het ander, 573
Uit 's volcks gewoonte, en by de rederijckkunst schrander 574
575
Gebezight tot cieraet van rede; 't zy die treet
Op voeten, en op rijm, of klanck noch voeten meet. 575-76
Hier door is 't woort natuur geraeckt op veele trappen, 577
| | | |
En 't woort natuur gebruickt of voor Godts eigenschappen, 578
Of wercken; aengezien Godts wezen hier beneên, 579
580
Oock boven, en alsins uit zijne wercken scheen. 580
Dus zal het woort natuur de Godtheit niet bestrijden, 581
Maer eer den grooten Godt door 't groote werck belijden.
Die altijt was en blijft in wezen en in duur, *
Kan niemant anders zijn dan Godt, of Godts natuur,
585
En d'eenige oirzaeck van elcke oirzaeck in het baeren: 585
Dies d'ouden niet ontzien natuur, en Godt te paeren,
Met eenen zelven naem te noemen, eene kracht, 587
Een zelve wercking toe te schrijven, eene maght: 586-88
Want d'uitvloên, die van Godt in alle dingen vlieten, 589
590
De straelen, die van Godt in alle dingen schieten,
En teelen, zonder endt, getuigen ons gewis 591
Dat Godt of zijn natuur in alle dingen is, 592
En allen dingen schenckt hun wezen uit zijn wezen; 593
Hun vaegh, en leven geeft, en voor de kracht van dezen 594
595
En van en uit en door en om dien Godt ontstaen,
Bewogen worden, en geboren, en vergaen. 594-96596
Geen loutre hooftstof, noch gemengde, in een gegoten, 597
| | | |
Houdt Godt, noch Godts natuur, en wezen uitgesloten, 598
Dat dit heelal doordringt; dies hangen wy voor 't slot 599
600
Van ons bewijs hier aen: 't is al gepropt van Godt,
Gepropt van Godts natuur. men schuwe schoolkrackeelen 600-601
Om naemklanck, zoo wy in de zaecke niet verscheelen. 602
Maer wil een ongodist, een Godtverlochenaer, *
Godt, oirzaeck van zijn werck, en 't werck verwarren, daer 603-604
605
Zy tegens een gekant en daetlijck staen gescheiden; 605
Zoo zal 't momaenzicht van natuur my niet misleiden 606
Om af te treên van Godt, natuur te zetten in 607
Godts troon, waer uit zy nam haer wezen, en begin;
Schoon dees van eeuwigheit in Godts bespiegelingen 609
610
Verbeelt lagh, als de schets der nageworde dingen,
Die wy bevatten door vijf zinnen in 't verstant, 611
Of, zonder het bewijs der zinnen, staen geplant 612
In 't redelijck begrijp. de Godtheit houdt haer stede, 613
En wijckt natuure niet, als d'eerste voor geen tweede: 614
615
Want d'eerste blijft en is de wortel van 't getal,
Dat uit het eerste spruit, en altijt volgen zal. 615-16
De zellefstandigheit, en toeval, d'eigenschappen
Der dingen ziel, en ry, en loop, en regel stappen
En wijzen van natuur, die uit Godts wezen daelt, 618-19619
620
Naer eenen Godt, waeruit het al zijn wezen haelt. 620
Dus onderworpen wy de dochter heuren vader: 621
Zy kenne hem als Godt, en schuw Godts eerverraeder. 622
De Godtheit schept alleen uit ydelheit, en niet, *623
| | | |
En zonder stof, en oock, behaegt het haer, uit iet: 624
625
Natuur, Godts dochter, baert uit eerstgeschape stoffen. 625
Godt steltze een wet, en eindt. zy heeft Godts wit getroffen, 626
Wanneerze 't ooghmerck treft, dat haer is voorgezet.
De Godtheit werckt door haer, als koning, door zijn wet:
Zy voert gehoorzaem uit den last, haer ingeschapen, 629
630
En draeght, als schiltknaepin, Godts lieverey en wapen. 630
Zy staet gebonden aen Godts regel, op haer wacht, 631
Ontfangt des vaders woort, en kent en eert zijn maght: 632
De Godtheit bint zich niet aen wet, noch maet, noch zegel,
En overschrijt natuur, haer paelen, perck, en regel,
635
Zoo menighmael het zijn voorzienigheit behaeght:
Het zy d'almogentheit geheele rijcken plaeght, 636
Of zegent, ofte schockt de weerelt uit haere orden, 637
In zaecken, die natuur niet toegeschreven worden, 638
Maer, buiten haeren stijl, aen 't redelijck verstant 639
640
Getuigen dat dit draeft en drijft van hooger hant, 640
En d'oirzaeck, daer natuur op verr' niet toe kan reicken, 641
Ontdeckt eeu in eeu uit door menigh wonderteiken, 642
Zoo klaer dat d'ongodist dit licht noit lochnen kon,
't En waer hy d'oogen sloot voor deze mjddaghzon. 643-44
645
De Godtheit kent begin, noch eint, noch plaets, noch percken:
Natuur heeft haer begin, en plaets, en rust te wercken,
Zoo ras het Godt gebiet. ontviel natuur de stof,
| | | |
Beneên den maneschijn, of in het starlicht hof; 648
In wat geweste, en oort, en vergelege hoecken
650
Zou d'ongodist natuur, zijn afgodin, gaen zoecken? 647-50650
Doch ydel: want natuur derft wezen, en gestalt, 651
Indien het grontpunt, al haer steunsel, haer ontvalt: 652
Maer Godt, die by zich zelf bestaet, en by zijn wezen,
Oock eer natuur verscheen, hoeft niet, als zy, te vreezen:
655
Want hy geen steun behoeft, als 't ongodist geraes, 623-55655
Dat liever Godt verzaeckt, en afvalt, al te dwaes,
Om 't leengebiet van vrou natuur op stoel te hullen, 657
En hier, gelijck het vee, alleen den buick te vullen,
Te sterven, zonder hoop van loon, en vrees voor straf. 659
660
Wie zulck een spoeling lust, my lust geen verckens draf. 658-60660
d'Aeloude dwaelgeest zagh zijn driften niet te stercken, *661
Noch op den titel van natuur dit uit te wercken,
Te brengen aen den dagh het wonderlijck heelal; 662-63
Toen nam hy haer dees eer, en schonckze aen 't wilt geval, 661-64664
665
Het t'zaemenrunnen der ondeelbre vezelingen 665
| | | |
En stoffe, aen een gekleeft, tot zoo veel hemelringen 666
Om hoogh, en wat om laegh, ontstaet uit element, 667
Gemengt, en ongemengt. waer zinckt het brein in 't endt, 668
Wanneer het wort geperst, tot voorstant van zijn vonden, 669
670
Te zoecken stut en steun aen harsselooze gronden! 670
Natuur noch wilt geval gebruickten oit bescheit, 671
Noch reden, noch verstant, noch wil, noch wijs beleit:
Hoe zoudenze dit werck dan levren aen onze oogen, 673
Dat wijsheit eischt op 't hooghste, en geest, en alvermogen.
675
Hoe zou het harde, en zacht, het vierkant, scherp, en stomp,
Het hoeckigh, en het plat, en ronde in eenen klomp 675-76
Vergaêren by geval? hoe zou, met zulck eene orden, 677
Zoo menige gedaente, uit zulck een' baiert, worden 678
Gegoten in zijn' vorm, gepast op zijne leest,
680
Gespannen op zijn raem; indien vernuft, en geest,
En oordeel, en beleit hier niet te rade gingen? 680-81
Wy spreecken menschelijck, om d'oirzaeck aller dingen,
By dees gelijckenis, te kroonen in 't heelal, 682-83
En geensins vrou natuur, of eenigh woest geval. 684
685
Natuur kan zonder hant en verf geen lantschap schilderen. 685
Wat kan dit wilt geval? niet anders dan verwilderen. 686
Nu zienwe een ieder zaet ons levren zijne vrucht,
En teelen zijns gelijck. het aertrijck, en de lucht,
En 't water geven elck, oock zonder tegensportelen, 687-89689
690
Haer teelten: maer geen plant kan teelen zonder wortelen, 690
| | | |
Geen dieren zonder ga. geen vogel is gewent
Te leven zonder lucht, en buiten 't element
Des waters leeft geen visch, noch kan zijn kuite schieten.
De zee, en eb, en vloet, en velt, en bron, en vlieten,
695
De loop van zonne, en maene, en starren, net gepast, 695
Bestraffen 't wilt geval, zoo menighmael het bast, 696
En d'ooren afmat, die niet ongerijmders vingen 697
Dan zulck een ongeluit, gegroeit uit beuzelingen. 698
Leucippus evenwel roept even dwaes en dol, *699
700
Ten duistren dolhuize uit, door 't venster van zijn hol: 700
Ga heene, ontsluit een hof, van menschen afgezondert, 701
Dat, vijftigh jaer geleên, berooft en uitgeplondert
Van al zijn Koningklijck en edelste cieraet
En inboêl, onbewoont en luy en ledigh staet;
705
Bespiegel het gebou met eenen verrekijcker, 705
Die 't allerfijnst vergrooft, en oordeel eens wie rijcker,
Wie kunstiger zijn kunst en geest toont overal,
In spinragh, en in stof, dan ons beschimpt geval: 708
Wat openbaeren zich verscheidenheên van kringen
710
En trecken, zwier in zwier! wat schrijver zou dees dingen 709-10710
Nabootsen met zijn pen! wat kunstigh tekenaer
Neemt zoo veel tronien, zoo veel gedaenten waer! 712
Ick zie gebloemt tapijt, een' doolhof, rijck van dieren 713
En monsters hoogh gewelf en zael by zael vercieren.
715
Het schijnt of Rafels geest, of Titiaen verrees, 715
Of Angeloos vernuft, Bassaen, of Veronees: 716
Maer neen, zy staen beschaemt, en roepen dat de stoffen 717
Van 't wilt geval natuur en 't leven overtroffen; 718
Gelijck het op zijn tijt verwondring heeft gebaert,
| | | |
720
Toen 't meesterlijck vernuft niet zagh 't schuimbeckend paert 720
Te maelen naer den eisch, als d'oogen in het leven
Aen 't leuterend gebit het witte schuim zien kleven. 722
De schilder worpt van spijt de spongi, nat van spogh, 723
Naer 't paert toe, en verneemt het geestige bedrogh, 724
725
Het montgebit met schuim natuurelijck bestreecken,
En zulx dat geen verstant dit oit heeft afgekeecken. 726
De schilderwijsheit, strax verlaeten van de kunst, 727
Hy volgh' 't geval, wien 't lust, terwijl zijne ooren jeucken: *
730
Een dolle houdt geen streeck. hy raeskaelt wonderspreucken, 730
En louter hemelval, of schudt de menscheit uit,
De reden en 't verstant, en slaet een diersch geluit. 730-32
Een woest gebou, dat, vuil beslagen, en beschimmelt, 733
Van vezelingen krielt, en van gedaenten grimmelt, 734
735
Naer dat de wint en lucht die vormt, en t'zaemenstuwt,
Waer in iet aertighs speelt, of iet daer 't oogh voor gruwt; 736
Wat laedt dit meer dan stof, of droogh of nat van waessem, 737
Een asch, die licht verstuift, en 't blaezen van den aessem
Niet weêrstaet? eveneens gelijck de lucht om hoogh, 739
740
Betrocken met een wolcke en nevelen, het oogh
Misleit door beelt op beelt, daer reuzen in verschijnen,
En lant- en zeegedroght, gedaenten die verdwijnen
In eenen oogenblick, of zich op ons gezicht 743
Verandren naer de drift des wints, of naer het licht 744
745
Der zonne haer beschijn'. wat wil hy nu besluiten 745
Om Godts voorzienigheit op dit geval te stuiten, 746
Gelijck een licht rancket een' ysren oorloghsbal? 747
| | | |
Zoo hier verstant uit straelt, het is geen los geval, 748
Maer 't eeuwige vernuft, dat alles kan beweegen,
750
Waer door oock 't minste stof zijn wezen heeft gekregen,
En al het zant voor wint tot bergh, en duinen zwelt,
Daer d'Oceaen op breeckt, en al het zeegewelt.
Maer wat gelijckenis kan dit by 't scheppen haelen! 753
Ick zie hier iet uit wat; geen mijnen, geen metaelen,
755
Geen bloemen, geen gewas, geen water, lucht, noch vier,
Noch steenrots, nochte bergh, geen' vogel, visch, en dier,
Geen mensch, geen diamant, geen perlen, geen robijnen,
Geen hemelhoogh gewelf, waer uit de starren schijnen,
En houden haeren tredt, gelijck een heirkracht breet 759
760
In 't vierkant op trompet en trom des maerschalcks treet. 754-60
't Natuurlijck werckstuck en het kunstigh melt zijne oirzaeck, 761
Een oirzaeck, vol verstants. 't geval behoeft de voorspraeck 762
Van een kranckzinnigh hooft, dat nutter laegh geboeit, 763
Daer 't stof van zijn geval tot zulck een wonder groeit, 764
765
Dat dit de heerlijckheit des scheppers kan verdooven,
Terwijl de weerelt komt dus heerlijck aengestoven. 765-66
Zoo 't reuckeloos geval, versteecken van vernuft 767
En geest, in 't wercken Godts voorzienigheit verbluft, 768
Dat most ons blijcken door geschicktheit, stijl, en orden: 769
770
Nu zienwe by geval van 't stuiven iet geworden, 770
Daer niet dan wildernis en woestheit in verschijnt,
En 't keurigh oogh, hoe naeu het zoeckt, en zich verpijnt,
Geen evenredenheit noch eindt in kan bemercken, 773
Waerop de wercker ooght, eer hy begint te wercken.
775
Bespreng een bladt met inck, wat zietge? een ongestalt 775
Van vlacken, kleen of groot, naer dat de sprengkel valt;
Geen letters, nochte spreuck, gespelt uit woorden, naemen, 777
Voorzetselen, en lidt, en bywoort, die te zaemen 778
Ons melden, dat de pen van een geleerde hant
| | | |
780
Getrocken wiert. hoe zou 't geval dan met verstant 780
In 't werck te raede gaen, het welck men dus begunstigh? 780-81
Geen kenners schatten oit den dollen schilder kunstigh,
Die 't dolhuis zinneloos misverft met schildery. 782-83
Gelijckt nu Rubens kunst en tafereel hier by, 784
785
Daer tekeninge en verwe, in 't hoogen en verdiepen, 785
Als tegens vrou natuur, om strijt in 't kunstperck liepen; 786
Waer zal dees nachtuil zich verbergen voor den dagh, 787
In zijne schaduwen van spinneweb, en ragh? 788
De meesters zullen zich van lachen naeu onthouden. 789
790
Dat nu de vezelaers, die deze weerelt bouden 790
Uit vezelinge en gruis, eens opstaen uit dien droom,
En weigeren 't geval in 't wilt den vryen toom, 792
Door kennis van Godts kunst, waer voor wy, onder 't stuiven, 793
Eerbiedigh een gordijn van zijde en purper schuiven. 793-94
795
Indien hier by geval een Tegenvoeter quam *
Opdondren uit den gront der aerde t'Amsterdam, 796
In 't nieugebout stadthuis, en niemant zagh noch hoorde,
Die hem bedieden kon den bou, die 't oogh bekoorde
t'Aenschouwen door en door dit achtste wonderwerck, 798-99
800
Zoo vol geriefs, zoo schoon, zoo duurzaem, vast en sterck,
Dat al de weerelt schijnt, oock d'eeuwigheit der starren,
Door zijn bestendigheit te tergen, en te sarren; 801-802
Hoe zou hy, al verbaest voor 't hooft geslagen, staen!
| | | |
Hoe zou de wortel van den grontslagh hem verslaen, 804
805
Die met den boschtop van zijn ingeheide paelen
Ten afgront, op het hart van Pluto, schijnt te daelen, 806
Te rijzen wederom ten hemel, met de kruin
Der trotse gevelen, van marmer en arduin; 808
Daer al de wilde zeen, en watergoôn in woelen,
810
Dolfijn en meeremin in leven, en krioelen;
Daer Amsterdam, gekroont met haere wapenpracht,
Van Stroomgoôn onderstut, in haere weelde en kracht
Gezeten, wort begroet van Asie, en Afrijcken,
Amerike, en Europe, en wat de vlagh moet strijcken
815
Voor haere zeebanier, vereert met rijckdom vrucht
En schat, uit elck geweste, en zegenrijcke lucht. 816
Indien de wiltste Moor, en zijn vijf zinnen speelden 817
Op 't Hollantsch Kapitool, gewelven, marmerbeelden, 818
En orden, en cieraet, van d'eene in d'andre zael;
820
Wat dunckt u? zou hy zich verbeelden, dat dees prael,
Dit goddelijck gesticht, door Kampens geest ontloocken, 821
Tot Aemstels eer voltoit, uit vezelen en smoocken 822
En roock, en damp, en stof, en gruis, van overal
Te hoop geronnen waer, by redenloos geval? 824
825
De Raet van Amsterdam behoeft zich niet te moeien:
Het raethuis zou van zelf wel uit den aschhoop groeien. 795-826825-26
Wie Maroos boecken spreeckt, dat hemelsch twaleftal, 827
Hoort klanck van hemelval, geen zinneloos geval. 828
Hoe heerlijck vaert de vlam van 't oude Troje speelen!
830
Wat schuift de kunst hier op al schoone tafereelen, 830
Van daer de brant ontsteeckt, tot daer Eneas scheit,
En 't overschot des volcks in Latium geleit, 832
Door lant- en zeegevaer, en oorloghsavontuuren; 829-33
Een werck, dat Rome en zelf de weerelt zal verduuren, 834
| | | |
835
En kunstigh t'zamenhangt van stof, en ziel, en geest, 835
Verstommende den mont des wijsten, die het leest.
