auteur: Joost van den Vondel
editeur: Leo Simons, C.R. de Klerk, B.H. Molkenboer, J. Prinsen J.Lzn, H.W.E. Moller en J.F.M. Sterck
bron: J.F.M. Sterck, H.W.E. Moller, C.R. de Klerk, B.H. Molkenboer, J. Prinsen J.Lzn. en L. Simons (eds), De werken van Vondel. Tweede deel 1620-1627. De Maatschappij voor goede en goedkoope lectuur, Amsterdam 1929
verantwoording
inhoudsopgave
doorzoek de hele tekst
downloads
|
|
| |
| | | |
Davids Lofzangh van Hiervsalem:
Die heerlycke en Heylige Stad Gods.
Of een Poëtische uytbreydinge over den 122. Psalm/aant.*
Ick verheuge my dies dat my gezeyd is, &c.
Wanneer ick over 't hoofd Ierusalems zie hangen 1
Het uytgetogen zweerd dat haren schedel dreyght: 2
Wanneer ick Sion zie met ketenen gevangen, 3
En dat zoo schoonen Zon haer p'ruyck ter aerden neyght: 4
5
Als ick ons daecken zie en muren omgevallen, 5
Ge-effent met het gras dat 't leeghste dal besloegh, 6
| | | |
En 't pratte Babilon met dees' Tropheen gaen brallen 7
Die David zegenrijck den Philistijn ontjoegh: 8
Dan sterft myn hert van rouw, dan gaet het op een schreijen, 9
10
Dan ben ick als de sneeuw die voor den Zomer smelt:
Dan gaet myn droeve ziel in 't dal van droefheyd weijen,
Daer stadigh eenen stroom van vochte peerlen zwelt. 12
Maer als ick, wederom gekomen tot my zelven,
De spitsen ryzen zie van 't heerlyck nieuw gebouw,
15
Den Tempel en 't Paleys, die prachtige gewelven,
Dan schep ick zo veel vreugds als voormaels was de rouw.
Dan spreeck ick by my zelf: o Salem uytverkoren! 17
Van blyschap iuyght myn hert, van vreugd ontspringt myn ziel,
Om dat, ick weet niet wie, my luyst'ren komt in d'ooren: 19
20
De Stad is we'er gebouwt die voormaels neder viel:
God God heeft aengezien 't boetveerdige verned'ren
Van zyn twaelfstammigh volck gevangen aen d'Euphraet, 22
De Tempel wederom met Marmorsteen en Ced'ren
Den Sterren 't voorhoofd bied, en nae de Wolcken gaet. 24
25
Het Heylighdom dat praelt met goude en zilv're vaten: 25
De Priest'ren op een nieuw 't hoog Altaer smoocken doen: 26
Men hoort de Rund'ren we'er en vette Koeijen blaten,
Welcx smeer geheylight is om 't offervuyr te vo'en. 28
Klimt op in 's Heeren huys, klimt op in 't huys des Heeren, 29
30
Van onzer Vad'ren Stad de poorten open staen.
| | | |
Laet's Priesters lippen u Gods Wet en zeden leeren,
En aen zijn voetschabel roept uwen Koningh aen. 32
O uytverkoren Stad! o Moeder aller Steden!
Door's Hemels schickingh zelf niet by geval gesticht, 34
35
Tot een byzonder eynd, door's Oppersten beleden; 35
Ghy zult myn doelwit zyn, en stof van myn gedicht.
O eere van Iudeen! o Zetel van de Stammen 37
Die met den heyl'gen glans eens Godheyds zyn bekleed!
Ghy blinckt met's Koninghs kroon, en 's Tempels heyl'ge vlammen 39
40
Dat elck een die u siet van u te spreken weet.
Den yver my verslind, en krenckt by nae myn zinnen 41
Wanneer ick vieren help op t' statighst't hooge Feest: 42
Dan ben ick naulycx mensch, maer een der Cherubinnen: 43
Myn Lichaem is wel hier maer elders mynen Geest.
