[Petrus Johannes Kasteleijn]

Kasteleijn (Petrus Johannes) 4 werd geboren te Breukelen, den 2 April 1746. In zijne vroege jeugd verloor hij zijnen vader, en zijne

moeder begaf zich met zijnen broeder, zijne beide zusters en hem naar Duitschland, doch kwam naderhand met hare kinderen in Holland terug, en onze kasteleijn werd in den ouderdom van twaalf jaren te Utrecht als leerling in eene apotheek besteld, en na verloop van twee jaren kwam hij te Amsterdam zijne oefeningen in de schei- en kruidmengkunde met allen lust en ijver voortzetten.

Met het beste oogmerk en het voordeeligst vooruitzigt besloot hij na den dood zijner moeder, op raad van zijne voogden, om zijn geluk in de West-Indiën te gaan beproeven; hij verliet te dien einde in het jaar 1765 het vaderland en stevende naar Suriname, alwaar hij weldra op de plantaadje La Vicontre naar zijn genoegen geplaatst werd, zoodat hij eerlang zijn bestaan verzekerd achtte te zijn; dan een ontzettend ongeval verijdelde op eens zijne hoop en vernietigde zijne streelende vooruitzigten.

Op dezelfde plantaadje bevond zich een jongeling, jan willem arends genaamd, die de vriend en medgezel van kasteleijn geworden was. Beiden bevonden zich op den 23 Januarij 1766 in eene kamer waar geladen geweren stonden; schertsende nemen zij er elk een en exerceren er mede, onkundig dat dezelven geladen waren; onder het behandelen van het geweer deed kasteleijn ongelukkig den haan van het zijne losgaan, en trof zijn' vriend arends zoodanig, dat hij dood nederviel. Zijne wanhoop over dit vreeslijk ongeluk was onbeschrijflijk, en schoon het strengste geregtelijk onderzoek hem onschuldig verklaarde, was zijne gemoeds-

rust al te zeer geschokt, om langer op een' bodem te vertoeven, waar zijne hand het bloed zijns vriends had doen stroomen. In de maand Julij van hetzelfde jaar bevond hij zich reeds weder te Amsterdam.

Zes jaren na dit treurig voorval, en dus in 1772, vestigde kasteleijn zich als Apotheker te Amsterdam, en huwde in hetzelfde jaar met adriana barré, die hij in 1778 door den dood verloor 1, hem nalatende twee dochters, waarvan de oudste in 1797 ongelukkig verdronk.

Het ongeluk scheen den braven kasteleijn bij aanhoudendheid op de hielen te volgen. Eene lang aanhoudende hevige ziekte, kort na den dood zijner echtgenoote, kostte hem de helft van zijn gezigt en verloop in zijn bestaanmiddel. Elf jaren had hij, worstelende met allerlei tegenspoeden in eenzaamheid gesleten, toen hij den 26 November 1789 hertrouwde met johanna christina de grimo, eene waardige vrouw, die tot zijn einde toe zuur en zoet, lief en leed getrouwelijk met hem gedeeld heeft, en zijn' dood, die den 18 April 1794 voorviel, nog op dit oogenblik, en dus sedert bijna dertig jaren, opregtelijk betreurt.

Als scheikundige bezat kasteleijn ongemeene verdiensten; zijne uitgegevene werken in dit vak

getuigen van zijne kunde en onvermoeide vlijt 1. Zijne bedrevenheid in andere wetenschappen is ook blijkbaar in de bijdragen door hem geleverd tot het belangrijk werk, getiteld: Volledige Beschrijving van alle Kunsten, Ambachten, enz. 2. Wij hebben den braven, werkzamen man slechts in zijne laatste levensjaren gekend, en zijn meermaals getuigen geweest van zijne onvermoeide vlijt, zoo bij het nemen van proeven in zijn wetenschappelijk vak als van zijne leerzame en onderrigtende gesprekken, welke hij altoos met eene zedigheid voerde, die ieder behaagt en inneemt voor den man, die zich op zijne meerdere kennis niets laat voorstaan.

Aangenaam wisselde hij zijne wetenschappelijke werkzaamheden af met de beöefening der dichtkunst. Het is waar, hij trad op een tijdvak, dat men werktuiglijke verzenmakerij voor dichtkunst hield, en er geheele stapels met genootschappelijke, bekroonde en onbekroonde rijmstukken in het licht verschenen. Ook hij huldigde aanvankelijk den tijdgeest met opstellen in den heerschenden smaak, navolgingen en vertalingen. Op het voorbeeld der

Leydsche en Haagsche dichtgenootschappen, zocht hij ook een dergelijk in Amsterdam tot stand te brengen, het welk ter spreuk voerde: Natuur begaaft, Oefening beschaaft, en een deel met gedichten uitgaf, doch vervolgens weder te niet liep. Den Amsterdamschen schouwburg leverde hij in 1778 eene berijmde vertaling van den Graaf van Olsbach, naar het Hoogduitsch van brandes, en het volgende jaar een gedeeltelijk vertaald tooneelspel, Dormont en Julia genaamd, bijna gelijktijdig verscheen een bundel, getiteld: Dichtlievende Verlustigingen, behelzende vertaalde verzen van Hoogduitsche dichters; in 1730 gaf hij zijne Proeve over de kunst om altijd vrolijk te zijn, naar het Hoogduitsch, van Uz, in het licht. De Vaderlandsche Zanger, in 1781 bij losse blaadjes verschenen, behelsde in den trant der straatliedjes eenige stukjes om den volksgeest op te winden, bij gelegenheid van den oorlog met Engeland. Bij eene latere monstering heeft hij zelf al deze voortbrengselen, als ook eenige later uitgegeven tooneelstukken en zijne twee deelen met Oorspronglijke Dichtwerken, 1783, als onrijpe vruchten, verworpen 1; hoewel het ons voorkomt dat hij over de laatste verzameling te streng vonnist; dezelve behelst inderdaad onder de fabelen, hekel- en puntdichten, verscheiden zeer geestige stukjes 1.