Zou nu een waenwijs hooft met reên beweeren kunnen, 837
Dat, by geval in 't wilt, die letters t'zamenrunnen
Tot woorden, regels, en een ry van boecken, daer 837-39
840
't Geluckighste vernuft zijn kracht zoo menigh jaer
Aen hing, en in versmolt? dat waer een dwaeze reden. 841
Men diende zulck een hooft op 't aenbeelt weêr te smeden. 842
Hy vaert noch echter voort, en schimpt al even grof: *843
Hoe quam de bouheer van de weerelt aen de stof,
845
Aen anbeelt, hamer, smis, en nijptang, om te smeden 845
Dit schricklijck werreckstuck, doorwrocht in al zijn leden; 846
Want uit een niet komt niet, en iet dat levert iet? 847
Wat eischt dit een gevaert van wercktuigh, zoo men ziet
Op grootheit, en gewight! wat schroeftuigh heeft die packen 849
850
Gevijzelt, en gestut, bezorght voor 't nederzacken, 850
En spatten uit zijn lijck, en loot, en waterpas? 851
Wat maght heeft radt by radt gehangen in zijne as,
Die steilt' voor overwight behoedt, en zulcke ronden
| | | |
855
Lukrees, nu eer hem, als een' Godt, in uw gedicht. *855
Die zulck een' nevel schuift voor 's leerelings gezicht,
Is dees, gelijck een zon, verscheenen uit het duister? 856-57
En die den schepper van den goddelijcken luister
Der scheppinge berooft, is dat de wijze tolck,
860
Die 't licht t'Athene ontstack, voor al het Griecksche volck, 860
En, schildrende een geval met slijck en zwijneborstelen, 861
Wat zich hier tegens kant in 't vechtperck af wil worstelen? 862
Is dit de meester, die alle ouden ver verdooft,
Pytagoras verstomt, en Plato slaet voor 't hooft? 863-64
865
O grovaert, ga nu heen: bera u met een' wijzer. 865
Een anckersmidt behoeft een' moker, vier, en yzer: 866
De beeldehouwer hoeft een beitel, marmersteen,
En hamer, om zijn beelt, en ommetreck, en leên,
Met kunst, naer 't leven zelf, uit marmersteen te houwen:
870
De Godtheit eischt noch stof, noch reedtschap, om te bouwen: 870
Natuur, by Godt gestelt, door vocht en hitte werckt,
Gebruickt zelfstandigheên, hoedanigheên, en merckt, 871-72872
Hoewelze reden derft, wat zaden zy wil mengen,
Om elck tot zijn gedaente en zulck een wit te brengen, 874
875
Als Godts voorzienigheit van eeuwigheit beschiet: 875
Maer zijne almogentheit beschickt haer werck uit niet. 876
Wat uitgearbeit wort door teelen, of door kinderen; 877
Godts volheit blijft de zelve, en weet van geen verminderen.
Men zy hier noch om stof, noch zaet, noch hulp beducht: 879
880
Een onuitputbre bron springt eeuwigh in de lucht.
| | | |
Wie stof en wercktuigh eischt bekent zijn onvermogen, 881
En zwackheit, die alleen gestut wort uit den hoogen.
Dus blijft een zelve maght, als 't past, het allergrootst',
Die stof bestelt, en uit die stof het werckstuck bootst: 883-84
885
Want Godts volkomenheit en wijsheit en vermogen
Staen boven en in top. geen reden kan gedoogen
Dat Godt van buiten en zijn minder iet ontfangkt, 887
En hy het wilt geval, of vrou natuur bedanckt 888
Voor stoffe, en aenteelte, en vermogen om te teelen, 889
890
Of raet om dezen klomp in leden uit te deelen, 890
En al dit ongelijck te brengen in zijn vou; 891
Te scheiden vocht, en droogh, en hitte, en kille kou;
Te schicken licht en zwaer, een ieder op zijn stede; 893
Te scheiden nacht, en dagh; te baren twist, en vrede, 894
895
Naer aert en eigenschap van ieder element,
Het welck met groot ontzagh zijn wetten volght, en kent,
En met den schoudren helpt de weerelt onderschooren,
Gelijck vier zuilen, die tot dezen grontbou hooren. 899
Schoon Godts bespiegeling het al voorheene zagh, *
900
En schickte op 't voorbeelt, dat in zijn voorbeelding lagh 900
Van eeuwigheit, noch stont de weerelt eerst te stichten. 901
Zy straelde niet uit Gode, als uit de bron der lichten
De straelen. dit voorzien van verre, als in 't verschiet, 902-03-vgl.
Gaf haer gestaltenis, noch vorm, noch stof, noch iet. 904
905
Voorzien veroorzaeckt niet de voorgeziene zaecken. 905
Men zietze om datze zijn in wezen, of genaecken.
Uit geen nootzaecklijckheit van Godts natuure nam
| | | |
Zy haer begin, en plaets, en wezen; nochte quam 907-08
Te voorschijn van zich zelve, of uit zich zelf gesproten:
910
De wil der oirzaecke is tot zulck een werck geschoten, 910
Dat boven vrou natuur zich zette in dees gestalt: 911
Geensins gelijck de schijn van iet op 't water valt,
De schaduw 't lichaem volght, naer dat de straelen stuiten. 912-13
Zoo 's weerelts wezenheit of Isheit quaem te spruiten 914
915
Uit een nootwendigheit, uit een' onfaelbren noot, 915
En dwang uit Godts natuur, zoo heerlijck en zoo groot
Wy haer in 't leven zien; wie zou met tonge of pennen
Dan 's weerelts eeuwigheit verzaecken, en ontkennen? 918
Zy waer nootwendigh, niet vrywilligh, voortgebroght:
920
Geen mensch door weldaet oit aen danckbaerheit verknocht.
Wie hoefde zijnen mont en lippen oit te reppen
Om Godt den schepper lof te zingen voor het scheppen?
De Godtheit stort zich zelve in alle wezens uit, *923
Zoodanigh dat'er niets Godts wezen buiten sluit,
925
En alles zweemt en treckt naer d'oirzaeck aller dingen, 925
Vooral de menschen, die hun maght van Gode ontfingen,
En met d'onsterflijckheit der ziele zijn begaeft,
Die haeren oirsprong zoeckt, en naer de starren draeft.
Maer schoon de wercken Gode in zijn natuur gelijcken; 929
930
De wercken moeten Godt, hun bron en oirsprong, wijcken. 930
De schepper en het werck zijn twee, niet eenerley: 931
Dus blijft het onderscheit onendigh tusschen bey.
Men smede eenzellefheit niet uit gelijcke dingen: 933
En geen uitwendigh werck nootwendigh komt ontspringen 934
935
Uit Godt, en zijn natuur: want zoo men dit bestemt,
Wy blijven eeuwigh van Godts kennisse vervremt, 936
| | | |
En kunnen tusschen Godt, als oirzaeck, en zijn wercken,
De weerelt, dit heelal, geen onderscheit bemercken.
Wat raest Lukanus? wat raeskallery is dit? 939
940
De zon, de zee, de lucht, het aerdtrijck, elck een lidt,
Een deel te noemen van het goddelijcke wezen.
Of 't lichaem van 't heelal, daer Godt in wort geprezen,
Te mengen met dien Godt, zoo diersch, en grof, en plomp,
Gelijck de ziel, de vorm des menschen, 's lichaems klomp 944
945
Bezielt, en onderhoudt! men scheide het onendigh
Van d'endige natuur, 't vrywilligh van 't nootwendigh.
De werckende oirzaeck en oock d'entlijcke oirzaeck staen *
En zien haer werreckstuck gerust van buiten aen;
Terwijl de stof en vorm de wezentlijcke deelen
950
Uitlevren, en verknocht door eendraght niet krackeelen; 950
Dies noemt men d'eerste twee d'uitwendigen alleen,
En d'andre inwendigen; naerdienze in 't algemeen 947-52
Verschillen in de wijs van 't werck te veroirzaecken.
Men kan dan, zonder Godt zijn majesteit te raecken,
955
Den naem der Godtheit, die de wezens broght in 't licht,
Op 't voorhooft van 't gebou, door d'oppermaght gesticht, 956
Niet houwen, noch Godts werck der dingen oirzaeck noemen. 957
Geen invloet van Godts kracht in 't werck kan dit verbloemen, 958
Zoo lang de reden werck en oirzaeck in der daet
960
Gescheiden houdt, en d'een recht over d'ander staet.
Zy zien elckandere aen, gelijck verknochtelingen: 961
Maer zonder opzicht blijft een eerst, voor alle dingen, 962
In zijn nootwendigheit van wezen, als het was,
| | | |
In zijn vrywilligheit van schickinge, om op d'as 963-64
965
Van 's hemels uurwerck eens den wijzer van de starren
Te draeien, zonder tijt en 't eeuwigh te verwarren. 964-66
De ronde van den ring der weerelt is beperckt, *
Oock haer volkomenheit: zoo moet hy, die dit werckt,
Vrywilligh wercken, en de weerelt, en de schatten
970
Van haer volkomenheit begrijpen, en bevatten: 970
Want zoo het wezen van een onbepaelde maght
Nootwendigh werckt door dwang, en arrebeit met kracht; 972
Het brengt iet voort, dat van geen paelen wort begrepen,
Van geenen ommekreits besloten, noch beneepen. 973-74
975
Hoewel de weerelt nu Godts eigen werckstuck is,
En van geen' andren kan gesticht zijn; 't gaet gewis
Dat haer de Godtheit niet geteelt heeft, als de straelen
Natuurlijck, van de zon geschoten, nederdaelen: 977-78
Noch als de hitte en gloet ons toegloeit uit het vier,
980
Maer als ons trots stadthuis het voorhooft stout en fier 980
Om hoogh heft, door den wil en kunst des grooten bouwers,
Die naer zich treckt het hart en d'oogen des aenschouwers,
Zoo lang als Amsterdam de merckt der weerelt blijft,
Die met den schoot vol gouts haer beurs en handel stijft.
985
Zoo vast als dit bewijs is 't zeker opgenomen, *967-85
Dat deze weerelt niet natuurlijck voort kon komen; 986
Naerdien deze opkomst stof vereischte, die geensins
In 't wercken wort gezocht van Godt, noch hier noch gins: 987-88
Want Godts vooruittreên kan geen stof voor zich gehengen; 989
990
Dewijl de Godtheit zelf de stof eerst voort moet brengen.
Veele ouden, die dit niet begreepen, droomden iet,
| | | |
Dat eeuwigh was, als Godt. zy lochenden het niet, 992
En noemden d'eerste stof den baiert, noit geworden, 993
Wanschapenheit, en nacht, en mengsel, zonder orden;
995
Een eeuwigh oorelogh van zaden ondereen, *
Waeruit d'eendraghtigheit des wonderwercks verscheen. 991-96996
Dat d'eerste grontstof is van Gode voortgekomen, 997
Moet schrap staen tegens spoock van lang gedroomde droomen: 998
Want zooze uit zich, en niet uit Gode alleen, ontstont;
1000
Zy waer beginloos, en Godt zelf: maer op dien gront
Geen redelijck verstant zijn zekerheit zal bouwen.
Men kan geen wezenheit van stof met ooge aenschouwen, 1002
Of vatten in 't verstant, die niet haer paelen heeft, 1003
Uit haeren eigen aert zich zelf te kennen geeft, 1004
1005
En zich gewilligh buight voor 't opperste behaegen,
Dat geen beginsel kent van eeuwen noch van dagen, 1006
En onbegrepen blijft. hoe neemen dan dees twee
De stof en Godtheit beide in d'eeuwigheit haer ste? 1007-08
Geen wezenloosheit kan zich baeren, nochte scheppen: *1009
1010
Zy most eerst wezen zijn, indienze zich zou reppen. 1010
Al wat dan wort uit niet, dat wort eerst voortgebraght 1011
Van iemant anders, en een ouder kracht, en maght:
Hierom [naerdien men niet oneindigh op kan steigeren 1013
Den toren, die doorgaens den klimmenden blijft weigeren
1015
Dees werckende oirzaeck in te haelen door de vlught;] 1015
Moet d'opperste oirzaeck, [niet een anders kint en vrucht, 1016
Maer die de jonger baerde, en d'outste blijft van allen,
Oock Godt, of Godtheit heet, waer voor wy nedervallen,
Dewijl zy alles schept, bestuurt, en onderhoudt,]
1020
Ons stuiten aen den trans, waeruit zy 't al beschout 1020
Wat in en buiten haer gezocht wort, en gevonden.
Deze eenige oirzaeck, niet te peilen, niet te gronden,
Noch t'achterhaelen; die alleen uit zich bestaet, 1023
Van elders niets ontleent, noch steunzel neemt te baet; 1024
| | | |
1025
Was eeuwigh, en voor al. geen wezen stont hier buiten, 1025
Geen werckende oirzaeck, daer dit wezen uit kon spruiten:
Want was'er ergens een te vinden, zy waer Godt 1027
Met recht by ons genoemt; en deze wort tot slot 1028
Vooraen gestelt; want zy nootzaeckelijck most blijven 1029
1030
In wezen, aengezien geene oirzaeck haer kon drijven
En nederstooten uit den stoel van 't hooghste koor,
Waeruit elx wezen af quam vloeien, en waer door 1032
Het al bestaet, en werckt wat wercken kan; een reden 1033
Van outs en noch bestreên, maer nimmer afgestreden, 1034
1035
Schoon d'eenige eeuwigheit bestormt wiert van dit slijck, 1035
Dat Godt en weerelt stelt in eeuwigheit gelijck, 1036
En aen de weerelt pooght een eeuwigheit te geven,
Om Godt te lochenen, en niet voor hem te beven; 1038
Terwijl het volght in 't wilt het wetteloos misbruick,
1040
Dat geene Godtheit kent, noch aenbidt dan den buick. 1040
De grootste kringk begrijpt de mindere onder 't meeten. *1041
d'Oirzaecken volgen, als de schakels van een keten,
Elckandre, en hangen alle aen d'allereerste vast,
Aen wie de naem van werck noch noit wert toegepast, 1044
1045
Als d'andre, die nu 't werck der hooger oirzaeck worden,
Dan weder d'oirzaeck van een laeger, in haere orden. 1046
't Bepaelde wezen hangt alleen van 't onbepaelt, 1047
Dat noit begreepen wert: hoe diep men nederdaelt; 1048
Hoe hoogh men opklimt; hoe veel trappen tusschen beiden
1050
Men telt, het laeghste wort van 't hooghste niet gescheiden,
Maer blijft door bant by bant en onderling verknocht. 1051
Wie 't endt der keten greep, en onverdrietigh zocht, 1052
Langs al de schakels most ten leste d'eerste krijgen.
Het tijdlijck door den tijt van 't eeuwigh af komt stijgen. 1054
1055
Wie vliet of stroom opstreeft, in 't ende d'ader vint, 1055
Waer uit het water springt, en opwelt, en begint.
Al spreit een eick zich uit in telgen, onder 't bloeien, 1057
| | | |
Men zietze uit eenen stam, uit eenen wortel groeien. 1058
1060
Een allereerste is, die alle andere ommevoert, 1060
En omtreckt, en beweeght. een opgespanne veder, 1061
Of zackende gewight alle uurwerckraden weder
En weder ommedraeit, en, op een wisse maet, 1063
Den wijzer draeit, en fix de klock en uuren slaet.
1065
Almeeter, onbepaelde, eerste oirzaeck, hoogh gezeten, 1065
O oppertrap en trans, begin der lange keten,
O bronaêr, wortel, stam, beweger, veêr, gewight
Van 't hemelsche uurwerck, dus onfaelbaer in zijn' plicht; 1068
Wie zijt, wat zijtge niet, die alles houdt in orden
1070
Wat van en uit en door en om u is geworden! 1070
Wie kuntge zijn dan Godt, het eerste en leste alleen!
Oneindigheit, gy smilt ten leste in 't eenigh een, 1072
Het eenigh middelpunt, dat, buiten alle ronden, 1073
En zonder ommetreck, oock alsins wort gevonden! 1065-741074
1075
De Godtverlochenaer bestrijt uit onbescheit *1075
Zich zelven, t'elckens hy een zelleve eeuwigheit 1076
De weerelt geeft en Godt, en steurt het gansche leger 1077
Van zijn bewijsreên: want is Godt alleen beweger 1078
Van alles wat beweeght en omgedreven wort!
1080
Wie hoort niet hoe 't gebou van zijn bewijsreên stort, 1080
En neêrploft van zich zelf? zoo wijckt de zwackste een' stercker.
Kan niets uit zich ontstaen, en eischt het werck een' wercker, 1082
Een oirzaeck: want geen ding zijn eigene oirzaeck is; 1083
| | | |
Zoo schiet zijn grontbewijs van d'eeuwigheit hier mis; 1084
1085
Dewijl hy nergens kan een hooger oirzaeck vinden
Dan Godt, wiens maght alleen dit groot gewelf most binden,
En bouwen, zonder iet; en die alleen ontstont
Van eeuwigheit uit zich, in 't onbepaelde ront. 1088
Moet alles buiten zich de maght, en kracht ontleenen,
1090
En wezen, en ontstaen, en werckinge, uit den eenen
Den onbepaelden Godt, in top van 't entloos rijck; 1091
Wie stelt de weerelt, die bepaelt is, dan gelijck 1092
Met Gode; naerdemael geen redelijcke wetten 1093
Gedoogen neffens een twee eeuwigen te zetten.
1095
Lijdt d'orden en de ry der oirezaecken niet 1095
Dat d'opperoirzaeck, die alle ondersten gebiet, 1096
Beneden stijge, en zweef met evenoude veeren 1097
Aen 's weerelts zy, die Godts oneindigheit moet eeren,
En noit beschieten kon het onbeschietbre wit 1099
1100
Van 't licht der eeuwigheit, daer Godt in heerscht, en zit; 1099-1100
Hoe kan een waenwijs brein, door reden niet te teugelen, 1101
De weerelt dus voorzien van onvermoeide vleugelen,
Waer me zy streven komt uit d'eeuwige eeuwigheên,
Dat niemant uit kan staen noch zal dan Godt alleen? 1104
1105
Hoe durf een waenwijs brein dus stout naer boven stappen,
En d'eeuwigheit, de kroon van 's hooghsten eigenschappen,
Vereeren zoo verwaent, aen dezen ronden kloot, 1107
Gelijck hem d'almaght naer heur schets zoo kunstigh goot? 1108
De dwaelgeest blijft hier kort in zijne stelling steecken. 1109
1110
Men hoort de suffenden zich zelve wederspreecken. 1110
Zy blazen teffens heet en koudt uit eenen mont. 1111
Bouvalligh is 't wat niet op waerheit is gegront.
