auteur: Joost van den Vondel
editeur: Leo Simons, C.R. de Klerk, J. Prinsen J.Lzn, H.W.E. Moller, B.H. Molkenboer, J.F.M. Sterck, L.C. Michels, C.G.N. de Vooys, C.C. van de Graft, J.D. Meerwaldt en A.A. Verdenius
bron:
J.F.M. Sterck, H.W.E. Moller, C.G.N. de Vooys, C.R. de Klerk, B.H. Molkenboer, J. Prinsen J.Lzn., L. Simons, C.C. van de Graft, L.C. Michels, J.D. Meerwaldt en A.A. Verdenius (eds), De werken van Vondel. Negende deel 1660-1663. De Maatschappij voor goede en goedkoope lectuur, Amsterdam 1936
verantwoording
inhoudsopgave
doorzoek de hele tekst
downloads
|
|
| |
| | | |
Bespiegelingen van Godtsdienst.
Het vierde boeck.
De Godtheit dus ontdeckt door ons bespiegeling, *1
In haer natuure, en aert, en wercken, waerze ging
En uitscheen buiten zich, in 't scheppen, onderhouwen,
Regeeren van 't heelal, en wat haer in gebouwen 4
5
Ons toelicht, daer den mensch het hooftgebiet in past; 5
Zoo schaemt de twijflaer zich: zoo staet de grontvest vast, 6
Waerop de reden leert den dienst der Godtheit stichten,
Den dienst, die voor gewelt, noch lasteren zal zwichten,
Maer al de weerelt door, en eeuwigh, zonder endt,
10
Als een natuurwet, schijnt den mensche in 't hart geprent:
Want schoon de volcken, min of meer, oock gruwzaem, doolen
In Godt, en zijnen dienst, by ongelijcke schoolen 12
Geleert, en ingevoert; het algemeene slot 13
Staet vast op dezen gront, zoo wijdt de naem van Godt
15
Den menschen op de tong en lippen is bestorven,
't En zy by heidenschslagh, verwildert, en bedorven, 16
Of eigenzinnigen, belust een nieuwe baen, 17
Die van de heirbaen wijckt, ter zijden in te slaen,
Op onverdaedighbaere en krachtelooze punten, *19
20
Om boven het gezagh der wijsten uit te munten.
Lukrees, de schiltknaep en de tolck van Epikuur, 21
Een' Godt by hem, doortast den boezem van natuur, 22
Ontvout, uit 's meesters mont, al haer geheimenissen, 23
Om in 't godtvruchtigh hart der menschen uit te wissen
| | | |
25
Het ingedruckte merck van Godts voorzienigheit, 25
Den godtsdienst, en 't geloof, in schijn, als of hy pleit
Voor d'eere en majesteit der Goden, welcker grootheit
Niet afstijght uit den troon tot 's weerelts laeghte en snootheit: 28
Want, zeght hy, het is heel nootwendigh dat der Goôn 29
30
Natuur en aert, by zich onsterflijck, eenen toon
Van oude in vrede volge, en, in de hooge daecken, 30-3131
Heel wijt van onzen staet en menschelijcke zaecken
Gescheiden, zich alleen onthoude, als die altoos 33
Bevrijt van jammeren en noot, en smerteloos,
35
Door haere middelen grootmaghtigh heeft gescheenen, 35
Geensins uit nootdruft iet van ons behoeft te leenen,
Door geen verdiensten tot gena bewogen wort,
Noch door verbolgenheit tot wraecklust aengeport. 29-38
De zelve dichter, die het al regeert door d'orden *39
40
Der teelende natuure, ontkent dat iet kan worden 39-40
Uit niet, en schept en baert een weerelt by geval, 40-41
Uit vezelinge, en stof, gegroeit van overal; 41-42
Verlichaemt 's menschen ziel, en laet de ziel bederven,
En zonder overschot, gelijck het lichaem, sterven; 43-44
45
Stoffeert dit groot heelal met lichaemen, en laet 45
Een ledige ydelheit, waer 't lijf geen plaets beslaet. 46
Hy acht onsterflijckheit, noch heil, maer stil van harte,
Gerust, en zorgeloos, en vry van schrick en smerte,
Te leven, zonder hoop op loon, en vrees voor straf,
50
Tot dat de zerck de ziel en dootbus decke in 't graf; 47-50
Gelijck hy 't heeft geschept uit Epikurus vonden, 51
Die stout de banden van den godtsdienst heeft ontbonden:
Want schoon zijn pen den dienst der afgoôn wederleght, 53
| | | |
Dewijlze oock zelf den dienst des waeren Godts bevecht,
55
Zoo geeftze vryen toom aen alle godeloosheit,
Daer dijck noch paelwerk stuit den springvloet van haer boosheit,
Indien geen Godtheit zich met 's menschen werck bekreunt;
Een droom des ongodists, met schijnreên ondersteunt,
Gelijck ons grontbewijs ontdeckt heeft, in het stercken 59
60
Van Godts voorzienigheit, te kenbaer in haer wercken, 60
Lukrees, om 's vollecks hals t'ontlasten van het juck *
Des Godtsdiensts, zoo hy stoft, ontvout het gruwelstuck, 62
In Aulis aengerecht, daer zelfs de Griecksche vorsten 63
Hun wapens met den moort der zuivre maeght bemorsten.