‘Welk eene evenredigheid schijnt het,’ zegt brender à brandis 1, ‘dat lieden van zoo veel kunde en bekwaamheid (als kasteleijn) zoo veel moeite doen om hun bestaan te vinden, daar anderen, zonder eenige moeite, als van het geluk overal omringd worden!’ Kasteleijn, die deze waarneming bij eigen ervaring gedaan had, lost dit verschijnsel vrij luimig op in een stukje uit de zoo even genoemde verzameling, getiteld:

Behalve eenige andere losse stukjes van zijne hand, meest tot de tijdsgelegenheid betrekkelijk, gaf hij in 1787 een politiek-didactisch dichtstuk in het licht, getiteld: Wijsheid, de zuil der Vrijheid, in vier zangen, waarin veel goeds en menig nutte staatsles gevonden wordt, waarvan echter spoedig de Pruissische troepen het opvolgen kwamen beletten.

Kasteleijn had het geluk, mogen wij wel zeggen, om verscheiden der uitgeloofde medailles bij het Leydsche dichtgenootschap te behalen, die hij in ons oog verdiende; zijn alzoo bekroond dichtstuk: De Invloed van een vast Geloof aan de Voorzienigheid 1, is inderdaad een zeer fraai stuk, en toch, gelijk de Heer van kampen met regt aanmerkt 2, ‘een uitvloeisel, niet der kunst, maar van het hart. - Hij kon dezen invloed het beste afmalen, dien hij zelf in zijne tegenspoeden zoo krachtig ordervond.’ Zijne insgelijks bekroonde theoretische verhandeling Over de vereischten en kenmerken van den stijl der poëzij 3 draagt vele blijken van zijne belezenheid en gezond oordeel. Drie anderen zijner bekroonde dichtstukken, De Onschuld, De Inenting der Kinderziekte en Lierzang op franklin, zijn ongedrukt gebleven.

Met warmte heeft zijn godsdienstig gevoel zich uitgedrukt in de liederen, die hij leverde tot de verzameling van Christelijke Gezangen, bij de Doopsgezinden sedert 1796 in gebruik en bekend onder den naam van grooten bundel 4.

Kasteleijns tooneelarbeid bestaat uit vertalingen der beste Hoogduitsche stukken, namelijk behalve de twee reeds vroeger genoemden, Moliere, 1781, De Marquis de Bouillé;, 1782, De jufferlijke Kamerdienaar, 1783, Elfride, 1783, Codrus, 1784, Olintes, 1784, Erastes en Lucinde, 1786, Eduard de derde, 1786, en Carolina van Eerburg, 1788, benevens twee kleine stukjes van eigen vinding, De Schouwburg, of Loon naar werk, 1780 en De Tooneelsluiting, 1788, meest allen op den Amsterdamschen schouwburg vertoond. Codrus, naar het Hoogduitsch van cronegk 1, is wel het beste van allen, en schijnt, naar het gevoelen van den Heer van kampen 2, en ook het onze, ‘in roerende, zieltreffende aandoeningen, en tevens in heldengrootheid, sterkere schilderingen dan het oorspronglijk te behelzen.’ Olintes is zeer scherp door helmersbeoordeeld 3. Elfride hebben wij altijd een uiterst gebrekkig stuk gevonden, schoon kasteleijn er nog al hoog mede ging; de Heer barbaz noemt hetzelve te regt een ‘treurspel-pantomime 4.’ Beide laatste stukken zijn ondertusschen herhaalde malen met veel toejuiching, en de voortreffelijke Codrus, zoo veel wij weten, nimmer vertoond geworden.

Behalve de vertaling der Mengelwerken van fredrik,

Vrijheer van den trenck, 4 deelen, te Dordrecht, in 1789 gedrukt, zijn ook de vertalingen van den Onechten Zoon, De Indianen in Engeland en eenige andere tooneelstukken in proza van zijne hand.

In 1792 en 1793 gaf hij twee deelen met lierzangen en eene verbeterde uitgave der beide treurspelen Olintes en Eduard de derde in het licht onder den titel van Nieuwste Poëzij, en hield in het voorberigt des eersten deels eene monstering over zijne vroeger uitgegeven werken, waarvan hij een tiental verwierp. Onder de lierzangen zijn inderdaad meesterstukken; welk eene kracht en stoutheid van denkbeelden treft men aan in dien, welken wij hier met genoegen in zijn geheel afschrijven, getiteld:

Dit onderwerp bezong hij in 1793, toen de rampen des oorlogs onzen vaderlandschen bodem met rasse schreden naderden, en is dus een zijner laatste dichtstukken, hetwelk, met zijne vroegeren vergeleken, de sprekende blijken draagt van vordering in de kunst, en toont dat kasteleijn, had hij nog eenige jaren mogen leven, een uitmuntend sieraad van den Nederlandschen zangberg zou geworden zijn. Inderdaad, ‘men moet zich verwonderen,’ gelijk brender à brandis wel zegt 2, ‘dat hij, vooral in de laatste jaren, zulke stoute en verheven denkbeelden in zijne gedichten heeft kunnen brengen, daar zijne huisselijke omstandigheden anderen, als het ware, tot denken ongeschikt zouden gemaakt hebben.’