De waerheit wil zich niet met dwaelingen vermengen.
| | | |
Men kan twee strijdigheên tot geen gelijckheit brengen.
1115
Meer eeuwigheên dan een te kroonen, zonder slot, *1115
Heeft dit heelal, van outs, allengs, gelijck een' Godt 1116
En Godtheit, ingevoert, en noch met glimp van reden,
Door list en misverstant, in 's vollecks brein gegleden. 1117-181118
Men redeneerde: indien 't gemengde uit 't vruchtbaer zaet
1120
Der elementen spruit, gevormt wort, en bestaet;
En billijck kindren past en erfnakomelingen 1121
Hunne ouderen, daer zy den oirsprong van ontfingen,
Te dienen; billijcker zal 't passen onzen plicht
Dat elck uit danckbaerheit altaer, en tempel sticht',
1125
En elementen diene, en eere, die het leven
Onze oudren, en doorgaends hun bloet, en afkomst geven. 1126
Van Godtheên in het hart der volcken overal.
Dus zienwe heden noch veraerden dees geslachten,
1130
Die geen godtsdienstigheit, noch Godt, noch afgodt achten, 1129-30
Zoo hoogh als ampt, en eer, en 't voordeel van hunn' staet;
Een zucht, die nimmermeer vernoeght wort, noch verzaet: 1132
Want buiten Godt is niet dan ydelheit, en wroegen.
d'Oneindigheit alleen kan lijf en ziel vernoegen. *
1135
Is dit heelal niet meer, in 't nimmer meetbre ront
Van Godts oneindigheit, die noit haer' omtreck vont, 1136
Dan een ondeelbaer punt; wat is de kloot der aerde, 1135-37
Noch noit van iemants vuist gewonnen met den zwaerde, 1138
Dan meer als ydelheit, en een gedroomden niet, 1139
| | | |
1140
Waer in de kroonzucht wroet, en stroomen bloets vergiet, 1140
Om ongewis bezit? en wat is d'eer der staeten, 1141
Waerom staetzuchtigen elckandren dootlijck haeten, 1142
En schuppen, zonder eindt, toch meer dan een geluit, 1143
Dat slechts een oogenblick, van verre, in d'ooren tuit?
1145
Wat spannen hier te hoop al lagen, list, en loosheit! 1145
Wat stapelenze een' bergh van gruwelen en boosheit
Tot aen de wolcken toe, op hoop van aerdtsch genot,
En roepen overtuight: mijn degen is mijn Godt.
Elck smede zijn fortuin: een ieder pass' te raecken. 1149
1150
Geen Godtheit slaet het oogh op menschelijcke zaecken.
De wellust is alleen het allerhooghste goet.
De ziel vergaet als 't lijf. de hel is zonder gloet. 1150-52
Geen bant van maetschappy houdt mens aen mens verbonden. 1153
Gena noch gramschap wort om hoogh by Godt gevonden. 1154
1155
Men bezige de grijns van godtsdienst, zooze ons dient, 1155
En anders niet. 't geluck heeft alleman ten vrient,
Wie onder leght, al blijckt zijn pleit en zaeck rechtvaerdigh, 1157
Natuur heeft noit gedwaelt uit haer bescheide streeck, *
1160
Ten waer door 't hoogh beleit. zy wanckte, noch bezweeck. 1160
De beurt van teelen, en van haeren, en van sterven, 1161
Verrotten, en vergaen, opkomen, en bederven,
Bezielt, en onbezielt, het reênloos onvernuft, 1163
En 't redelijcke, elck houdt zijn tijden: niemant suft. 1164
1165
Een ieder weet zijn eindt en ooghmerck te bereicken, 1165
| | | |
Waer toe het wiert geschickt. deze orden is een teiken 1166
Dat een het al bestiert, bewaert, en onderhoudt. 1167
Hy blijft dan blint wie hier de Godtheit niet aenschout,
Die 's weerelts scepter voert, waer onder Godts getuigen,
1170
De domste schepsels, zich van zelfs gewilligh buigen. 1159-701170
De godelooste in top en volle maght gestelt, *1171
En die geen' vyant vreest, noch laegen, noch gewelt,
Hoe dol van tirannye en lasterzucht bezeten, 1173
Bekent 't geen hy verzaeckt by monde, in 't boos geweten,
1175
Dat Godt in wezen is, hem pijnight dagh en nacht,
Verschijnt, verschrickt, en dreight, en uitperst om met kracht
Te melden wat in 't hol van 't harte leght gedoken,
Daer Godt te recht zit, en geen quaet laet ongewroken.
Zoo veel voorspellingen van 't geen gebeuren zal, *
1180
En aen den vryen wil gebonden hangt, de val 1180
De droevige ondergangk en opgangk van de staeten,
En rijcken, koningen, en volck, en onderzaeten;
Een iegelijcks geluck, en ongeluck, en tijt;
Wat ieder in zijn bloet of ampten quetst, en lijdt, 1171-841184
1185
Of endelijck geneest, en zalft; de wijze, en orden, 1185
De ry der oirzaecken van al wat staet te worden,
Zoo menigh jaer voorzien, voorzeght, ten troost of schrick,
En krachtigh uitgevoert, geen uur, geen oogenblick
Noch omzien spader dan ter zaecke was beschoren;
1190
Dat lastigh zwangergaen van 't geen noch ongeboren 1190
Te baeren staet; getuight en overtuight ons van
De Godtheit, zonder wie dit niemant riecken kan: 1191-921192
Want een verstant, het welck kan boezemen en dringen
In dees geheimenis der ongeschape dingen, 1193-94
| | | |
1195
Die noch te worden staen, kan lichter alles zien
Wat tegenwoordigh is, en was, en kon geschiên,
En wat verstaenbaer is: en kent het dit al t'zamen,
Het kent al 't mogelijcke, en draeght hierom de naemen 1198
Van eene alweetenheit, en alvermogenheit: 1199
1200
Want aller dingen bron, en oirzaeck, is 't bescheit,
De wetenschap, en schets der zaecken, zelfs waerachtigh, 1201
En die het alles kent is by gevolgh almaghtigh. 1200-021202
Oock leert d'ervaerenheit dat een voorweetenschap
Van 't ongebeurde zit op eenen hooger trap
1205
Dan 't menschdom immermeer van onder kan beklimmen; 1203-05
Naerdien zijne oogen hier verduistert zijn van schimmen,
En donckre schaduwen. zoo ziet een hooger dan 1206-071207
Ten transse uit, daer geen oogh des stervers uitzien kan: 1208
En dees is Godt alleen, wiens ongestuite straelen 1209
1210
In endeloosheit al wat wegh schuilt achterhaelen. 1210
Geen schepsel heeft die maght; naerdien 't aenstaende niet
Bepaelt is in zich zelf, noch in zijne oirzaeck ziet, 1211-12
Die noch geene oirzaeck is van 't geene kan gebeuren,
Of niet gebeuren. wat verstant ontsluit de deuren
1215
Van dees verholenheên, om klaer te zien vooruit 1214-151215
Wat worden zal, wat niet, met eenigh vast besluit,
Ten zy 't gezicht soo sterck, zoo klaer zy in het staeren,
Dat het de dingen zie, als ofze alreede waren
In wezen, juist en net gelijckze zullen zijn,
| | | |
1220
En staen van eeuwigheit bespiegelt in dien schijn, 1220
Gelijckze Godt voorzagh! 't vermogen, dat dit kende, 1218-211221
Is zeker onbepaelt, en kent noch grens, noch ende; 1222
Dewijl men boven dit geen ander stercker vint,
En geen toekomenheit zijn helder oogh verblint. 1224
1225
Hier is eenredenheit, een wijze, een overtreffen, 1225
En die 't aenstaende kent in 't een, kan 't al beseffen.
Voorwetenschap van 't geen van verre wort verwacht,
Is dan een teken van de Godtheit, in haer kracht; 1227-28
Eene eigenschap geensins medeelbaer aen de minderen, 1229
1230
Gelijckze hangt in Godt. wat kan 't vooruitzien hinderen
Door veerheit! wat kan staen in 't licht van 't alziende oogh! 1230-31
Wat geest of mensch voorzien, dat wort geleert om hoogh 1232
Van Godt, die 't al voorzagh. nu luister hoe de zielen
Dit leengoet van voorzien door 's hemels gunst behielen. 1234
1235
De ziel is zelf een licht, bequaem voor uit te zien *
Wat eeuwen lang hier na zal op zijn' tijt geschiên:
Doch z'is gelijck een kaers en schijn in een lantaren,
Die doncker haer verbiet door glazen op te klaeren, 1238
En 't leven en de kracht van haeren strael verstompt.
1240
Hoe 's lichaems mist haer meer belemmert, en bedompt, 1240
Zoo veel te minder deeltze in kennisse, en in klaerheid: 1235-41
Maer Godt, de kenner van alle ongeschape waerheit,
Belieft het midlerwijl te rucken 's menschen geest 1243
| | | |
Veel hooger van den romp des lichaems en zijn leest,
1245
Om dus ontboeit van stoffe en aerdtscheit op te stijgen
In 't hemelsch kabinet der geesten; daer verkrijgen 1246
De zielen een gezicht, en oogh, dat verder ziet
Dan d'ooghstrael uit het hooft, oock klaer, en anders niet 1248
Als waer al 't lichaem oogh. daer wort geen ziel verduistert,
1250
Door 's lichaems damp, en wolck. daer spreektze Godt, en luistert 1250
Geheimenissen van natuure noit verstaen. 1245-51
Hier draeit voorspellinge op; dies neem' haer niemant aen 1252
Gelijck een weetenschap van 't aenstaende, eene kennis,
Die ploy zet in 't verstant, door oefninge en gewennis, 1253-54
1255
Maer voor een drijvende hoedanigheit, en zucht 1255
Haer krachtigh ingedruckt, gelijck het licht in lucht,
En Gode alleen ontleent, wien 't lust de vergezichten
Der zielen met dien glans en klaerheit toe te lichten,
En onder 't geestendom te mengen, en hun hof, 1259
1260
Daer niets gehandelt wort dan goddelijcke stof. 1260
Zoo zagh men een gezicht van Cyrus, voor het baeren, *
Den wijngaert Asien beschaduwen met blaêren. 1261-62
Dus zagh de moeder van den Grieckschen weereltvorst
Den fieren leeu gedruckt op haere zwangre borst. 1263-64
1265
De wichlaers zagen, toen Augustus wiert geboren,
Hoe hem het groot gebiet des aertboôms was beschoren. 1265-66
Zoo droomde Hekuba, in haer' bevruchten stant,
Hoe zy een fackel baerde, om Pergamum in brant 1268
Te zetten, als in 't ende aen Paris is gebleecken,
1270
Die Troje door het vier der schoone heeft ontsteecken. 1267-701270
| | | |
Een ry historien bezegelt overal 1271
Hoe vast de profecy, voor d'uitkomst van 't geval,
De zaecke tegentradt een menighte van jaeren, 1273
Waeruit de Godtheit zich by elck woude openbaeren.
En spreecken eene spraeck, en wijzen in 't gemeen 1276
Op eenen zelven Godt, die met zijn zonne en wolcken
Beregent en beschijnt den oogst van alle volcken,
Van daerze in 't oosten rijst, tot daerze in 't westen zinckt: 1279
1280
En schoon de godtsdienst dwaelt, verbastert, of verminckt,
Misverft, of opgetoit met glimpen, en vernissen; 1280-811281
Geen afgodist, hoe wilt, wil zijne ongodtheit missen, 1282
En liever stroom, en boom, en bergh, en bosch, en steen,
Gedierten, aepetant, woestijn, wanschapenheên, 1284
1285
En monsters, en gespoock bewierooken, en eeren,
Dan heel godtsdiensteloos zijne erfgewoonte ontbeeren.
Gebeden, offerhande, altaer, en heilighdom,
En tempels, rijck of arm, de weerelt door alom
Gezaeit, eeu in, eeu uit, en namaels noch te zaeien,
1290
Bewijzen hoe elck een de Godtheit zoeckt te paeien 1290
Door eenigh kerckgebaer: en dees belijdenis 1291
Getuight dat dit een recht by alle volcken is, 1287-92
De Godtheit met ontzagh eerbiedigh te bejegenen,
Die d'overtreders straft, godtsdienstigen kan zegenen.
1295
Dees drift schijnt van natuure in 's menschen hart geplant, 1295
En doorgaens voortgereickt, gesterckt van hant tot hant, 1296
Zoo vast dat iemant, die het tegendeel wil leeren,
Natuur en heuren staet en recht schijnt om te keeren.
Doorreis den aertboôm: vraegh de tijden lang voorheen
1300
Gesleeten, eeu op eeu: bera u met Hebreen,
| | | |
Chaldeen, Egyptenaers, twee slagh van Indiaenen, 1301
Wijsgeerige Arabiers, en Griecken: volgh de vaenen
En arentstanderden van Rome: spreeck den Gal, 1303
Den Tarter, Rus, en Duitsch: zy wijzen overal 1304
1305
Op eenen zelven Godt. hun schoolen, priesterdommen,
Natuurwijze, en Sibille, en spreeckenden, en stommen, 1306
Op boeckstaef, starrekunde, en tekens afgerecht, 1307
Een wijsheit, die gebloemt in loofwerck spreucken vlecht; 1308
Zy melden eenen Godt, een ongeschapen wezen. 1309
1310
Zy leeren eenen Godt aenbidden, dienen, vreezen;
Behalve dat men gansch veraerde wilden vint, 1311
Of eenen waenwijs, die uit ragh een weerelt spint, 1312
En eer een dier gelijckt, en gaerne Godt wil derven,
Om, als een stinckend kreng, naer lijf en ziel te sterven, 1313-14
1315
Dees groote eenstemmigheit is een bewijs, zoo hecht *
En klaer dat niemant Godt kan lochenen met recht.
De wijze en domme beide op eene wijze spreecken. 1317
De domme wort by wijl misleit door booze treken; 1318
De wijze nimmermeer, zoo lang hy 't licht bewaert,
1320
En van dien titel niet verandert, noch veraert. 1320
Wat uit de willekeur des menschen komt te spruiten, 1321
Is ieder niet gemeen, en moet op veelen stuiten, 1322
Of wort verscheidenlijck gevolght, en opgevat, 1323
En niet doorgaends bestemt, verandert zich, en spat 1324
1325
Dan hier dan ginder uit. de wilden zijn genegen
Te volgen hunnen aert, en kromme en slimme wegen, 1326
Vermijden wat hun' lust en boosheit innetoomt.
Zy mosten billijck dan, naerdien de boosheit schroomt
| | | |
Voor Godts rechtvaerdigheit, de Godtheit los verwerpen; 1329
1330
Noch wetenze 't geloof hun kindren in te scherpen, 1330
Dewijl Godts kennis traegh gesmoort wort in 't gemoedt;
Hoe woest en wilt het zy veraert, en opgevoedt;
Hoe bijster elck verscheelt van anderen, in 't kennen
Der Godtheit, dieze ontzien te quetsen, en te schennen. 1333-34
1335
Om d'oirzaeck ga te slaen, waer door dees kennis spruit; *1335
Zy vloeit uit 's hemels mont, of wort geboren uit
Eene overleveringe, of schijnbaerheit der dingen 1336-37
En gront, en grontbewijs, die hunne kracht ontfingen; 1338
Uit overtuigingen van reden en bescheit, 1339
1340
Geensins te lochenen dan uit hardneckigheit.
De mont des hemels kon zich zelven niet beliegen.
Geen overlevering der oudren 't kint bedriegen
In zulck een hooftzaeck: want zy merckten uit wat stam 1343
En ongeschapenheit hun wezen oirsprong nam.
1345
Het schijnbaer grontbewijs, bestemt door 't licht van reden, 1345
Kon niemant wederstaen, als by zich overstreden, 1346
En door eenstemmigheit van allen vast gestelt,
Daer overlevering noch Godts orakel gelt; 1348
Een grontbewijs, dat, schoon de mensch het wil verdrucken, 1349
1350
In 't hart gewortelt blijft, en niet is uit te rucken.
Het zy orakel dan, of overlevering,
Of licht van reêngebruick, waer door men dit ontfing;
De Godtheit bleeck zoo klaer, dat schrandren twijflen hoe men 1353
Dees kennis heet, of leer, of zelf natuur zal noemen. 1275-1354
1355
Hier stuit my een, en zeght: waer toe veel overlegh? *1355
Belieft het u, zoo baen den allerkortsten wegh,
| | | |
Om Godt te vinden, en dus wijt niet om te draven. 1357
Men hoeft van Memfis slechts dry mijlen door te graven
Naer 't roode meer, zoo zeilt de zeeman met een' lust
1360
Uit onze noortzee kort aen d'Indiaensche kust. 1358-60
Welaen, nu luistert toe. Godt is niet ver te zoecken.
De waerheit steunt op zich, en hoeft geen' bergh van boecken.
Geen droom, noch dronckenschap benevelt my, die ken
En buiten twijfel stel dat ick in wezen ben,
1365
Niet eeuwigh was. zoo quam mijn wezen dan te spruiten
Van niet, of van een iet. van niet, dat kan niet sluiten: 1366
Want niet is maghteloos. zoo sproot ick van een iet.
Dit iet was eeuwighlijck in wezen voor het niet,
Was 't al, en eenigh al, en kende geene paelen. 1369
1370
Het was 't begin van al wat hier af quam te daelen:
Want was'er buiten dit iet daetlijx, of in schijn, 1371
Dat most nootzaeckelijck van niet gesproten zijn. 1372
Is dit het enckel al, wat is'er uitgelezen 1373
Van wijsheit, goetheit, maght, dat in dit louter wezen 1374
1375
Niet entloos uitmunt? klim en klauter nu niet steil 1363-75
Door doornehaegh, en rots: hier is uw hoop, en heil. 1376
Kunt gy u zelven, en uw' oirsprong overweegen,
De Godtheit loopt u zelf met opene armen tegen.