45
Men ziet een weereld hier van menschen t' zamen dringen,
Van wyd en zyd te hoop vergadert op een ste': 46
Gelijck de vloeden die van hier en daer ontspringen,
En geven zich op 't lest uyt d'enghten in een Zee. 48
De Priesterlycke Rey, welrieckende van 't smeeren, 49
50
Uytmuntende in çieragie, elcx aenzicht tot zich haelt. 50
In rocken, gordels, hoen, en geschakeerde kleeren 51
In goud en klaer gesteente het oogh bynae verdwaelt.
| | | |
't Slachtoffer eerst gehecht geknoopt aen's Altaers hoornen, 53
Met zyn warm ingewand het heyligh plat beslaet. 54
55
Den Hemel, die zich om 's volcx zonden gingh vertoornen,
Op d' Offerhanden ziet, en zich verzoenen laet. 56
Daer vanght dan't loven aen, daer zingtmen Gode Psalmen:
De wind het snarenspel en 't Goddelijck Musyck 58
In 't hangende gewelf doen d'Echo wedergalmen. 59
60
Dan juychense als om strijd met d'Eng'len algelijck.
God Iacobs, roepen zy, van kalveren noch stieren
Kan 'tuytgestorte rood afwasschen onze smet,
Maer een veel eed'ler bloed van 't slachtschaep goedertieren, 63
Ons allen tot een zoen en offer voorgezet.
65
Wy zien alleen op Hem, op Hem alleen wy oogen.
Hy word door deze dienst ons levende afgebeeld. 66
O komt MESSIAS! komt, en helpt ons onvermogen, 67
Op dat de schaduw vlie die ons voor d'oogen speelt. 68
Lof lof zy Gode en 't Lam dat eer de sterren bloncken 69
70
Ons met zijn dierbaer bloed hem zelven heeft gekocht. 70
Heft als gevleugelt op uwe herten leegh gezoncken, 71
En draeght des hoochsten roem ten wolcken inde locht. 72
| | | |
O peerle van het rijck! o hoofdstad uytgelezen!
Noch zwyge ick dat in u van elpenbeen en goud
75
Staet vol van majesteyt de rechterstoel gerezen, 75
Daer elck zijn vonnis haelt als Iuda vierschaer houd. 76
Hier dringtmen voor 't paleys. d'een moet den Koning spreken,
En d'ander hem te zien is al zyns herten wensch:
Zoo flucx hy zich vertoont is elcx gemoed bezweken, 79
80
Als hy meer God gelijckt dan eenigh sterflijck mensch. 80
Dat Memphis 't hoofd in hael, en vry den moed laet dalen 81
Voor't glinst'rende Kasteel dat inde bergen light. 82
Dat Sidon niet eens droom dees' spitsen t'achterhalen, 83
En Tyrus elders wende haer schaemrood aengezicht. 84
85
Zy pronckt gelijck de Bruyt eens Koninghs hooghverheven.
Kleynoodgie is haer çieragie, en purper hare dracht. 86
Den Hemel scheen verlieft zijn trouwe aen haer te geven,
En heeft om dees' Godin alle and're ste'en veracht.
Zy schijnt een Paradijs omhelst van zilv're beken, 89
90
Een Eden daer het Mann' aen't hout des levens groeyt, 90
Een rieckende prieel dat nergens by geleken 91
Geen wintervlagen voelt, maer altijd jeughdigh bloeyt.
| | | |
Zy treed gelijck een Paeuw, wiens schemerende schachten 93
De schoonste Vogl'en zelf ontluyst'ren heel beschaemt. 94
95
Maer zacht, mijn Zangeres! daer schiet in mijn gedachten
Dat zy geen roem ontbeert die alsins is befaemt. 96
't Zy dat ick dan aenzie dat binnen uwe wallen 97
't Hoofd Levi vet gezalft, en Iuda word gekroont: 98
Datze elck nae haren staet op 't alderheerlijcxt brallen, 99
100
En dat d'een 't heylighdom, en d'ander 't hof bewoont:
Het zy dat ick aenzie, dat ghy begrijpt de Kooren 101
Van 't blinckende gewelf't welck Gode is toegewijd, 102
Daer d'Hemel de gebe'en der Heyl'gen wil verhooren,
En als wy zijn vervloeckt ons we'er gebenedijd: 104
105
Het zy ick u aenschouwe als't beeld, dat ons nae't leven 105
Een Stad voor oogen bootst, waer van dat yder een, 106
Elck een die van de Geest des Heeren word gedreven
In 't lest der dagen word een levendige steen: 108
Het zy ghy 't munster my wilt van die Stad toeschynen 109
110
Daer onzer Vad'ren God van is de Timmerman, 110
| | | |
Wiens poorten Peerlen zyn, wiens muren zyn Robynen, 111
Een Stad die eeuwigh blyft, noch zich bewegen kan: 112
Ghy zyt Ierusalem en blijft myns herten weelde.