65
De dochter, met de huif op 't uitgekemde hair, 65
Dat nedervloeide, wert ter slincke zy gewaer
De vader, die bedruckt by 't outer stont verlegen; 67
Waerom de dienaers flux den blooten offerdegen
Verborgen, daer al 't volck, in traenen en geklagh
70
Uitberstende, bedroeft dit bloedigh treurspel zagh. 70
Zy knielde, stom van schrick en angst, ootmoedigh neder.
Het baet de droeve niet, datze, een vorstin zoo teder,
Den koning met den naem van vader heeft verblijt:
Want straf door priesters hem ontweldight, en gewijt 74
75
Ten offer, voert men haer, al sidderende, eilaci,
Geensins om, naer den stijl, een bruilofts offerstaetsi 76
Te vieren, met de tortse, op een doorluchtigh feest, 77
Maer kuisch, en huwbaer, om mishandelt, en bevreest,
Gelijck een offerlam, in 's vaders dienst te sneven,
80
Op dat de vloot voorwint naer Troje toe moght streven.
Dus sluit Lukrees, en roept, op datwe hem verstaen: 81
| | | |
De godtsdienst voert den mensch tot zulck een' gruwel aen! 63-8282
Indienwe geen gebruick en misbruick onderscheiden, *
Noch diensten, die naer Godt, of ons van Godt afleiden,
85
Zoo wint Lukrees het velt, als hy een' gruwel noemt
Dien gruwelijcken moort van Ifigeen, verbloemt
Met schijn van offerhande en godtsdienst, om de kielen
Te voeren over zee, door 't slaghten en vernielen
Der koningklijcke maeght, voor 't godelooze altaer:
90
En hoe veel gruwelen [het is al t'openbaer,]
Zijn eertijts op den naem van godtsdienst doorgedreven,
By 't schandelijck ontzagh voor valsche Goôn gesteven,
Met looze orakelen en wichlery vergult:
Maer zeker dit belast den godtsdienst met geen schult,
95
Naerdien de wijsheit en de godtsdienst, vry van vlecken,
En onderling verknocht, een lijn te zamen trecken, 96
Oock zulcks dat geen van beide in wezen kan bestaen, 97
Ten zijze onscheibaer en gehuwt te gader gaen. 95-98
Dus keert men ongodtsdienst en bygelooven buiten, 99
100
En alle afgodery, en dwaelende besluiten, 100
By weereltschen gedicht, gelijck een' nutten droom, 101
Om 't volck, den staet ten dienst, te leiden by dien toom: 102
Want godtsdienst ziet op Godt, en leert den ongezienen
En eeuwigen, in 't harte en oock uitwendigh, dienen.
105
Zoo treet Godts kennis voor, en uit dees kennis spruit 105
De dienst, gelijck de naem in Duitsche spraeck beduit. 106
Waer deze kennis noch ontschuilt het oogh der blinden, 107
Wat wonder is 't zoo daer geen' godtsdienst is te vinden,
Of van zijn spoor verdwaelt, ter oirzaeck van 't misbruick,
110
Dat, als het stomme vee, geen heil acht dan den buick! 110-vgl
En moet men om 't misbruick 't gebruick der dingen laeten,
Zoo vint men geen gebruick van zaecken, noch van staeten. 112
Noch klampt ons d'ongodist aen boort met onbescheit: *113-vlg.
| | | |
Is tusschen Godt en mensch geen evenredenheit, 114
115
Wat is de Godtheit dan aen 't menschdom toch gelegen?