Dit blijckt dan klaer, het zy men 't kort of lang bepleit, *
1380
Dat Godt den mensch inzaeide een zaet en mogentheit
Van redenkavelen op 't geen de zinnen grijpen, 1380-81
En deelen aen 't verstant, wanneer het koom te rijpen, 1382
Waer door men sluiten kan dat een alleen gewis 1383
| | | |
Van niemant hangt, en dit der wezens oirsprong is, 1384
1385
Die by dit een bestaen, en willigh, als verbonden, 1385
Gehoorzaemen zijn wet, en almaght. op die gronden
Berust d'eenstemmigheit van 't endeloos getal
Der tongen, zoo gedeelt in zeden overal,
En spraecke, en aert, en zin, doch eens in dit beseffen 1389
1390
Der Godtheit, als een wit, dat ieder staet te treffen, 1390
Om 't wroegen des gemoets te paeien, en t'ontgaen 1391
De straffen, die hierna en nu te wachten staen,
By reuckeloos verzuim van Godts natuur en wezen 1393
Te kennen, en oprecht te minnen, en te vreezen.
|
*In den Titel: Bespiegelingen: evenals het ww. bespiegelen schijnt het znw. bespiegeling in de XVII e E. pas ontstaan als een nieuwe weergave van den in de M.E. druk gebruikten term speculari. die in 't Latijn door de vele specula (Mdnl. Spieghel) bevorderd werd. Het woord bespiegeling komt bij Vondel tallooze malen voor in de beteekenis van ernstige, godsdienstige overpeinzing.
d'ongodisten, verlochenaers der Godtheit of goddelijcke voorzienigheit: Vondel bedoelt dat er twee soorten van verwerpers der Godheid zijn, nl. 1 o. zij die het bestaan van God loochenen, de eigenlijke Atheïsten, en 2 o. zij die wel Gods bestaan erkennen, maar zijn wereldbestuur verwerpen, de zgn. Deïsten.
In den brief aan de Hebreen: nl. Hebr. XI, 6 (Vulg.): Credere oportet accedentem ad Deum quia est, et inquirentibus se remunerator sit. Vondels vertaling is niet naar den Statenbijbel; dat hij is: dat Hij bestaat.
Bespiegelingen van Godt: beschouwingen over God.
*[Randschrift:] Inleidinge, geschept uit de hooghste geluckzaligheit, bestaende in de bespiegelinge der Godtheit van vore,
4tong of tekens: gesproken of geschreven taal; vgl. Lucifer vs. 315, gedachtengang en woorden van Vondels inzet zijn sterk verwant aan den Lucifer-rei.
1-5Versta: Wat zou gewenschter zijn dan de rechtstreeksche, de door eigen aanschouwing en a priori ( van vore) verkregen Godskennis, om andren, nl. hen die Gods bestaan loochenen, te zekerder te overtuigen; van vore is tevens plastisch bedoeld.
8vermeetenheit: vermetelheid; de Godtheit zit te hoogh: vgl. Lucifer, vs. 281.
9losse en wasse pennen: vleugels met was bevestigd en daarom los, met toespeling op de fabel van Dedalus.
10kranck: zwak; in zulck een gloet: nl. van 't licht der Godheid, vgl. de zonnegloed, die Dedalus' vleugels smolt; volmaeckt: in zich zelf zooals Hij is; wij kennen God alleen uit zijn werken en dus onvolmaakt.
12gloeiend Serafyn: een engel van den hoogsten rang; de Hebr. naam Seraphim ( Is. VI, 26) betekent: vlammende, gloeiende; vgl. noot op Lucifer, vs. 168; deist: deinst.
13d'opperdaecken: de hoogste hemelsfeer, waar Gods troon staat.
15Cherubijn: ook een engel van een hooge orde, Cherubim, Hebr. IX, 5.
18Vgl. Apocal. VII, 3-12; men lette op de juichende ui-klanken.
19van eeu noch kreits bepaelt: door tijd noch ruimte begrensd; kreits: kring, sfeer.
*[Randschrift:] dat hier onmogelijck is, dies moet men van onder beginnen.
21Men tre dan achterwaert: de mensch nadere God dan van achter (vs. 27), a posteriori, door 't bezien nl. van Gods werken om van deze gevolgen tot hun Oorzaak op te klimmen; de Kantteekening zegt van onder, ab inferiori, van het lagere, dus ook Gods werken, vgl. verderop vs. 348, 365, 367. Hier herinnert Vondel zelf aan zijn Lucifer-drama.
25stervenden: stervelingen; hantvest: voorrecht.
26simpel eenwerf: éen enkele maal.
27van achter: zie noot bij vs. 21; waer hy treet: waar Hij voorbij gegaan is, dus voetstappen liet; Gods werken zijn Zijn voetstappen (vestigia), vgl. Ad. in Ball. vs. 343-44.
28Gebeurt ons dees gena: als ook deze gunst, van God uit zijn werken te speuren, ons gebeuren mag.
30reuckeloos behaegen: roekelooze zelfoverschatting.
31Versta: God duldt de beleediging niet, die in een hoogmoedig gedrag van den mensch tegenover Hem gelegen is.
*[Randschrift:] Oirsprong en betekenis van het woort Godt, in onze spraecke.
33Indien een ongodist enz.: versta: indien wij willen bereiken, dat een ongodist enz.
35in wezen is: werkelijk bestaat; droom: herschenschim.
36wezenloozen vont: uitvindsel zonder werkelijkheid, puur verzinsel; gemaelt door spraeckgeluit: alleen maar uitgedrukt door een maal(-teeken) van de spraak.
37een zelfstandigheit: een substantie, die haar eigen bestaan heeft; een wezen: een essentie, die haar eigen wezenskenmerken heeft.
38een' boom: nl. een werkelijk bestaande boom.
40gestelt: vul aan: wordt.
41Versta: niet lukraak maar met scherp oordeel gekozen ( uitgelezen).
42-43De namen, door de volkeren aan God gegeven, beelden òf zijn oorzakelijkheid uit (bijv. Schepper, Albestuurder) òf zijn natuur (God, de Zijnde, de Levende), òf zijn eigenschappen (de Alwijze, de Rechtvaardige, de Almachtige enz.).
44Dees spruit in Duitsch uit goet: Deze naam nu ( Godt) komt in het Germaansch uit goed. Deze afleiding, ook door Kiliaen aangegeven (‘Germ. Gott, Ang. god dicitur god, q.d. goed; nemo enim bonus nisi unus Deus’), zat Vondel hoog (Vgl. Ter Verlossing van L. Reael, vs. 8, Dl. III, bl. 195; Opdracht van Lucifer aan Ferdinandus III, r. 4-5, Dl. 5, bl. 604 en Bespiegelingen, II, vs. 1145; IV, 655-56) en beantwoordde voor hem van den eenen kant aan Gods meest kenmerkende eigenschap, zooals zij door Dionysius, Boëtius, Philo, Plato, Augustinus, Thomas enz. in de Goedheid (Bonitas) werd gesteld (vgl. Petavii Opus de theologicis dogmaticis, ed. Barri-Ducis, MDCCCLXIV, tom. I, bl. 468 vv.), en van den anderen kant aan het Hebreeuwsche Tetragrammaton, waarover Vondel spreekt in vs. 54.
45vgl. Lucifer, vs. 295-96.
46geen andre tongen wijcken: voor geen andere talen onderdoen.
47betekening: doeltreffende aanduiding van hetgeen hij uitdrukt, be-teekent; verweckt: opwekt.
49Kwik en goud zijn in elkaar oplosbaar, het grootste quantum prevaleert. Over quickzilver en gout nader in Bespiegelingen III, vs. 562 en 575-vlg.; Van: door; getogen: getrokken.
50Het edelste metael: hoort bij gout; deught: kracht.
52d'afdruck van Godts waerde: goud geldt als het edelste metaal voor een der stoffelijke uitdrukkingen (symbolen) van Gods alles overtreffende waarde.
*[Randschrift:] Erfleer van Godt wort noodigh doch verscheiden ingeplant.
53De Duitsch: misschien bedoelt Vondel zoowel den Hoog- als den Nederduitscher, in elk geval den Nederlander; den rijcksten schat der schatten: God, in aansluiting bij het zoo juist vermelde gout.
54De bekende theoloog J.B. Gonet O.P. die Vondels tijdgenoot was (1616-81), gaf in het 1e dl. van zijn Clypeus Theologicae Thomisticae, (Burdigalae, 1659), bl. 186, voorbeelden van den vierletterigen Godsnaam uit 't Hebr. (IHVH = Jahveh), Grieksch (θεος), Latijn (Deus), Fransch (Dieu), Spaansch (Dios), Ital. (Idio), Duitsch (Goth), Engelsch (Goth), Arabisch (Alla), Persisch (Syre), Egyptisch (Theu) enz. Van Lennep haalt in h.l. een citaat uit Die Dietsche Doctrinale van 1346 aan, waarin God een woord ‘gheformeert van lettre drien’ heet, waardoor meteen de H. Drieëenheid wordt aangeduid. Maar in de XVIe E. sprak C. van Mander in zijn Olijf-Bergh van de Drie Personen, die samen ‘één vier-letternaemschen Godt’ uitmaakten. Dat Vondel met de spelling Godt begonnen zou zijn, gelijk Huydecoper ( Proeve, 1730, bl. 32) beweert, is dus onjuist; wel heeft hij er trouw aan vast gehouden en werd hij door zijn epigonen daarin nagevolgd.
62de vaderlijcke leering: de voorvaderlijke leer.
56-63Wel merkwaardig gebruikt Vondel hier St. Thomas! Deze verklaarde in de Summa contra Gentiles, I, XI, 1e al., dat de meening over Gods vanzelfkenbaarheid voortsproot uit de gewoonte, waardoor de menschen van hun kindsheid af met den naam van God vertrouwd raken. Vondel verwerkt dit zelfstandig door te zeggen, dat een kind reeds met de moedermelk Gods naam inzuigt en daar, al groeiend, steeds meer van hoort.
63Versta: een overgeërfde gewoonte schept een tweede ( anderde, vgl. o.a. Besp. V, 1283) natuur, wel de vertaling van Thomas t.a.p.: ‘Consuetudo vim naturae obtinet’; vgl. ook Geboortezang aen Greg. Thaum., vs. 45-47 (Dl. V, bl. 259), welk motief Vondel hier van vs. 63 tot 116 breed met duidelijke toespelingen op zijn eigen bekeeringsgeschiedenis en niet zonder de sarcasmen uit zijn hekeldichtperiode uitwerkt.
67Vernielt dees schipbreuck: Versta: de dan volgende schipbreuk; al d'afkomst van dien stam: het heele nageslacht van zoo'n familie.
68ommezichtigh: voorzichtig, verstandig, vgl. ommeziende in vs. 77; de mam: de moederborst, de leer van kindsbeen ingezogen; vgl. vs. 57.
70erf bedrogh: overgeërfde dwaling, vgl. erfgewoonte in vs. 63.
71met reden te beraen: met overleg na te gaan. Vondel zinspeelt op 't rationabile obsequium van Rom. XII, 1, en op het rationabile sine dolo lac van I Petr. II, 2, waaraan hij zijn beeld van de moedermelk, ook in vs. 56-57 al, ontleende.
72stemmen: toestemmen, kiezen.
73-74Versta: om zich niet door de overmacht van geleerdheids- of gezagsvertoon van de wijs te laten brengen; in baerden schuilt wel een herinnering aan de langgebaerde kin der predikanten van Palamedes, vs. 853.
74huurtong: iemand die gehuurd, dus voor geld, de dwaling in 't gevlei komt, wat op de omkoopbare regenten schijnt te slaan, waartegen Roskam en Harpoen gericht waren; vgl. Joan. X, 12
76op 't smeer: met het vet.
78past: let; tieren: bulderen; Vondel bedoelt dreigementen.
79bolpees: bullepees, karwats van een stierepees, vgl. Samson, vs. 23.
81Vondel geeft hier vrij duidelijk te kennen, dat hij uit vrije en eigen overtuiging zijn geloofsweg is gegaan zooals hij die het meest met de rede in overeenstemming vond, vgl. verder vs. 97-vlg. Overigens schijnt zijn gedachtegang sterk verwant aan het hfdst.: ‘De rationis usu in religione’ van Lactantius' Divinae Institutiones, Lib. II, cap. VIII (Migne P.L. VI. bl. 287).
82den doolhof der weerelt: het labyrinth der zedelijke verhoudingen, Vondels voorstelling gemeenzaam door de allegorische kaart van Zacharias Heyns' Wegh-Wijser ter Saligheyd, Dl. III, bl. 287 en de kaart afgebeeld bl. 288; vgl. Opdraght van Peter en Pauwels, vs. 45; tongen: gidsen.
83De weiflaers enz.: nl. zij, die alle hoogere waarheid betwijfelen, de sceptici en daarom van hun buik hun God maken, vgl. Philipp. III, 19.
84weereltschen: wereldschgezinden.
84-85Hoe-Hoe: hangen af van Hij kent (hij weet) in vs. 82.
85Vgl. 't begin van Roskam, Dl. III, bl. 300; grijns: masker.
87de sne der zinnen scherpt: zijn scherpzinnigheid vermeerdert, nl. door het uitdenken van een nieuwe leer, dat hem stoffelijk voordeel brengt; in Altaergeh. III, 1420-vlg. verweet Vondel de Hervorming baatzucht.
88lant by lant: Nederland, Duitschland, Polen, Zwitserland ...; stad bij stadt: Dordrecht, Worms, Siebenbürgen, Genève ....
89Iedere nieuwe secte maakt van God wat anders, vgl. Antidotum, Dl. II, bl. 808, vs. 1-2 en Altaergeh. III, 1333.
90Vgl. Lyck-Dicht op C. Vorstius, Dl. 2, bl. 426 vs. 2; altaergenooten: geestverwanten.
90-94Versta: Wanneer men die verschillende secten naar hun grondslag vraagt, dan roepen ze allemaal: Men moet ons niet lastig vallen met opmerkingen over waarnemingen, die bedriegelijk zijn (nl. in zake den menschelijken oorsprong der nieuwe secten) en daardoor het fundament van onze inzichten ( brein: bedenksels), die de waarheid vertolken, omverstooten.
95de meester: de nieuwe leeraar of kettermeester; stampt: trapt, schopt; hem: den lastigen ondervrager.
96hij: nl. de man, die den redelijken grondslag van zijn geloof wil aantoonen.
*[Randschrift:] Een omzichtige onderzoekt den gront der erfleere.
98reuckeloos: roekeloos, zonder nadenken; een munt van leering: de beeldspraak van munt steunt op de gangbaarheid der leering; zooals een munt wordt een leer van den éen aan den ander doorgegeven.
100In scheemring: een munt moet bij vol licht op den beeldenaar gekeurd worden; toets: de toeststeen, waarop het goudgehalte door den klank bepaald wordt.
102Dees heilstof: de leer over God, waar ons heil van afhangt, vgl. vs. 99.
103Ten minste naer heur' aert: zoover als die zekerheid naar den aard der zaak, in casu der leer mogelijk is.
104het reuckeloos bestemt: iets zonder goede reden bijvalt.
104-106zoo wort de mensch een dier ... geleken: dan wordt de mensch met een dier vergeleken, dan gaat hij op een dier lijken, vgl. Ps. XXXI, 9;
107dit bestemmen: nl. het roekeloos bijvallen van vs. 103; al wort enz.: al krijgt hij nog zooveel aanhangers.
108Versta: hij maakt van zijn volgelingen kuddedieren, vgl. vs. 74-76.
109inten: inkt, mv. om 't rijm.
110printen: prenten, drukken.
115-16Versta: de godsdienst, die nu door allerlei verkeerde invloeden de menschen onverschillig maakt en in de war brengt; drysprong: punt van onzekerheid, vgl. Wegh-Wyser, Dl. III, bl. 287, vs. 7 en Lyckstaetsie van L. Marius, Dl. V, bl. 550, vs. 19.
*[Randschrift:] De nootwendigheit van Godt te kennen,
117bou: door vrucht-plucken wordt de beteekenis van dit woord gelijk aan bouw in akkerbouw, culture, vgl. I Cor. III, 9.
119-20Vgl. den tekst uit Hebr. XI, 6, dien Vondel als motto voor zijn leerdicht koos.
122-25Volgens het scholastiek beginsel: Nil volitum nisi praecognitum.
126lijf, en ziel: zijn wezenheid, essentie, wezen: aanwezen, zijn, existentie.
128het hof der weerelt: de heele inrichting der wereld, waarin de mensch koning is.
*[Randschrift:] dat hier onvolkomen,
129immermeer: ooit; in top: tot de hoogste top.
130Versta: noch door voorlichting, noch door eigen onderzoek ( aendacht) en oefening.
132ons middagen: ons klaarste licht.
135evenredenheit: evenredigheid.
136't eng begrijp: de geringe inhoudsmaat van ons begrip of verstand ( harssenvat vs. 137), vgl. Altaergeh. I, 1077-78; 1356-57.
137geschept en opgegreepen: ingenomen en opgevat.
138letterkunstenaer: letterkundige, woordkunstenaar; beslepen: geoefend.
140in ste van eer: in plaats van Hem eer te brengen.
*[Randschrift:] doch eenighzins bereickbaer is.
144zijn eigenschap: het Hem eigene; ten deel: vgl. I Cor. XIII, 9.
145oock zulx: zelfs in die mate.
146onschult: verontschuldiging; schult en blintheit: schuldige blindheid.
147-48De vijf hier genoemde wijsgeeren behooren tot de Sophisten en Sceptici der Oudheid. Leucippes of Leukippos van Milete, van wien weinig bekend is, is geheel opgegaan in zijn leerling Demokrijt of Demokritos van Abdera (geb. ± 460 v. Chr.); hun leer over de eeuwigheid en beweeglijkheid der atomen als oorzaak van het heelal, een eeuw later door Epikuur of Epikouros van Samos (geb. 341 v. Chr.) verbreid en weer later door den Romeinschen dichter Lucrees of T. Lucretius Carus (96-55 v. Chr.) in een fraai leerdicht De rerum natura gepopularizeerd, wordt in de Bespiegelingen herhaaldelijk bestreden, vooral in dit I Boek, vs. 661-vlg. De dithyrambedichter Diagoras van Melos komt kort na Demokritos, maar staat als atheïst op zichzelf. Zijn blasfemische leer, die uit een persoonlijk leed schijnt te zijn voortgekomen, bezorgde hem veel onaangenaamheden, waarop zijn tijdgenoot Aristophanes in de Vogelen en de Wolken zinspeelt.
150Versta: om in te gaan op 't menschelijk redelicht.
151genoeghte: geneuchte, genoegen.