Dat Iacob als hy is ontlast van Babels juck 114-vlgg.
115
Van verre u heyl toewenschte, en zynen zegen deelde!
Dat op uw minnaers daelde een regen van geluck! 116
Vermids de brand des twists ne'erblixemt hooge muren,
En voorspoed in de schoot van vrede en eendracht rust,
Moet vrede in u altyd en eeuwiglycken duren, 119
120
En 't vuyr des dullen kryghs steeds blyven uytgebluscht.
Om onzer broed'ren wil, ter liefde van de vrunden, 121
Die ghy een herbergh streckt en aengename woonst', 122
Wy hertelycker noch u vrede en welvaert gunden,
En wenschen dat ghy groeyt en bloeyt op 't alderschoonst'. 124
125
Om d'heyl'ge dorpels oock, die binnen uwe vesten 125
Geplaetst zyn, en betre'en van Aärons geslacht,
Ick steeds betrachten wil al't geen u dient ten besten,
Gelyck een die uw heyl zyn heyl te wezen acht. *
EYNDE.
DOOR EEN IS 'T NU VOLDAEN.
|
*1620. Afgedrukt volgens de eerste uitgave achter Hierusalem Verwoest (zie blz. 74), blz. 75 vlgg. Dit gedicht is 'n uitbreiding van de 121e psalm (in de Prot. bijbel 122).
Davids Lofzangh: van David kan in de beneden vermelde opvatting deze psalm niet zijn. In de Hebreeuwse tekst staat er bij: van David; als 't 'n psalm van David is, kan 't alleen 'n lied zijn van de pelgrims die driemaal in 't jaar optrokken naar Jeruzalem, om de hoge feesten te vieren; - dies: over dit; deze tekst is uit de Deux-aes-Bijbel; 't is 't begin van deze psalm.
Boven deze psalm staat: Een gezang der opgangen. Velen en ook Vondel blijkbaar (zie vs. 21, 22) beschouwen deze psalm als 'n lied van de Joodse ballingen, die uit de Babiloniese gevangenschap opgingen naar Jeruzalem, en toen ze 't herbouwde Jeruzalem aanschouwden hun vreugde uitzongen over de heerlikheid van hun stad. Daarom laat Vondel hun in de eerste drie strofen hun droefheid uiten over de rampen van 't vroegere Jeruzalem. De zeer brede uitbreiding van de eigenlike psalm begint bij de 4e strofe.
1ick: de Joodse balling is hier aan 't woord; over: boven.
2uytgetogen: uitgetrokken; met zinspeling op 't zwaard van Dámokles, hier de voorspellingen van de profeten die als 'n voortdurende bedreiging Jeruzalem boven 't hoofd hingen.
3met ketenen gevangen: toen Israël werd weggevoerd door Nabuchodonosor.
4schoonen: schoon 'n; p'ruyck uit paruick; de stralen van de zon worden dikwels met 'n goude haarkrans vergeleken.
5daecken: huizen, paleizen ('t Latijnse tecta).
6Ge-effent: gelijk gemaakt; leeghste: laagste; besloegh: bedekte.
7Babilon: 't Babilon van Nabuchodonosor, die volk en schatten wegvoerde uit Jeruzalem. brallen: pronken.
8David heeft de Filistijnen dikwels verslagen, en ze eindelik voor goed onschadelik gemaakt (2 Koningen of 2 Samuel 8:1).
9dan gaet het op een schreijen: dan komt 't tot schreien.
12vochte peerlen: geparelde tranen.
22aen d'Euphraet: de rivier van Babilon.
24't voorhoofd bied: trotseert; nae de Wolcken gaet: oprijst tot de wolken.