*[Randschrift:] d' ongodist ontkent de Godtheit, dewijlze onzichtbaer is.
156vervremt: vervreemdt; Ontzeght te stemmen: weigert toe te stemmen.
155-58Versta: Hij die geen bewijs ziet in een algemeene opvatting en zich sluit zoowel voor de geschriften der wijzen als voor zijn eigen gezonde inspraken, komt tot de opvatting dat God niet bestaat en ons in elk geval niets in den weg legt.
159onschult: verontschuldiging, (vgl. vs. 146) hier beter: argument.
160sluit: besluit, maakt deze sluitreden.
160-62St. Thomas geeft als éen der argumenten van hen die zeggen dat Gods bestaan niet kan bewezen worden, de onbewijsbaarheid aan van hetgeen niet onder de zintuigen valt, S.c. Gentiles, I, 12, Item.
*[Randschrift:] Dit wort wederleght.
164los en zonder slot: gaat niet op.
174ongeboren: ongeborene, onbestaande.
177omgeschreve: omschreven, bepaalde.
178grontpunt: steunpunt, nl. voor zijn werking, object, vgl. vs. 181; die rust: dit of dat zintuig buiten werking treedt.
165-82Thomas' antwoord: dat al valt God zelf niet onder onze zintuigen, zijn werkingen het toch wèl doen, schijnt door Vondel in de verte te worden nagevolgd en zelfstandig verwerkt. Hij zegt, dat juist de aanwezigheid der zintuigen bewijst, dat er ook dingen zijn, die deze zintuigen niet bereiken. Want elk zintuig is beperkt tot zijn eigen werksfeer, maar alle geven het verstand stof om over het zinnelijk waargenomene onzinnelijk te redeneeren; zooals de zintuigen hun eigen object hebben, zoo ook het verstand.
182Deze spreekt nog onwetender van den ongezienen God dan een blinde over kleuren ( verf) zou kunnen doen.
*[Randschrift:] De lucht is onzichtbaer en nochtans een hooftstof, gekent uit haere wercken.
183-vlg.De valschheid der redeneering: ik zie God niet: dus Hij bestaat niet, toont Vondel aan door te zeggen, dat wij de lucht ook niet zien, en haar bestaan toch door berooving ervan (vs. 191), door geschut (192-220), door ontploffing (203-206), door stormwind (207-21), door een kruik in 't water (214-18), door een spuit (218-20), door een wijnverlater (221-29), door een goochelaar (230-35), door waterblazen (236-40) en door een geweer (241-44) bewezen wordt. De argumentatie, die veel persoonlijke waarneming weergeeft, schijnt verwant aan Lactantius' Divinarum Institutionum Libri VII, die in Lib. VII, cap. IX op ongeveer dezelfde wijze redeneert uit de stem, den reuk en den wind (Migne, P.L. VI, bl. 764).
184De volgorde der vier elementen is: aarde, water, lucht en vuur, het vierige element: of de hooge vuurhemel met de vaste sterren, volgens het stelsel van Ptolomeus; op de elementen komt Bespiegelingen III, 461-vlg. uitvoerig terug.
185wiens: nl. van het vuur.
188de geesten stickt: de levensgeesten verstikt.
190hitte, en vlammen: de natuurlijke lichaamswarmte.
191den geest: den levensgeest.
192veltkortou: veldkanon; stuk grof geschut; koegel: kogel.
194twee lichaemen: de stalen kogel nl. en de lucht.
199salpeterlucht: lucht met springstoffen geladen; vgl. op het Onweder van 's Lants Bussekruit te Delft, Dl. V, bl. 821, vs. 19-vlg.
201stormen: bestormen van wallen; enteren: aanklampen van schepen.
202slot: burcht, sterkte; slenteren: slenters, flarden; let op alliteratie!
203helsche mijn: onderaardsche gang of ruimte waarvan het opgehoopte buskruit met een lont ( de roode haen) tot ontploffing werd gebracht; helsch: om de duisternis en de verschrikking.
208in haeren boezem: in het binnenste der aarde; Vondels voorstelling van de verblijfplaats der winden groeide uit Aeneïs I.
209aen 't verlossen: bij haar verlossing.
210baiert: ordelooze massa, chaos.
212heele mijlen volcks: het volk van een mijlenlange oppervlakte.
213dit groot begrijp: de wijde ruimte van het heelal; ydelheit: leegte, luchtledig. Vondel doelt op het natuurkundig axioma: natura horret vacuum.
215Dan vat de pijp de tong: dan wordt de tong door de pijp aangetrokken.
217Al dompelt men de kruick: nl. onder water.
219blaeuwe waterzucht: door waterzucht wordt men blauw of bleek, of hoort blauw bij water, zucht naar 't blauwe water? vgl. De Rijnstroom, Dl. III, bl. 292, vs. 91-96.
221De wijnverlaeter: de wijnkelderknecht, die de wijnen volgens 't zelfde beginsel ( dus) van 't eene vat in 't andere kan overgieten ( verlaeten).
222vervaten: van vat doen veranderen, vgl. verkuipen, verschepen enz.
224blaesbalgh: naast den hevel, die den wijn uit 't eene vat opzoog, gebruikte men den blaasbalg, die hem in 't andere uitdreef.
227luchtoor: opening, vgl. Aeneïs op rijm, IX, vs. 919, waar Vondel dit woord van eigen maaksel, van geen schrijver bekend, nog éens gebruikt.
229naer 't middelpunt zou zincken: dus dalen in den wijnpomp en wegvloeien.
230guighlaer: goochelaar; de merckt: het marktvolk; aen te wincken: naar zich toe te wenken, te lokken.
231guighelkunst, op alle merckten veil: goocheltoeren op alle markten voor geld te zien; de markt, vooral de jaarmarkt (vgl. Inwydinge van 't Stadthuis, Dl. V, bl. 857, vs. 7 en 136-vlg.), was tegelijk kermis. Uit dit realistisch tafereeltje blijkt, dat Vondel bij zoo'n goochelaar heeft staan kijken; hij zag, hoe de goochelaar door vlug rond te draaien, tien eieren ( aiers) langs zijn schuingehouden holle lat naar boven liet klimmen en ze door vaart te minderen weer liet dalen; 't geheim zat in den meerderen of minderen luchtdruk.
234en omloopt met zijn schreden: en langzamer passen maakt.
235slechte: eenvoudige; drift: drijfkracht, druk; merckt: let.
236schalck: bedrieger. Goochelaars golden als bedriegers en duivelskunstenaars.
238door de spleet den geest komt geven: door de barst uit elkaar spat.
239spant: rekt; blazen: waarsch. varkensblazen, die als onze zwemgordels voor de veiligheid bij 't zwemmen gebruikt werden.
240priem: een of ander scherp voorwerp in 't water; de blaes gesloten blijft: blijft de blaas gesloten.
241wintroer: windbuks; die: hoort bij lucht; te zamenperste: saamgeperst wordt.
243bequaem ten aenslagh: geschikt voor een onverhoedschen aanval; let: er op let.
244Een musket is een vuurroer met kruitpan en lont; afgeschoten, vooral in 't donker, verraadt dit wapen zich dus eerder dan een windroer.
246haer wezen heeft: bestaat.
*[Randschrift:] De wint is onzichtbaer, en wort gekent uit zijne wercken.
257-59De natuurkundige moet zwijgen als hij oorsprong en doel der winden wil verklaren. Plinius doet eenige gissingen: Hist. Natur. Lib. II, cap. XLIV.
260een suffer: iemand die zijn verstand niet gebruikt.
265wellen: opborrelen, stijgen.
267aengeterghde: opgezweepte.
275-vlg.Vondel moet zijn kennis van de plotseling opkomende orkanen in de Indische wateren uit de reisverhalen van Bontekoe, de Veer, Schouten enz. hebben geput.
277Eerst: dan pas; hij: de slag, de ruk der winden.
279den overloop: volgens Kiliaen is dit de gangboord (fori) òf de voorsteven (rostra) van het schip.
284springt: nl. van vreugde, vgl. Peter en Pauwels, vs. 991.
287zaegemolenaer: bezitter van den zaagmolen; behaeght: meevalt, naar den zin gaat.
289Herinnering aan de indijking van het Purmermeer in 1622.
291Versta: al wat bij 't graan dat door de windmolen gemalen wordt zijn leven rekt.
292't graen van Polen: de graanuitvoer van Polen was aanzienlijk; in Bestand tusschen Polen en Sweden (Dl. III, bl. 428) spreekt Vondel van de ‘groote korenschuur’ (vs. 9).
293De wintvorst: of windgod, Eolus, vgl. Aenden Leeuw van Hollant, Dl. IV, bl. 296, vs. 14 en De Beemster, Dl. IV, bl. 609, vs. 1.
298't reêndom: de redelijkheid.
*[Randschrift:] De ziel is onzichtbaer, en wort gekent uit haere wercken.
300Noch: toch; De Scholastiek erkent in verstand en wil de twee voornaamste potenties van de ziel, maar oudere kerkelijke schrijvers voegen er ook het geheugen ( gedachtenis) bij: vgl. Onderwys der H. Dryeeenigheit, Dl. VIII, bl. 750, vs. 309.
306wijder dan de hemeldieren stappen: verder dan de Dierenriem, de verste hemelkring.
307en de geesten (engelen) voorbij, naar God.
309-10Het verstand beschouwt de universalia ( d'algemeene) en de particularia ( zonderlinge zaecken), maar deze laatste in abstractie ( gescheiden) van de individualiseerende kenmerken en in zoover ze dus buiten den tijd vallen ( die geene eeuwen raecken); de geabstraheerde particularia zijn de universalia.
313Gestalte en form: doorgaans wanneer Vondel in de Bespiegelingen de wezensvorm of forma substantialis bedoelt schrijft hij form (met een f) vgl. III, 1035-50 en Onderwijs der h. Dryeen. vs. 168, 181. Bedoelt hij gedaante of gestalte dan spelt hij vorm. Met gestalte en form alhier moet hij dus bedoelen: uitwendig voorkomen en innerlijk wezen; zoo schrander in 't waardeeren: zoo scherpzinnig in 't bepalen van elks waarde en nut; dit hoort bij Zy van vs. 311.
317het ongelijck: het verschil of onderscheid der dingen onderling; gelijcken: vergelijken.
318evenredenheit: gelijkheid, of juiste verhouding; blijcken: duidelijke redeneering.
321't nut der heerschappije: het voordeel van de leiding der rede.
322treck: neiging, nl. naar hooger.
323Dit herinnert aan de voorstelling van Plato's Phaidoon en Timaios over de ziel in den kerker van het lichaam, vgl. Uitvaert van J. Baeck, Dl. III, bl. 616, vs. 36-40 en Opdraght aen Eusebia, Dl. IV, bl. 223, vs. 42.
326wederwaerdigheit: tegenspoed.
331Deze renaissancistische voorstelling van den wenkbrauw als boog, die de pijl ( strael) van den oogblik afschiet komt bij Vondel meer voor.
*[Randschrift:] De ruimte boven de vaste starren is onsichtbaer, nochtans niet ydel.
332Oock zelf het vast gestarnt: zelfs den hemel der vaste sterren; dat is, in het door Vondel gevolgde stelsel van Ptolomeus, het achtste ront (vs. 334) of de achtste sfeer na de zeven sferen der dwaalsterren of planeten, die om de aarde wentelen, vgl. Boelen: Vondel en de Sterrenkunde in Vondel-Studiën I, Nijmegen, 1906.
333sluiten darren: de conclusie durven trekken.
337geen maght, in top getogen: geen enkele tot haar uiterste grens gespannen potentie.
339besteck, en merreckpael, en ban, En eigen perck enz.: viermaal hetzelfde voor: grens.
341sluit: besluit, concludeert.
*[Randschrift:] Godt wort niet van vore gekent:
345-vlg.Na, volgens de scholastieke methode, de moeilijkheid, dat God niet bestaat wijl men Hem niet ziet, uit den weg te hebben geruimd, gaat Vondel over tot de positieve bewijsvoering, Dat Godt is: dat God bestaat. Die positieve bewijsvoering kan geen argument a priori ( van voor, vs. 348, 365) geven, maar moet a posteriori ( van onder, vs. 367) zijn. Een argument a priori redeneert òf uit een ouder oirzaeck (vs. 346), wat hier niet kan gebeuren, omdat God geen oorzaak heeft, òf uit het wezensbegrip, wat hier ook niet kan, omdat in de denkorde het zijn niet in het wezen van iets ligt opgesloten. Het argument dat God het volmaaktst denkbare wezen is en dus het zijn in zich moet besluiten en dus bestaat, is het zgn. ontologisch argument, dat 't eerst door St. Anselm van Canturbury († 1109) werd gepropageerd en later door Descartes weer opgevat; ook Spinoza verdedigt de kennis van God a priori. Met St. Thomas v. Aq. S. Theolog. I, Q. II. a. 1 ad 2 bestrijdt Vondel dit bewijs a priori.
349-50Ook kan men het bewijs van Gods bestaan niet uit zijn wezen (essentie) afleiden, alsof dat bestaan uit dat wezen per se duidelijk zou zijn.
351-52Want het bestaan ( de wezenheit) van iets wordt door 't begrip van zijn essentie ( wezen) niet aangetoond; immers
352-54als wij het wezen per definitie hebben vastgelegd (zooals de ontologisten deden door te zeggen dat God datgene is waarboven niets volmaakters denkbaar is), dan is het probleem, waeruit de (school-) twisten rezen nog niet opgelost: of dit wezen voor ons kenbaar is èn of het het bestaan bezit. Wezen beteekent bij Vondel soms existentie en soms essentie; 't geschil in 't recht noch hangt: adhuc sub judice lis est, Horatius, De arte poetica, vs. 78.
355kommerlijck: bezwaarlijk; nimmermeer: nooit.
359Herinnering aan de legende van St. Augustinus en den engel aan het zeestrand.
365van voor: a priori, vgl. noot bij vs. 345-vlg.
365-66ontziet d'alwaerde enz.: zwijgt in vreeze over de alles overtreffende hoogheid van den ongeschapen God, door Vondel metaphysisch de ongeschapenheit genoemd; en vernedert zich voor Hem, vgl. Onderwijs der h. Dryeenh. vs. 89-90.
*[Randschrift:] maer uit zijne wercken.
367van onder: a posteriori, vgl. Kantt. bij vs. 20, waar Vondel a posteriori achterwaert noemt. Niet dus uit de kennis van Gods wezen maar uit die van Godts werck (werken) moet zijn bestaan worden afgeleid. Het heele eerste Boek der Besp. wordt nu door deze bewijsvoering in negen argumenten gevuld, aldus: 1 o uit de beweging (vs. 385-vlg.); 2 o uit de oorzakelijkheid (vs. 447-vlg.); 3 o uit het noodwendige en het gebeurzame (vs. 459-vlg.); 4 o uit het goed (vs. 475-vlg.); 5 o uit het bestuur der wereld (vs. 511-vlg.); 6 o uit de regelmaat der dingen (vs. 1159-vlg.); 7 o uit het geweten (vs. 1171-vlg.); 8 o uit de voorspellingen (vs. 1179-vlg.); 9 o uit de overeenstemming der volken (vs. 1275-vlg.). De vijf eerste bewijzen zijn de klassiek-scholastieke argumenten, door Vondel aan St. Thomas Aq. ontleend ( S. Theol. Q. II, art. 3 en S.c. Gentiles, Lib. I, cap. XIII).
368alwijs: summa sapientia; algoet: summum bonum.
369een onbegrependom: vertaling van den scholastieken term incomprehensibilitas, in Harpz.. LXX, vs. 80 onbegrepenheit, de onmogelijkheid van God te begrijpen zooals de volgende vss. nader verklaren.
373verplicht het elck natuurlijck: houdt het vernuft (verstand) iedereen den natuurlijken plicht voor.
374Een van Vondels vele omschrijvingen van het Paulinisch en liturgisch per visibilia ad invisibilia.
378-84Vondel bedoelt, dat van de twee manieren, waarop wij kennis nemen van elkanders bestaan: éen duidelijke (door gebaren, spraak, geschrift, portret of spiegelbeeld) en éen ònduidelijke in 't donker door een lamp, de eerste op onze kennis van Gods bestaan toepasselijk is, omdat de schepping vol is van afbeeldingen en teekens van God: de vestigia Dei, waarover St. Augustinus spreekt in De Trinitate, Lib. VI, Cap. X, St. Thomas Aq. in S. Theol. I. Q. XLV, art. 7 en Vondel in Ad. in Ball. vs. 344.
*[Randschrift:] De beweginge der dingen getuight dat'er een eenigh beweger is.
385van buiten: beter ware: door 'n ander (ab alio), ofschoon de bedoeling duidelijk en juist is.
389door deze gronden: op grond van dat stilstaan.
390d'onbeweeghde draeit: de onbewogene doet draaien, movens non motum; evenals 't ww. bergen vervoegt Vondel bewegen door elkaar sterk en zwak; zooveel gestarnde ronden: de acht hemelsferen met hun verschillende sterrengroepen.
391onbeweeghzaemheit: onbewogenheid, het niet door een ander bewogen zijn.
395Als er een oneindige reeks is van bewogene en beweger dan is er nooit een eerste; als er geen eerste beweger is dan ook geen volgende, dus is een oneindige reeks tegen de rede, het steunpunt van Thomas' aristotelische redeneering in het bewegings en oorzakelijkheids argument, waarop hij telkens terugkomt en Vondel met hem: zie vs. 456, 473, 505, 1013.
397-98ommevoeren - ommeroeren: bewegen.
399-400gelijck een staf enz.: S. Thomas in S. Theol. I, Q. II, art. 3: ‘Quia moventia secunda non movent nisi per hoc quod sunt mota a primo movente, sicut baculus non movet nisi per hoc quod motus est a manu’. Van de reeks: hand-stok-steen spreekt St. Thomas elders: ib. Q. XLII, art. ad 7.
401rust: onbewogen is; draeit: transitief; ringen: ronden, sferen, vs. 390, en Lucifer, vs. 288-89.
402-404Zie den dans der sferen o.a. in Ad. in Ball. vs. 879-929.
410wat ommeloopt: alles wat bewogen wordt, alles wat er omgaat.
385-412Hier begint het eerste argument, door Vondel aan St. Thomas, door St. Thomas aan Aristoteles ontleend. Vondel vertaalt bijna letterlijk S.c. Gentiles, I, XIII: ‘Omne quod movetur ab alio movetur. Patet autem sensu aliquid moveri ut puta solem, ergo alio movente movetur. Aut ergo illud movens movetur, aut non. Si non movetur, ergo habemus propositum, quod necesse est ponere aliquod movens immobile, et hoc dicimus Deum. Si autem movetur, ergo ab alio movente movetur. Aut ergo est procedere in infinitum, aut est devenire ad aliquod movens immobile; sed non est procedere in infinitum; ergo necesse est ponere aliquod primum movens immobile’.
412ommedrijft: ronddrijft, doet draaien.
*[Randschrift:] Een Arabier schrijft ongerijmt de beweginge der starren, buiten Godt, de form der starren, of een inwoonende begin toe.
413Vondel begint tegen het tot hier ontwikkelde hoofdargument ( dit vaste grontbewijs) een moeilijkheid in te leiden, die hij pas in vs. 427-32 formuleert. De inleiding betoogt, dat er aan het feit der cosmische beweging niet te tornen valt en dat men van het bewogen heelal noodzakelijk, om die beweging te verklaren, moet komen tot een zelf-onbewogene die de beweging veroorzaakt. Die zelf-onbewogene is God. Maar de Arabier aanvaardt die conclusie niet en beweert daarom dat, 1 o òf elke hemelsfeer haar eigen beweegkracht heeft (vs. 428-29), 2 o òf de eene sfeer haar beweging aan de andere meedeelt, 3 o òf God zich buiten de heele beweging der sferen houdt. Het antwoord volgt dan in vs. 433-46. Vondel schijnt aanleiding tot zijn objectie gevonden te hebben in deze woorden van St. Thomas Aq. in de S.c. Gentiles (I, XIII): ‘Primum motum, scilicet corpus caeleste, esse motum ex se, ex quo sequitur ipsum esse animatum’ (al: Secundum est). De bekende commentator Kard. Cajetanus merkt in zijn commentaar op de S. Theol. (I. Q. II, art. 3) hierbij op, dat volgens Averroës de redeneering over de hierarchie der beweging alleen maar laat concludeeren tot een beweegkracht van de hemellichamen. Wellicht heeft de vermelding van dezen XIIIe eeuwschen Arabischen wijsgeer Vondel er toe gebracht van den Arabier (vs. 416, 433) te spreken. Averroës leerde inderdaad, dat de hemelsferen door een eigen inwonende kracht worden bewogen.
414rolt en springt enz.: wordt een struikelblok.
415tegenwrijter: tegenspreker; stuit: tot zwijgen brengt.
417ontschreeuwen: door schreeuwen of luidruchtige taal ontkennen.
419-20Versta: welk zonnestelsel men ook huldigt: dat van Copernicus (1473-1543), die de aarde om de zon, òf van Ptolomëus (150 na Chr.), die de zon om de aarde liet draaien; d'eer der Ptolomeeuwen: Claudius Ptolomaeus was een vergriekscht Egyptenaar, wiens oud vaderland eeuwen lang door de dynastie der Ptolomaei bestuurd was; Vondel schijnt hem tot dit geslacht te rekenen.
420Versta: in alle geval is er beweging ( roering).
421d'eerste hemelring: dezelfde als d'opperste van 't volgend vs., de buitenste hemelsfeer; laeger boogen: de lagere sferen.
422-23Indien de rede ( reden) buiten die buitenste sfeer geen andere sfeer kan aannemen, die die buitenste voortdrijft en zelf stil staat (movens non motum).
424dan stijgt of klimt men vanzelf tot het buiten alle sferen staande gebied van het onbewogene, het empyreum, waar (vs. 425) God de albeweger Zijn onwankelbaren zetel heeft.
426't onder zich al: alles dat onder Hem is.
427dit t'ontworstelen: aan deze conclusie van een buiten alles staanden Albeweger te ontkomen; verziert: fantazeert; het los gezin: het lukrake verzinnen.
428inwoonende grontbegin: de scholastieke term luidt: principium immanens.
429In: met; hemelkreits: hemelsfeer, vgl. Lucifer, vs. 11; ronden: sferen, wellicht hier beter door banen te verstaan.
430zwaey: ommezwaai, draaiing.
432Versta: dat de heele beweging zonder God tot stand komt. Hier begint Vondels repliek, maar hij antwoordt alleen op de eerste moeilijkheid (van vs. 428-29), omdat daarmee de twee andere ook opgelost zijn.
433door wiens zegen: van wien; 't inwoonende begin: vgl. vs. 428.
436die drijfziel: dat inwonende beginsel, dat de andere sferen voortdrijft; dit woord schijnt door Thomas' corpus animatum geïnspireerd; scheppen ging: schiep.
437het wezen: het aanzijn.
441innevloet: inwerking; vruchten: effecten, werkingen.
445-46Samenvatting en conclusie van de heele bewijsvoering.
*[Randschrift:] Godt is d'eerste oirzaeck aller dingen.
447aeloutste: eerste; werckster: bewerkster, uitwerkster.
449uit zich ontstaet, dat's Godt: Vondel vertaalt hier den scholastieken term, dat God a se is, d.w.z. niet veroorzaakt, zooals al het andere wèl is, vgl. Bespieg. II, 77-85 en 426.
451van zich: uit zich zelf.
451-52geen schijn Beweert: met geen schijn van grond is vol te houden.
453allerneêrste: allergeringste.
456zonder endt: oneindig, in infinitum, vgl. vs. 395, 505, 473, 1013.
457Van trans in trans: altijd maar verder, met een beeld aan de hemelsferen ontleend; onfaelbre reden: foutlooze, onwederlegbare redeneering.
447-58Ook dit tweede argument voor Gods bestaan, geput uit de oorzakelijkheid, is ontleend aan Thomas' S. Theol. I. Q. II. art. 3: ‘Invenimus in istis sensibilibus ordinem causarum efficientium; nec tamen invenitur nec est possibile quod aliquid sit causa efficiens sui ipsius ... non autem est possibile quod in causis efficientibus procedatur in infinitum ... Ergo est necesse ponere aliquam causam efficientem primam quam omnes Deum nominant’.
*[Randschrift:] Godt is een nootwendigh, geen gebeurzaem wezen:
461voor en na onendigh: oneindig in begin en in einde.
462gebeurelijck: wat gebeuren of niet gebeuren kan, zijn of niet zijn, het mogelijke, in de Scholastiek het ens possibile of contingens; nootwendigh: wat niet niet kan zijn, het ens necessarium.
464-66Het noodwendige moet zijn, het denkbeeld van niet-kunnen zijn strijdt met de definitie (of natuur) van het noodwendige.
466een gebeurzaemheit van 't wezen: een gebeurzaam of gebeurlijk wezen; wat ook niet kan zijn, kan het bestaan niet uit zich zelf krijgen.
472't Welck eeuwig is: dat nooit begonnen is.
459-74Het derde bewijs luidt bij St. Thomas, l.c.: ‘Invenimus in rebus quaedam quae sunt possibilia esse et non esse ... (sed) non omnia entia sunt possibilia, sed oportet aliquid esse necessarium in rebus. Omne autem necessarium vel habet causam suae necessitatis aliunde vel non habet ... Ergo necesse est ponere aliquid quod sit per se necessarium et quod est causa necessitatis aliis, quod omnes dicunt Deum’.
473-74Ook hiermee raakt Vondel Thomas' argumentatie aan, dat men bij 't teruggaan naar een eerste noodwendige niet in het eindelooze kan voortgaan, vgl. vs. 395, 456, 505, 1013.
*[Randschrift:] Godt is het opperste goet van allen.
475op: open; een heerlyck schoutooneel: Hoe Vondel de wereld als een tooneel zag blijkt uit tal van plaatsen, o.a Pascha; Tot den Leser; vs. 1165, 1452-54, 1460, 1760; Op het Tooneel, Dl. III, bl. 512; Bespiegel. III, 383; Gerard Vossius spreekt in zijn De Theologia Gentili (1e ed. 1641) ‘de amplo mundi amphitheatro’ als een bewijs van Gods bestaan, (ed. Blaeu, 1668, bl. 4) vgl. ook Dante's Divina Commedia.
477Of - of: met klemtoon; van 't eerste en beste goet van allen: van dit wat maxime bonum is.
480bescheidenheit: oordeel, goedvinden, vgl. Electra, vs. 591.
485Versta: Wie naar 't hoogste goed (het summum bonum) vraagt, klimme door alle hemelsferen ( ronden).
475-92Het vierde Godsbewijs put S. Thomas (l.c.) uit de verschillende graden van goedheid der dingen: ‘Invenitur in rebus aliquid magis et minus bonum, et verum, et nobile etc. Sed magis et minus dicuntur in diversis secundum quod appropinquant diversimode ad aliquid quod maxime est .... Quod autem dicitur maxime tale in aliquo genere est causa omnium quae sunt illius generis ... Ergo est aliquid quod omnibus entibus est causa esse, et bonitatis, et cujuslibet perfectionis; et hoc dicimus Deum’; Ook St. Augustinus ontwikkelt dit bewijs in De Civitate Dei, VIII, 6 en vgl. verder Uitvaert van Maria v.d. Vondel, vs. 13-16.
*[Randschrift:] Godts wezen blijckt uit zijne uitneementheit boven den mensch, van hem geschapen,
493't goddelijcke wezen: het bestaan van God.
494Godts uitneementheit, zijn letterstraelen: Gods alles overtreffende grootheid, die als met stralende letters ons o.a. in den mensch toespreekt, vgl. vs. 509.
495hier: nl. op aarde, want de Engelen blijven hier buiten beschouwing; ofschoon ze, door omhoogh van vs. 510, op 't eind toch ook bij de redeneering betrokken worden.
496dier: bezield wezen, volgens de scholastieke definitie, dat de mensch een animal rationale is.
498-500Een zoo voortreffelijk wezen als de mensch is veroorzaakt, de oorzaak moet dus nòg voortreffelijker zijn.
500Dus sluit nu dit gevolgh: ergo impliceert deze conclusie.
501reden: spraakvermogen.
504werckende oirzaeck: causa efficiens; vgl. vs. 947.
503-505of het sluit enz.: weer het steunpunt van Thomas' causaliteitsbewijzen: in infinitum non est procedere, men kan de reeks van gevolg en oorzaak niet eeuwig doortrekken, vgl. noot bij vs. 395.
505van reden: door de rede; gelooven: aan te nemen.
507ingeschapen: door de natuur meegebrachte.
493-510Vondel werkt het argument van de hoogste goedheid nog even uit met betrekking tot het edelste schepsel, den mensch, wat meteen een overgang vormt tot het vijfde bewijs.
*[Randschrift:] en uit de geschicktheit, regel, orde, en het einde der dingen.
513orden: orde; eenigh oirbaer ende: een of ander nuttig doel.
515geregeltheit: regelmaat.
516eindt: doeleinde; orden: orde, regelmaat, natuurwet.
518in hun die reden derven: in de dingen die zelf geen verstand hebben.
511-20Het laatste aan St. Thomas ontleende Godsbewijs redeneert uit het bestuur der dingen: ‘Videmus enim quod aliqua quae cognitione carent ... operantur propter finem .... Ea autem quae non habent cognitionem non tendunt in finem nisi directa ab aliquo cognoscente et intelligente ... Ergo est aliquid intelligens, a quo omnes res naturales ordinantur ad finem; et hoc dicimus Deum’ (l.c.). Vondel komt op dit zgn. teleologisch argument in vs. 1159-70 terug en overal waar hij de ontkenning van de doelmatigheid der schepping bestrijdt.
*[Randschrift:] De ongodist noemt de weerelt t'onrecht Godt, of schrijft haeren oirsprong natuure toe.
521-22om schooner enz.: om zijn ontkenning van God, zijn atheïsme te bewimpelen. Het is bekend, hoezeer Spinoza zich tegen de beschuldiging van atheïsme verzette, zie B. de Spinoza Opera, ed. v. Vloten en Land (Hag. Com. 1913), III, bl. 117, 159, 162, vgl. ib. bl. 148, 158.
523-24D.i. de zichtbare wereld of de heele natuur, waarmede Spinoza in zijn formule ‘Deus sive Natura’ God vereenzelvigde, hoewel hij zijn duidelijke uitspraken ten deze vaak tracht te verdoezelen: zie zijn Tract. Theol. Politicus, cap. VI, (ed. cit. II, bl. 158) met Spinoza's noot en zijn opmerking aan Oldenburg, Ep. LXXIII, ed. cit. III, bl. 225. Voor zijn Leeuwendalers had Vondel deze pantheïstische natuurfilosofie dramatisch gebruikt, zie in de Opdracht de citaten uit Virgilius' Aeneïs VI, vs. 724-27 en Lucanus' Pharsalia, IX, vs. 652, en verder het landspel zelf, vs. 866-69.
525glimpigh: met een schijn van logica, vgl. Salmoneus, vs. 1416.
526Effect ( werck) en causa ( d'oirzaeck) aller dingen wordt in éen woord ( éenen naem) versmolten, nl. in het woord Natuur, die echter door Spinoza op 't voetspoor van G. Bruno wordt onderscheiden in de Natura naturans, de voortbrengende, en de Natura naturata, de voortgebrachte Natuur, zie Spinoza's Ethices, Pars I, Prop. 29, Scholium (ed. cit. I, bl. 61) en de Korte Verhandeling, Dl. I, cap. VIII-IX, (ed. cit. IV, bl. 33-34); vgl. vs. 957.
527-29De eeuwigheid der genatuurde Natuur zoowel a parte ante als a parte post leert Spinoza uitdrukkelijk in de Korte Verh. I, IX.
530-31Om dit t'ontworstelen: vgl. vs. 427 en versta: om hieraan, dat alles zijn oorsprong alleen heeft van God als een effect van een causa, te ontkomen, beweert hij, dat alles (het heelal): niet is voortgekomen door een vrije scheppingsdaad van God, maar tot het wezen der (naturende) Natuur behoort en dus evenals God noodzakelijk en eeuwig is; de uitdrukking 't wezen van Natuur komt ook voor in Leeuwendalers, vs. 866.
532Dees: nl. de natuur, en wel de naturende Natuur; begrijp: begrip; De natuur aen 't stuur: vgl. Noah, vs. 793.
533die rontom in eene ronde draeien: het heeft er allen schijn van, dat Vondel hier zinspeelt op de cosmologische draaiingen, waarmee Descartes het ontstaan van het heelal had gepoogd te verklaren. Ofschoon Descartes geloovig was gebleven werd hij door Vondels tijdgenooten met Spinoza, die zooveel aan hem ontleende, als atheïst over éen kam geschoren. Ook elders in de Bespiegelingen zinspeelt Vondel op Descartes, met name op zijn geometrische methode, die hij schijnt af te wijzen, zie Besp. I, 615-16, 1363-65; III, 1011-15; IV, 170, 971-73, 1025-80. En in éen van zijn allerlaatste uitingen spreekt de dichter spottend over Descartes' tourbillons, zie Op de Draeyinge van het hooft, verweert door J. Antoni Goezenaer (Antonides), Unger, 1671***, bl. 134.
534dees draeier: Nu Vondel zoowel door zijn betoog als door verschillende woordspelingen duidelijk blijkt zijn Bespiegelingen voor een groot deel tegen Spinoza te hebben gericht, mogen we ook deze qualificatie wel van den Joodschen wijsgeer verstaan, die uit vrees voor zijn opzienbarende ketterijen meer dan eens dubbelzinnig was èn bovendien zich bezig hield met het draaien en slijpen van vergrootglazen; vgl. bril in III, 872, 983; glas van oogh en bril, ib. 908 en draeien, ib. 917.
*[Randschrift:] dat hier wederleght wort.
535woordenstrijt: lis de nomine, een strijd die geen zin heeft; vgl. vs. 559, 601-602; II, 1074.
536natuur: het begrip natuur.
537natuurelijck: naar zijn natuur of aard, eigenlijk.
*[Randschrift:] Verscheide betekeningen van het woort natuure.
539Daar volgens de door hem aangevallen ongodisten de Natuur God is, wil Vondel vóor hij tot een beslissing komt, de beteekenis van 't woort natuur (vs. 540, 577, 581), waar zoozeer mee geschermd werd, vaststellen.
539-42Uit veelerley gebruick enz.: door Grieken en Latijnen wordt dat woord (Lat. natura; Gr. φυσις) in allerlei beteekenissen gebruikt.
543Het eigenste bediet: het eigenlijke woord beteekent (bediedt, beduidt); vreemd dat Vondel dezen ww.-vorm van bedieden hier en in vs. 545 en 571 met een enkele t schrijft; kort: eenvoudig, kort gezegd.
544Aenteelinge enz. Vondel gaat klaarblijkelijk terug op de woordverklaring van Aristoteles, die volgens St. Thomas had uitgelegd, dat 't woord natuur oorspronkelijk werd gebruikt ‘ad significandam generationem viventium quae dicitur nativitas’ ( S. Theol. I. Q. XXIX, art. 1 ad 4).
545oneigentlijck: in oneigenlijken zin; den wercker: den bewerker; het ende: het doeleinde.
546Van iet natuurelijcks: van iets dat volgens de natuur van een wezen is; Vondel bedoelt dat zoowel de oorzaak als het product van een natuurding in breeder zin natuur genoemd wordt; vgl. S. Thomas, die leert dat natuur ook gezegd wordt van God als ordinans naturas omnium sive auctor naturae.
547Ook het wezen (de essentie) der dingen heet natuur, S. Theol. I, Q. XXXI, art. 1, ad 4.
548Zoowel bij een toeval (accidens) als zelfstandigheit (substantia) spreekt men van natuur: ‘dicitur natura omne quod est, vel substantia, vel accidens’, St. Thomas, in Sent. Lib. I, dist. 17, Q. I, art. I, ad 8um.
549-50De zelfstandigheid van God, van mensch en van dier kan men hun natuur noemen; gevat voor: opgevat van.
550-51Het heelal en zijn onderdeelen ( leden) heeten ook natuur.
552-53De hierarchie ( orde en ry) der dingen onderling en hun afzonderlijke eigenschappen worden allemaal natuur genoemd.
554Evenzoo heeten de natuurwetten de natuur.