25met goude en zilv're vaten die Cyrus aan de Joden had teruggegeven (1 Esdras 1:8-11).
26op een nieuw: opnieuw (oorspr. zegswijze; nieuw is hier zelfst. nmw.); smoocken: roken, branden (van de brandoffers op 't brandofferaltaar).
28Welcx smeer....: wier vet bestemd is ( welcx ook voor 't meerv. zoals wiens).
29Klimt op in: gaat op naar (men moest langs verschillende terrassen opstijgen naar de tempel).
32aen zijn voetschabel: aan de voetbank van God uw Koning, d.i. voor de Ark des Verbonds, waarboven God zetelde (vergel. Uittocht 25:22).
34niet by geval: niet door 't toeval (in tegenstelling met: Door 's Hemels schickingh).
35eynd: doel; door 's Oppersten beleden: door beschikking ('t leiden) van 't Opperwezen; beleden: Vlaamse vorm van beleiden: beschikken.
37O eere van Iudeen: o heerlikste stad van Judea; Iudeen 3e n.v.'s vorm.
41yver: liefde voor God; krenckt by nae myn zinnen: brengt mij bijna in geestverrukking ( zinnen: verstand).
42op t' statighst: op zo plechtig mogelike wijze.
43maer een der Cherubinnen, omdat hij, evenals zij, in geestverrukking staat voor God.
46te hoop: (tot 'n hoop) te samen; ste' ( stede) : plaats.
48geven zich: begeven zich, storten zich; uyt d'enghten: uit hun enge beddingen.
49't smeeren: 't zalven; de priesters werden bij hun wijding met welriekende balsemolie gezalfd (Levit. 8:12).
50elcx aenzicht tot zich haelt: trekt ieders ogen tot zich.
51hoen (uit hoeden) : (mijters), hoofdbekleedsels; zowel de priesters als de hogepriester droegen twee hoofdbekleedsels (de beschrijving van de priesterkleding, Uittocht 28 en Joodse Geschiedenissen 3:8) zie blz. 197 op vs. 1978; geschakeerde: veelkleurige (zie Uittocht 28 en 39).
53gehecht: vastgemaakt; 's Altaers hoornen: elke hoek van 't altaar liep uit in 'n punt die de vorm van 'n hoorn had.
54plat: altaarplat, altaar; beslaet: bedekt.
56Offerhanden voor Offerande, zie Dl. 1 blz. 476 in de tietel.
58De goddelike muziek van blaas- en snaarinstrumenten (letterlik: 't blaas- en snarespel van de goddelike muziek, snarespel en muziek voor muziek van snarespel, gewone zegwijze bij Vondel); Musyck met ei-klank (zie Dl. 1 blz. 659 op vs. 11).
59hangende: (zijwaarts) neer glooiend, neer welvend.
63't slachtschaep goedertieren: 't barmhartige offerlam; hier wordt gezinspeeld op 't offerlam bij uitnemendheid, de enige die ons met God kon verzoenen, Kristus, zoals ook uit de volgende verzen blijkt.
66levende: naar 't leven, in werkelikheid.
67onvermogen: nml. 't onvermogen om verzoening te verkrijgen.
68Opdat de voorafbeelding verdwijnen mag, die wij als 'n voorspel voor onze ogen zien.
69eer de sterren bloncken: van eeuwigheid had God besloten dat wij door 't bloed van Kristus zouden verlost worden (1 Petrus 1:20).
70dierbaer: kostbaar; hem zelven: voor zich zelf; gekocht: losgekocht.
71als gevleugelt: als op vleugels; leegh gezoncken: laag gezonken (in droefheid).
72En verheft de heerlikheid van d'Allerhoogste tot in de hemel.
75Staet.... gerezen: omhoog rijst; de rechterstoel: zie aant. op vs. 2366 blz. 214.
76als Iuda vierschaer houd: als (de koning van) Israël recht spreekt.
79bezweken: buiten zich zelf van bewondering.
80Als: omdat; eenigh: een of ander.
81Memphis: de hoofdstad van Egipte; 't hoofd in hael: terugtrekt. zie aant. op vs. 391 blz. 121; en vry....: en gerust z'n trots laat dalen.