554-55't betrachten Van ieders heil: dit is 't best te verstaan in verband met 't vlak voorafgaande, nl.: natuur is de regelmaat der dingen, waardoor het algemeen welzijn bevorderd wordt; St. Thomas noemt de natuur een kracht, een virtus, quae intendit bonum et conservationem universi, ( S. Theol. I. II, Q. 86, art. 1).
556d'opperste genade: de goddelijke genade.
555-57Hier wordt natuur verstaan in tegenstelling met genade; slimmen aert: verkeerden, tot zonde geneigden aard.
557invloet: invloeiïng, instorting; min of rijcker: meer of minder vrijgevig; me: mede.
558de zelve: dezelfde; eenen: met klemtoon; veelen: vele dingen.
560-vlg.Vondel, die het denkbeeld van God-Natuur bestrijdt, wil het toch niet absoluut verwerpen; door te zeggen, in hoever dat denkbeeld voor hem aanvaardbaar is, komt hij zijn tegenstanders zoover mogelijk tegemoet, zóo zelfs dat hij in vs. 584, 586, 592, 598, 600-01 toegeeft, dat de uitdrukking Godt of zijn natuur (het Deus sive natura van Spinoza) in bepaalden zin juist is; vgl. ook Lactantius over God-Natuur in Div. Instit. II, cap. IX (Migne, P.L. VI, kol. 299).
560't Uitwendige begin: het principium extrinsecum of de causa extrinseca naturae; den eersten werker: de prima causa of de auctor naturae.
561natuurlijck: in of volgens de natuur; de uitdrukking natura naturans, die reeds door St. Thomas uit anderen werd aangehaald in den zin van natura creatrix voor God ( S. Theol. I. II, Q. 86, art. 1), maar later door G. Bruno en Spinoza in monistische beteekenis gebruikt (vgl. noot bij vs. 526), schijnt Vondel hier voor den geest te hebben gestaan.
563rechtschapen zin: rechtzinnige beteekenis.
564De klanck bestemt het zelve: dan blijkt uit 't woord natuur zelf dat God-natuur juist is, omdat natuur oorspr. aenteelinge beteekent (vs. 544) en alles door God geteeld, gebaard of voortgebracht is vgl. vs. 566; laster: lastering van God.
565Maer: vul aan: sluit in, duidt aan; der natuuren: van alle wezens.
566teelte: teelt, aenteelinge, vs. 544.
*[Randschrift:] Oirzaeck der twijfelachtigheit van het woort natuure.
571bediet: beduidt, vgl. noot op vs. 513.
572of eigentlyck, of niet: of in eigenlijken of in oneigenlijken zin.
573overbloemt: bij Vondel ook wel: gebloemt: figuurlijk, overdrachtelijk; het eene voor het ander: de gewone stijlfiguur van 't qui pro quo.
574rederijckkunst: beeldende taal.
575-76't zij die treet enz.: in poëzie of in proza.
577trappen: schakeeringen van beteekenis.
578't Woord natuur werd gebruikt om òf Godts eigenschappen van almacht, wijsheid enz., die met zijn goddelijke natuur éen zijn, of Godts wercken, d.i. de geschapen dingen aan te geven.
579Godts wezen: het bestaan van God en ook eenigermate Gods eigenschappen; hier beneên: hier op aarde.
580Oock boven: ook in de geestenwereld, zooals in den rei van Lucifer, leeren de Engelen God kennen uit zijn werken, vgl. de noot in dl. V, bl. 628; alsins: overal; scheen: straalde.
581Dus: met klemtoon, áldus, in déze beteekenis.
*[Randschrift:] Men noemt Godt en natuur niet ongerijmt het zelve:
585God is d'eenige eerste oirzaeck: prima causa, van elcke andere oirzaeck: secunda causa, vgl. Altgeh. I, vs. 1227-30.
587Een zelve: éénzelfde; eene maght:: ééne macht.
586-88d'ouden niet ontzien: de ouden ontzien zich niet, durven; met d'ouden zijn de vroegste kerkelijke schrijvers bedoeld, die de woorden God en Gods natuur door elkaar gebruiken om Gods vermogen ( kracht), schepping ( werking) en almacht ( maght) aan te duiden. Hierop wijst Petavius in zijn Opus de Theol. dogmaticis (ed. Barri-Ducis, 1864), tom. I, Lib. I, Gap. VII, bl. 109-vlg; en citeert uit S. Anselmus, dat de geschapen dingen vóor hun wording in ratione summae naturae bestonden, ib. bl. 381.
589d'uitvloên: uitvloeiingen, emanaties; Petavius haalt vele oude schrijvers aan over Gods tweevoudige emanatie, nl. die ad personas in de Drieëenheid en die ad creaturas in de schepping (l.c. bl. 371); Spinoza leerde o.a. in zijn Korte Verhandeling, Dl. I, Cap. III en Ethices, P. I, Prop. XVIII, (ed. cit. I bl. 54), dat God wet een uitvloejende ofte daarstellende, maar tegelijk een inblijvende en geen overgaande oorzaake van zijne werken is, (ed. cit. IV, bl. 22), wat hij in een brief aan H. Oldenburg weer ontkent, III, bl. 225.
591teelen, zonder ende: altijd maar door voortbrengen.
592Godt of zijn natuur: hier neemt Vondel Spinoza's formule ‘Deus sive Natura’ bijna letterlijk over; alleen de tusschenvoeging zijn geeft het verschil van 's dichters bedoeling aan.
593wezen uit zijn wezen: hier heeft dit woord weer de beteekenis van zijn, bestaan, existentie.
594-96door de kracht van dezen enz.: de dingen wisselen in komen en vergaan krachtens het hun door God geschonken leven; van dezen slaat dus op vaegh, en leven, maar met de onmiddellijke bepaling van vs. 595 erbij, waarin Vondel de van het Verbum Dei bedoelde uitdrukkingen van Joan. I, 3; Rom. II, 36 en Col. I, 16 benut, vgl. vs. 1070.
596Vgl. Handel. XVII, 28. Deze laatste tekst: ‘In Hem leven wij, bewegen wij ons en zijn wij’ wordt ook door Spinoza aangehaald ter verdediging van zijn immanentie-leer, op. cit. III, bl. 225.
597loutre hooftstof: onvermengd element, vgl. vs. 668; de vier door Empedocles vastgestelde elementen of hoofdstoffen (aarde, water, lucht en vuur), waaruit door vermenging enz. de andere, secundaire, stoffen ontstaan, zijn door alle latere natuurfilosofen overgenomen; volgens St. Thomas ( S.c. Gent. Lib. III, cap. 23 Item) behooren de elementen tot de corpora simplicia, onvermengde, loutere lichamen, omdat ze alleen uit form en stof bestaan; gemengde, in een gegoten: tegenover de loutere elementen staan de samengestelde stoffen, de mixta.
598Maar beide soort stoffen hebben hun bestaan van God.
599't slot: het besluit, de conclusie.
600-601gepropt: vol, vgl. Ps. XXXII, 5; Is. VI, 3; schoolkrackeelen: onvruchtbare academische disputen.
602Tot hier komt Vondel het begrip ‘Deus sive Natura’ zoover mogelijk te gemoet, vgl. noot bij vs. 560.
*[Randschrift:] doch ongerijmt, zoo men Godts werck en d'oirzaeck van Godts werck onder een verwart.
603-604Als een ongodist den term ‘Deus sive Natura’ gebruikt om de tegenstelling van oorzaak en gevolg ( werck) op te heffen en God met de natuur identiek te maken, zooals het door Spinoza doorgevoerde monisme bedoelde.
605Tegens een gekant: tegenover elkaar; daetlijck: in re of realiter, in der daad, in werkelijkheid.
606't momaenzicht van natuur: het masker of de verdraaide beteekenis van 't woord natuur.
607af te treên: terug te treden, mij af te wenden; natuur heeft hier de beteekenis van de geschapen natuur, het heelal.
609De natuur is ooit begonnen, hoewel ze ( Schoon dees) van eeuwigheid in Gods kennis ( bespiegelingen) aanwezig was, zooals de idee of de schets van een kunstwerk in het brein van een kunstenaar; die schets heet in de scholastieke taal exemplar, idea, forma, species enz., waarover Vondel veel bij Petavius, l.c. bl. 375-82 (de ideis) heeft kunnen vinden; vgl. ook Joan. I, 3; nageworden: later geworden.
611De verstandelijke kennis van den mensch gaat uit van de zintuiglijk waarneembare dingen.
612Buiten de zintuigen om heeft ieder mensch een natuurlijk begrip van de eerste beginselen zoowel in het speculatieve als in het practische, vgl. S. Theol. I. Q. LXXIX, art. 12.
614wijckt natuure niet: wijkt niet voor de natuur; als d'eerste voor geen tweede: wat logisch en causaal voorafgaat kan nooit op de plaats van het gevolg of effect komen; zoo kan God als eerste oorzaak nooit op de plaats van de veroorzaakte of tweede oorzaak komen.
615-16Deze wiskundige voorstelling koos Vondel ongetwijfeld als een argumentum ad hominem tegenover de wiskundige redeneermethoden van Descartes en Spinoza; ook elders in de Besp. zinspeelt hu daar op, vgl. op vs. 533.
618-19stappen En wijzen: dit zijn werkwoorden.
619van natuur: van de natuur der dingen, van het heelal.
621onderworpen: onderwerpen, vgl. v. Helten, Vondels Taal, Vormleer, nos. 9.
622Godts eerverraeder: de verrader van de eer die God als schepper toekomt.
*[Randschrift:] Onderscheit van Godts uitwendige werckinge, en van de werckinge der natuure.
623ydelheit: vacuum, hetzelfde als niet: niets; scheppen is voortbrenging ex nihilo.
624zonder stof: sine praejacente materia; uit iet: uit iets, maar hoezeer Gods almacht daaruit kan blijken, scheppen in eigenlijken zin is 't niet meer.
625eerstgeschapen stoffen: materie die eerst al geschapen was, de praejacens materia der Scholastiek.
626steltze: stelt haar, nl. de natuur; eindt: doeleinde; hetzelfde als wit: doelwit; en als 627 ooghmerck: de bedoeling van God, het finis operantis.
629den last, haer ingeschapen: doordat de heele aard der dingen beantwoordt aan de bedoeling die God er mee gehad heeft, is die bedoeling of opdracht of last ook den dingen ingeschapen.
630schiltknaepin: Vondel houdt van dien vrouwelijken vorm, vgl. Herscheppinge, III, 202, in Eneïs XI, 1104: lijfknaepin en zie mannin, bodin, papin, in Besp. V, 519 zelfs: afgodistin; Godts lieverey en wapen: de uitwendige teekenen van haar dienstbaarheid onder God, vgl. Godts naem en wapen: Lucifer, vs. 1393 en lieverij: Maeghden, vs. 1357; Lucifer, vs. 799 en 1825.
631op haer wacht: het ridderbeeld van de schildknapin wordt doorgevoerd.
632in des vaders woort: het bevel van God als bestuurder en vader van 't heelal; hier wordt het ridderbeeld met het gezinsbeeld (de dochter van 621 en 625) versmolten; kent: erkent.
636d'almogentheit: de goddelijke Almacht; plaeght: met plagen bezoekt.
637orden: orde, regelmaat.
638In gebeurtenissen, die onmogelijk 't werk van de natuur kunnen zijn, nl. de wonderen, in vs. 642 vermeld.
639buiten haeren stijl: buiten haar gewoonte om, het wonder is praeter of supra naturam.
640dit: dit alles; draeft en drijft: zich beweegt en gedreven wordt.
641op verr': op verre na.
642Ontdeckt: openbaart; wonderteiken: wonderteeken; de klankwissel van ee en ei komt bij Vondel doorloopend voor, vgl. v. Helten, l.c. no. 19.
643-44Vondel bestrijdt hier de verwerping van het wonder, door Spinoza's leermeester Juan de Prado († 1663) in Amsterdamsch-Joodsche kringen gewaagd en later in het Tract. Theol. Politicus (Cap. VI: De Miraculis, ed. v. Vloten-Land, II, bl. 156) door Spinoza scherp geformuleerd.
648Op de aarde en in de sterrensfeer.
647-50Wellicht is dit een terugslag op de bemerking van Spinoza, dat hij met Natuur niet alleen de materie bedoelt maar ook alia infinita, (l.c. bl. 156, noot).
650zijn afgodin: omdat de ongodist de natuur tot God maakt.
652het grontpunt, al haer steunsel: het eerste beginsel, de eerste oorzaak der natuur, nl. God; 653 by zich zelf: door of uit zich zelf: a se, zegt de Scholastiek, vgl. vs. 449, 1023; II, 77, 83, 85 en Lucifer, vs. 285; bij zijn wezen: door zijn wezen, door zijn essentie. God bestaat per essentiam, zijn existentie en essentie zijn identiek; dit leert Spinoza ( Ethices, Prop. XX, ed. cit. I, bl. 55) ook, maar daar God en de Natuur voor hem gelijk zijn bedoelt hij 't evenzeer van de Natuur en dus in heel anderen zin dan de Scholastiek en dan Vondel.
623-55In vier tegenstellingen geeft Vondel het onderscheid tusschen God en de natuur aan: 1 o God schept uit niet, de natuur brengt voort uit 't bestaande (623-25); 2 o God gebiedt, de natuur gehoorzaamt (626-44); God is in zijn werken onbeperkt, de natuur niet (645-47); de natuur is wèl en God niet afhankelijk van de stof (647-55).
655Want hy geen steun behoeft: vgl. Lucifer, vs. 285-86; als 't afgodist geraes: zooals het geraaskal der godloochenaars wèl steun behoeft, d.w.z. zonder steun, zonder grondslag is.
657Vrou natuur heeft geen souvereine macht over haar gebied, dat immers slechts van God gekregen of geleend is, een leengebiet; op stoel te hullen: op den troon te verheffen; stoel is zetel; hullen: van een hul of sluier voorzien, sieren, eeren; de bijgedachte aan huldigen is aan Vondels woordkeus niet vreemd.
659Epicurus' loochening van de onsterfelijkheid der ziel is éen van de voornaamste tendenzen van Lucretius' De Rerum Natura, zie ald. het slot van Lib. III, vs. 828-1092.
658-60De ethiek van het Epicurisme, waarvan het modern monisme een doorvoering was, verhief het lichamelijk genot tot het hoogste geluk, waardoor de mensch erop bedacht is, gelyck het vee, alleen den buick te vullen: bij Lactantius, De Ira Dei, Cap. VII: ipsis pecudibus similes, qui cum ventri ac voluptati se velint tradere (P.L. VII, kol. 93).
660Zulke sterke uitdrukkingen zijn, in overeenstemming met de polemische zeden van Vondels tijd, niet zeldzaam in de Bespiegelingen; vgl. voor verckens draf: Op het Ontheyligen enz. Dl. V, bl. 521, vs. 8.
*[Randschrift:] Dat de weerelt niet by geval, en uit stuivende vezelingen voortquam.
661D'Aeloude dwaelgeest: blijkens vs. 699 bedoelt Vondel hiermee Leukippos, die, naar de voorstelling van Aristoteles, Cicero, Lactantius (zie voor dezen Div. Inst. Lib. III, Cap. XVII; Migne., P.L. VI, kol. 402 en De Ira Dei, Cap. X, P.L. VII, kol. 100) en van St. Thomas Aq. ( S. contra Gent. Lib. II. cap. 39) de vader van de atomenleer was, welke achtereenvolgens door Demokritos, Epikuros en Lucretius werd ontwikkeld en verbreid.
662-63Ook zag hij geen kans, het ontstaan van het heelal met het begrip ( den titel) natuur (als door God geschapen) te verklaren; het vnw. dit heeft klemtoon en wijst op 't volgend vs.,
661-64Samenhang en zin van deze vier vss. zijn niet heel duidelijk; onze verklaring wil alleen een poging zijn; zagh zijn driften niet te stercken: wist niet hoe hij zijn lagere driften (vs. 658) moest goedpraten; zagh ... niet: vgl. vs. 720.
664Toen nam hy haer dees eer: toen ontnam hij de natuur ( haer) de eer van de verklaringsgrond van het heelal te zijn en gaf die eer aan het wilt geval: het wilde of blinde toeval (casus) vgl. vs. 684, 686, 718 enz.
665t'zaemenrunnen: samenloopen, samenvloeien; Kiliaen: rennen, rinnen (vgl. geronnen bloed); vezelingen: vezels; Kiliaen: fibra; dunne worteldraad; de bedoeling is hier: anorganisch bestanddeel, atoom, vgl. vs. 790 en zie noot bij vs. 661-1158; Lucretius beschrijft in Lib. II, vs. 431 vlg. van De Rerum Natura deze congressus der atomen tot de vorming van de vier elementen en van het heelal uitvoerig,
666aen een gekleeft: vermengd; hemelringen: de hemelsferen.
667uit element: uit de vier elementen, vs. 597 loutre hooftstof.
668Gemengt, en ongemengt: vgl. noot op vs. 597; waer: waartoe.
669voorstant van zijn vonden: verdediging van zijn uitvindsels.
670harssenlooze gronden: redelooze bewijsvoering.
671bescheit: onder de vele beteekenissen, door Kiliaen van bescheed of bescheyd gegeven, dient hier ratio, zooals uit Vondels onmiddellijk volgend Noch reden, noch verstant blijkt.
673dit werck: het samenstel van de natuur.
675-76Lactantius ontleende in zijn hfdst. ‘De Mundi ortu et rerum natura’ ( Lib. de Ira Dei, cap. X; Migne, P.L. VII, kol. 101-vlg. cfr. Divin. Instit. lib. III, cap. XVII; ib. VI, kol. 402) aan Cicero ( De natura deorum, Lib. I, cap. 24) de vormeigenschappen van Leukippos' atomen: ‘Dixit ergo, laevia esse et aspera, et rotunda et angulata et hamata’. Ook in de volgende vss. steunt Vondel op Lactantius' bestrijding van de epicuristische cosmogonie: door de toevallige samenvloeiing der atomen ontstaat een klomp: een chaos of baiert (vs. 678) met de vier elementen, en daaruit komt de geordende natuur te voorschijn.
677Vergaeren by geval: door het toeval bij elkaar komen; orden: orde.
678baiert: chaos, klomp van vs. 676.