82Kasteel: David's burcht, die lag op de hoogste berg van Jeruzalem ( Joodse Oorl. 5:13).
83Sidon: lange tijd de voornaamste stad van Fenicië, maar later kreeg Tyrus (zie vs. 566 blz. 129) de overhand; t'achterhalen: te evenaren.
84schaemrood: (met zinspeling op 't beroemde Tyries purper?).
86Kostbaarheid is haar sieraad; spreek uit kleinoodzje en sieraadzje ( Kleynoodgie voor kleinood onder invloed van 't meerv. kleinoodiën en van de woorden op - agie zoals çieragie) ; purper: de kleur van de koningsgewaden in de oudheid.
89omhelst van: omsloten door; o.a. de Kedronbeek.
90het Mann' aen 't hout des levens groeyt: waar 't manna ('t levensbrood) aan de boom des Levens groeit zoals in 't Paradijs ( Eden) (met zinspeling op 't kruishout waaraan Kristus stierf, en voor ons 't geestelik leven groeide).
91Een rieckende prieel: 'n geurige boomgaard (nog in de middeleeuwse betekenis); nergens by geleken: door niets geëvenaard.
93schemerende schachten: schitterende veren ( schemeren = schimmeren: lichten, schitteren).
94zelf: zelfs: heel beschaemt: tot hun grote schaamte.
97't Zy....: of ik al beschouw (de nazin in vs. 113).
98't Hoofd van de nakomelingen van Levi met olijf-olie wordt gezalfd bij hun wijding tot priester (de stam van Levi was bestemd voor de dienst van God); de stam van Juda kreeg de kroon van 't koningschap, toen David door Samuel tot koning werd gezalfd; en aan Juda bleef de koningskroon totdat de Kristus komen zou volgens Jacobs voorspelling (zie Schepping 49:10) (letterl. Levi 't hoofd wordt gezalfd, en Juda 't hoofd wordt gekroond).
99brallen: pralen, in luister schitteren.
101begrijpt de Kooren: in u omsluit de heilige plaatsen,
102't blinckende gewelf: nml. de tempel, die zo schitterde door z'n goude koepel.
104gebenedijd: zegent (van gebenedij( d) en; nog in 't Vlaams naast 't eveneens verouderde benedijen).
106Een Stad: de kerk van Kristus (Dionysius de Karthuizer van Roermond, legt deze psalm in de mond van de leden der Kerk; zo vond Vondel 't ook in Het Boeck der Gesangen boven ‘Den CXXIJ. Psalm’); bootst: (boetseert, vormt) uitbeeldt.
108De kristenen zijn de levende stenen van Kristus' kerk: 1 Petr. 2:5: Laat gij, (kristenen) als levende stenen u opbouwen (op Kristus) tot 'n geestelik huis.
109't munster: 't voorbeeld; ( munster: bijvorm van monster) ; die Stad: 't hemels Jeruzalem; deze toepassing van de psalm op 't hemels Jeruzalem bij verschillende kerkvaders o.a. Sint Augustinus, die 't als 'n vreugdelied leggen in de mond van de zaligen in de Hemel.
110Timmerman: bouwer ( tímmeren vroeger 't algemene woord voor bouwen zoals ook in Vondel's Deux-aes-Bijbel).
111Zoals Joannes 't hemels Jeruzalem zag (Openbaring 21:21).
112zich bewegen: veranderen, vergaan.
114-vlgg.Mocht Israël ( Iacob) als 't bevrijd is van Babel's gevangenschap, u van verre heil toewensen, en u zegenen ( zynen zegen deelde: mocht 't u zijn zegenwens toedelen).
116Mocht op die u lief hebben, neerdalen 'n regen van geluk.
119Moet: moge ( moeten was in 't middeleeuws't gewone woord voor'n wens); eeuwiglycken: (bijw. op - en).
121de broed'ren en de vrunden zijn alle ware Israëlieten.
122woonst' ( woonste): woning (nog 'n gewoon woord in 't Vlaams-Brabants).
124op 't alderschoonst': zo heerlik mogelik.
125d'heyl'ge dorpels: de heilige tempelgebouwen.
*De vier laatste strofen beantwoorden onmiddelik aan de vier laatste verzen van de psalm (6-9).
|
|
vorige