680-81vernuft, en geest enz.: nl. een Goddelijk vernuft enz.
682-83wij spreecken menschelijck: wij bedienen ons, als menschen, van de menschelijke eigenschappen vernuft, geest, oordeel en beleit, die we alleen als gelijckenis gebruiken om uit te drukken, dat God en niet het toeval de oorzaak der dingen is.
684woest: wild, blind, vgl. vs. 664, 686, 696.
685hant en verf: een hand die de verf doelmatig aanbrengt.
686verwilderen: transitief: wanorde voortbrengen.
687-89Lactantius ( De Ira Dei. l.c.) zegt, dat, als alles uit de atomen toevallig is voortgekomen, dieren en planten zonder zaden zouden ontstaan: ‘Unde apparet nihil ex atomis fieri, quandoquidem unaquaeque res habet propriam certamque naturam, suum semen, suam legem ab exordio datam’.
689zonder tegensportelen: zonder tegenspartelen, verzet, dus regelmatig.
690teelten: teelt, voortbrengselen.
695net gepast: precies afgepast, punctueel.
696Bestraffen: beschamen, weerspreken; bast: blaft, nl. door de brutale voorstellingen der atomisten.
697afmat: vermoeit; niet: niets; vingen: opvingen, hoorden.
698ongeluit: wangeluid, vgl. onweg, onmensch enz.; beuzelingen: onnoozele praatjes, vgl. vs. 790.
*[Randschrift:] Ongerijmt bewijs voor het geval, en het te zamen runnen der vezelingen.
699Leucippus: d'aeloude dwaelgeest van vs. 761, vgl. vs. 147. Tot vs. 729 laat Vondel Leucippus voor de verdediging van het toeval als oorzaak der dingen aan het woord, waarbij hij blijkbaar weer op Lactantius steunt, die in Div. Inst., Lib. III, cap. XVII (P.L. VI, kol. 402) Leucippus uit een toevallige samentreffing van letters laat redeneeren (waarop Vondel afzonderlijk antwoord geeft in vs. 827-vlg.). De inkleeding der objectie schijnt overigens van Vondel te zijn. Dat hij Leucippus als in een gekkenhuis opgesloten voorstelt (vs. 699, 700, 730), vind ik nergens verantwoord (over dezen wijsgeer, die veel met Demokritos vereenzelvigd wordt, is trouwens weinig bekend), maar kan een verwarring zijn met de door niemand betwijfelde intermitteerende geesteszwakte van Lucretius, die het atomisme in zijn De Rerum Natura heeft verbreid.
700hol: de donkere gevangenis, waarin vroeger krankzinnigen als misdadigers werden opgesloten.
705verrekijcker: een vergrootglas of tooneelkijker.
708ons beschimpt geval: het door ons verdedigde, door anderen afgewezen toeval.
709-10kringen En trecken: allerlei figuren.
710zwier in zwier: de eene kring om den andere, zooals in een spinneweb.
712tronien: troniën, gezichten.
713Ik zie: het is alsof; gebloemt tapijt: een met bloemen geborduurd tapijt.
715Rafels geest: de geest, het genie van Rafael Sanzio.
716Angeloos vernuft: de fantasie van Michel Angelo; Bassaen: Giacomo Bassano, als de anderen een Italiaansch schilder uit de XVIe E.; Veronees: Paolo Veronese.
717stoffen: voorstellingen.
718't wilt geval: vgl. noot bij vs. 664.
720niet zagh: niet wist hoe, vgl. vs. 661.
722leuterend: loszittend, rammelend, vgl. hem leutert de kei.
723spongi: spons; vgl. Besp. II, 693, Plinius: spongia; nat van spogh: bevochtigd met zijn eigen speeksel; deze bijzonderheid heeft Plinius niet.
724verneemt: neemt waar, ziet.
726zulx: zóodanig; verstant: iemand die er verstand van heeft, bekwaam schilder; afgekeecken: nagedaan.
727schilderwijsheit: het inzicht van den schilder; strax: zoo juist nog.
719-28Dit overkwam den Griekschen schilder Nealkes, volgens Plinius, die 't zelfde van Protogenes en een hond vertelt ( Natur. Histor., XXXV, 36, no. 20), overgenomen door Joh. de Brune Jr. in Wetsteen der Vernunften, (3e ed., 1665, bl. 109). Ook op naam van Apelles staat iets dergelijks.
727-28Vgl. Plinius: ‘Fecitque in pictura fortuna naturam’.
727-28Hier begint Vondels weerlegging van Leucippus' redeneering. Versta: hij huidige het toeval, die van dwaasheden houdt; terwijl zijn ooren jeucken: moet aangevuld worden met: naar iets pikants of zoo; in de Aenl. ter Nederd. Dichtk. heeft Vondel: joocken uwe ooren naer eenen vleier.
*[Randschrift:] Wederlegginge der bewijsredenen voor het geval.
730Een dolle: nl. de waanzinnige Leucippus van vs. 699-700.
730-32Hy raeskaelt enz.: zoo in den 1en dr., raaskalt; versta: een dwaas spreekt òf hoogdravende taal òf brult zonder zin.
733woest: verwaarloost; vuil beslagen: met vuilen neerslag (van stof) bedekt.
734vezelingen: stofdeeltjes; van gedaenten grimmelt: wemelt, krioelt van allerlei vreemde formaties.
736iet aertighs: iets goeds of boeiends.
737laedt: bergt; òf - òf: met klemtoon; waessem: uitzweeting.
739weerstaet: lees: wéerstaat, weerstâat.
744drift: drijving, wending.
745wat wil hij nu besluiten: wat kan de dwaas (van vs. 730 of Leucippus van vs. 699) nu concludeeren.
746op dit geval: op dit toeval, nl. van de formaties in stof of wolken; stuiten: doen afspringen, pareeren.
747rancket: raket, netscherm; Kiliaen: reticulum, vgl. Besp. III, 358.
748Versta: als uit die zgn. toevallige formaties toch een zeker beleid spreekt, dan staan we niet tegenover een louter toeval.
753Versta: Maar toegegeven dat de bedoelde formaties door 't toeval veroorzaakt zijn, wat zegt dit tegenover het heele (zoo ordelijke) scheppingswerk?.
759heirkracht: legerschaar; breet: breeduit.
754-60Versta: in die formaties zie ik iets uit iets anders te voorschijn komen, maar ik zie daaruit geen mijnen (onderaardsche gewelven), geen metalen etc. etc. verschijnen, die bij de schepping uit het niet werden geroepen.
761Zoowel de werkstukken van de natuur als van de kunst verkondigen hun maker.
762't geval: het toeval; behoeft: heeft noodig.
763een kranckzinnigh hooft: vgl. vs. 699-700, 730.
764In dat woest gebou van vs. 733 met zijn stofhoopen, waaruit hij tot de wonderen van het toeval besluit.
765-66en hij met het zoo heerlijk aaneengestoven ( aengestoven) heelal meent de heerlijkheid van den Schepper te kunnen verdooven.
767reuckeloos geval: redeloos toeval.
768verbluft: overtroeft, de baas is.
769Versta: dan zou dit uit de goede en doelmatige schikking moeten blijken.
770by geval: door het toeval; van: uit.
773evenredenheit: goede verhouding der onderdeelen tot het geheel, vgl. vs. 318; eindt: doeleinde.
775Bespreng: besprenkel; inck: inkt; ongestalt: vormeloosheid.
777woorden en naemen: verba et nomina (vgl. Dl. VI, p. 43, r. 36).
778bywoort: bepalende toevoeging.
780-81Wat louter toeval is kan men nooit aan verstandig overleg toeschrijven; het welck men dus begunstigh: schijnt bij geval te hooren; het toeval dat men zulke verstandige resultaten toeschrijft.
782-83Vondel doelt duidelijk op een in het Dolhuis gedetineerden schilder, die blijkbaar vrijheid had om naar hartelust te kladden. In het Vondeljaarboek voor 1908 (bl. 124) heeft Corn. J. Gimpel waarschijnlijk gemaakt, dat hier dezelfde schilder Lucas bedoeld is, waarop Jan Vos een puntdicht schreef; schatten ... kunstigh: hielden voor kunstenaar.
784Rubens kunst en tafereel: Rubens' kunstige tafereelen; hoezeer Vondel juist de weloverwogen ordonnantie van den Vlaamschen meester bewonderde bleek al uit de opdracht van Gebroeders, Dl. III, bl. 801, r. 81 vv.;
785't hoogen en verdiepen: deze schilderstermen duiden de figuren op den voorgrond en op den achtergrond aan, de eerste in hun licht- en schaduwbehandeling, de andere in hun perspectief, vgl. Besp. II, 584.
786Als in wedstrijd met de natuur.
787dees nachtuil: de atomist Leucippus in zijn duister hol van vs. 699-700.
788In zijne schaduwen: in de door hem onderstelde schaduwen enz., vgl. vs. 708.
789De meesters: de deskundigen, de ware wijsgeeren; zullen zich enz.: bij een citaat uit Lucretius' De Rerum Natura teekent Lactantius aan: ‘Quos equidem versus numquam sine risu legere possum’, Div. Inst. Lib. III, cap. XVII, (Migne, P.L. VI, kol. 403).
790Dat nu: mogen nu; de vezelaers: de atomisten, met woordspelende bijbedoeling van beuzelaars, vgl. vs. 698; Vondel gebruikt in Palamedes, vs. 392 het ww. vezelen (bij Kiliaen vezelen of veziken) in den zin van fluisteren.
792Versta: en dat zij nu voortaan aan het toeval in 't wilde weg zooveel niet meer toeschrijven.
793Godts kunst: Gods schepping.
793-94waarvoor wy onder 't stuiven; die wij als een schilderij met een gordijn tegen stof bedekken en dus vrijhouden van atomistische leer, die Gods werk met stof bevuilt.
*[Randschrift:] Gelijckenissen, die het geval wederleggen.
796Opdondren: plotseling verschijnen.
798-99Zooals Vondel zelf het stadhuis in aanbouw onder leiding van Daniël Stalpaert bezichtigd had, vlg. Inwydinge, vs. 1169; bekoorde t'Aenschouwen: verlokte om 'te aanschouwen.
801-802Versta: Dat schijnt de heele wereld en de eeuwige sterren door zijn stevigheid uit te dagen.
804de wortel van den grontslagh: nl. de ingeheide paelen van vs. 805.
806Pluto: de god der onderwereld.
808gevelen: de frontispiecen met het beeldhouwwerk van A. Quellinus, dat hier tot vs. 819 kort beschreven wordt, uitvoeriger in Inwydinge, vs. 699-735 en 865-96.
816lucht: hemelstreek, gewest.
817Indien de wiltste Moor: evenzoo in Besp. III, 1209; en zijn vijf zinnen speelden: met al zijn zintuigen mocht grasduinen.
818't Hollantsch Kapitool: het stadhuis van Rome, waarmee Vondel dat van Amsterdam gaarne vergelijkt, vgl. Inwydinge, vs. 919, 1113.
821Kampens geest: het genie van Jacob van Campen, den bouwmeester van het stadhuis.
822vezelen: stofjes, vgl. vezelingen vs. 734, 791.
824geronnen: samengeloopen, van runnen, vgl. vs. 665, 839; by redenloos geval: door gedachteloos, planloos toeval.
795-826Indien hier by geval enz.: dezelfde wending in Besp. III, 1209-vlg.; een Tegenvoeter: vgl.: Op de Tweedraght, Dl. III, bl. 420, vs. 29-21; Vondels bewondering van het nieuwe stadhuis (vgl. Inwydinge, Dl. V, bl. 856) blijkt ook uit Besp. I, 980-84 en II, 1109-10.
825-26Aardige ironie!; moeien: vermoeien; den aschhoop: nl. van het verbrande oude stadhuis.
827Maroos boecken: het epos Aeneïs, door Vondel tweemaal vertaald (Dl. VI en VII) en levenslang als het model der poëzie vereerd; spreeckt: aanspreekt, raadpleegt.
828klanck van hemelval: uit den hemel gevallen klanken; vgl. vs. 731; zinneloos geval: vgl. redenloos geval van vs. 824; wellicht schuilt er woordspel in hemelval en geval en den driedubbelen rijmslag heeft Vondel zeker wel bedoeld.
832Latium: de streek in Italië, waar Aeneas Rome stichtte.
829-33Korte inhoud van Aeneïs; vaert speelen: spelevaart, dartelt; vgl. Olyftack, Dl. III, bl. 377, vs. 5.
834verduren: in duur overtreffen.
837-39Vondel zinspeelt hier op de bewering, die aan de Epicuristen wordt toegeschreven, nl. dat een handvol letters, tallooze malen in 't wilde neergestrooid, ten laatste een regel van Homerus te lezen moeten geven. Cicero bestreed in De natura Deorum, II, 37, 93 het atheïstisch atomisme met de consequentia ad absurdum, dat, als de leer van de toevallige samenvloeiïng der atomen waar was, men ook moest volhouden, dat een hoop opgegooide metalen letters bijv. de Annalen van Ennius konden vormen. Lactantius raakt dit letterargument, dat bij Lucretius niet voorkomt, in zooverre aan, dat hij de epicurische vergelijking van de atomen met letters ter sprake brengt en bestrijdt: Div. Inst. Lib. III, cap. 17 (P.L., VI, kol. 402); vgl. noot bij vs. 699.
841een dwaeze reden: een dwaze redeneering; Lactantius gebruikt t.a.p. het woord deliramenta.
842Met een zinspeling op Hephaistos den godensmid, die levende beelden maakte, bedoelt Vondel, dat zulk een dwaashoofd opnieuw gevormd zou moeten worden.
*[Randschrift:] Kranck bewijs van Epikuur dat de weerelt noit van Godt geschapen is.
843Hy: nog altijd de Leucippus van vs. 699; noch echter: nochtans, daarna nog.
845anbeelt: aanbeeld of aambeeld; smis: smidse.
846Dit schricklijck werreckstuck: het schrikwekkend groot heelal.
847Versta: niets komt voort uit niets en iets is altijd voortgekomen uit iets. Vondel geeft met de eerste stelling letterlijk, met de tweede eenigszins vrij het hoofdbeginsel van Epikouros' natuurleer weer: Οὐδὲν γιγνεται ἐκ τοῦ μὴ ὀντος en οὐδὲν φθείρεται εἰς το μη ὀν, (in Lucretius' De rerum natura, I, 150 en 155) waardoor de eeuwigheid der atomen werd bepaald.
849schroeftuigh: werktuig om een last op te schroeven, hevel, kraan; die packen: die massa van 't heelal.
850Gevijzelt: opgevijzeld; bezorght voor: bewaard voor.
851spatten uit zijn lijck: losschieten uit hun verband; lijck is een scheepsterm voor zeiltouw, vgl. Besp. III, 347; loot (lood), en waterpas: hebben hier ongeveer dezelfde beteekenis als lijck.
844-54Blijkens vs. 855-56 heeft Vondel hier als objiciënt tegen de theïstische leer Epicurus op het oog, wiens atomisme op den slechts vaag historischen Leucippus wordt teruggebracht. Ongemerkt loopt Vondel dus van den eenen atomist (Leukippos) op den anderen (Epikouros) over, en laat hem vragen, waar de bouheer (God), die alles heet gemaakt te hebben, dan de materie en de werktuigen vandaan heeft gehaald. Ook Spinoza ontkent de aannemelijkheid der Schepping: Ethices, I, prop. XV, Schol. (e.c. I, bl. 48). Vondel, die de objectie bij Lactantius gevonden kan hebben ( Div. Inst., Lib. II, cap. IX; Migne, P.L. VI, 297 vlg.), kleedt ze in met een bijgedachte aan den godensmid Hephaïstos.
852-54Versta: welke macht heeft de sterren en de hemelsferen bevestigd?; radt: ronde; Vondel bedoelt zoowel de cirkelvormige sterren als de hemelsferen; Die steilt': die hoogte, nl. die zoo hoog gehangen sterren en sferen; Vondel doelt op het evenwicht der sferen en met 't volgend vs. op hun hechte constructie als bij een bouwwerk; reepen: denkbeeldige banden.
*[Randschrift:] Bewijs dat Godt de weerelt uit niet geschapen heeft, tegens Lukrees, scholier van Epikuur.
855Lukrees: Vondel spreekt hier den grootsten verbreider der monistische leer aan, den Romein Titus Lucretius Carus (vgl. hiervoor, vs. 148), die in zijn gedicht De rerum natura herhaaldelijk den lof zingt van zijn voorganger Epikouros (vs. 147), o.a. in I, 70-90, in V, 1-80, waar hij hem een' Godt noemt (deus ille fuit, deus, vs. 8 en vgl. vs. 19) en in III, 1-30, waar hij hem toespreekt als een licht in de duisternis (e tenebris tantis tam clarum lumen) en als een zon (aethereus sol; III, 1042).
856-57Vondel keert deze laatste lofspraak van den leereling Lucretius om.
860Lucretius noemt Epikouros de eer van 't Grieksche volk (Graiae gentis decus, III, 3).
861Versta: terwijl hij ons het toeval ( een geval) met misleidende voorstelling afschildert; slijck en zwijneborstelen is minachtend voor verf en penseel, wel met bijgedachte aan den verckensdraf van vs. 660. Voor de literaire schoonheid van Lucretius' gedicht had Vondel geen oog of wilde hij niet hebben.
862af worstelen: in een worsteling overwinnen, buiten gevecht stellen.
863-64Lucretius loofde Epikouros als den man, die met zijn genie iedereen, gelijk een zon de sterren, overtrof, De rer. nat. III, 1041-42; Lactantius teekent hierbij aan ( Div. Inst. III, 17), dat hij dus ook Socrates en Plato minder vond dan Epikouros; Vondel zet Pytagoras in plaats van Socrates; in De Ira Dei haalt Lactantius ze alle drie (met nog Zeno en Aristoteles) aan als tegenstanders van de atomisten, cap. VIII (Migne, P.L. VII, kol. 109).
865O grovaert: dit aan 't adres van Lucretius; bera u enz.: zoek een wijzer leermeester dan Epikouros.
866anckersmidt: grofsmid, die ankers voor schepen en huizen smeedt; behoeft: heeft noodig.
870Dit direct als antwoord op de vraag van vs. 844-45; reedtschap: gereedschap.
| |
vorige