De Godtheit eeuwigh rijck, behoeft noch dienst noch zegen
Van eenen snooden worm, die hier langs d'aerde kruipt. 117
Wat baet een druppel nats, die van een zeeklip druipt,
Den grooten Oceaen? wat nut kan Godt ontfangen
120
Van 't schepsel, dat geheel moet van een ander hangen, 120
En, ongehanthaeft van een hooger maght, vergaet?
Wat hartstoght van genade of gramschap kan 't gelaet 122
Der Godtheit, nimmermeer veranderbaer, beweegen? 123
Of is het met den mensch en Godt gelijck gelegen,
125
In onderhevigheit aen hartstoght, opgeweckt
Of uit eerbiedigheit, of 't geen ter schennis streckt
Van die noit quetsbaer zit op d'allerhooghste stoelen? 126-27124-27
Gewis geen wijze kan zoo laegh van Godt gevoelen.
Hy bezight wat natuur hem uit haer' boezem gaf, 129
130
Geensins bekoort door loon, noch afgeschrickt door straf, 129-30
Den zwarten molock, daer de kinders voor verschieten. 131
Of volght iet goets het lijck, hy zal het me genieten. 132
Zoo lang men op den bode uit d'andre weerelt wacht,
Wort bijster misgetast in dezen blinden nacht. 133-34
135
Schoon tusschen Godt en mensch geene evenredenheden *135
Te vinden zijn, noch strijt de godtsdienst met geen reden,
Die toelaet dat de vorst zich van een minder dien',
Het zy dan mensch of vee, gelijckwe daeghlijx zien.
Al kan oock door den dienst des vorsten eer niet steigeren, 139
140
Al geeft hem dees geen nut; hy zal den dienst niet weigeren
Te trecken met verlies uit een' verworpen slaef, 141
Oock uit misdaedigen, noch hun geringe gaef 142
Verworpen, menighmael hen eeren, en beloonen, 143
En wat er is verbeurt verbloemen, en verschoonen 144
| | | |
145
Door zijn gena, zoo lang als d'onderdaenige aert
Des dienaers 's heeren gunst in acht neemt, en bewaert. 146
Dus groeit des vorsten lof van goetheit, miltheit, grootheit,
En armoede, en gebreck. schoon Godt geen eer begeert 148
150
Om zich, wiens heerlijckheit vermindert, noch vermeert;
Zijn goetheit zoeckt den mensch, door 't eeren van Godts wetten,
In zijn onsterflijck licht en vollen glans te zetten;
Zich uit te storten in het schepsel, dat hy schiep
Ter eeuwigheit, die noit haer baen ten einde liep.
155
Indien de grootste vorst, door iemant van zijn knaepen, *155
Een arrem hondeken, uit slijck van straet liet raepen,
En koesteren in 't hof met wijnen, en bancket,
Alleen uit loutre gunst, vernoeght dat heusch en net
Het opdiende, en hem danckte, op bey zijne achterpooten, 158-59
160
Voor onverdienbre deught, voor 's heeren min genoten,
Zoude iemant roepen dat de weldaet aen den hont
Besteet, den heer onteerde, en reden tegenstont? 162
De mensch, hoe kleen hy is, wert van den ongezienen *
Zoo hoogh in top gevoert, dat zon en maen hem dienen,
165
En al het hemelsch heir, en wat uit element
Bestaet, het leve of niet, dit reedlijck schepsel kent, 165-66166
En stillezwijgende eert, als spraeckenze met tongen:
Wy dienen, onder Godt, en door zijn wet gedwongen,
Een' edeler dan wy; zoo d'adel niet bestaet 162-69
170
In een wiskunstigh lijf, en overgroote maet 170
Des lichaems, maer in geest, vernuft, gebruick van reden,
En deught, en mogentheit, en alle uitmuntentheden: 172
Want eene mugh, of mier, of wackre honighby,
Die leeft, verdooft de zon, en starren in waerdy.
175
De zon, en maen, en wolck, en lucht, en regen zweeten 175
Om 't groeizaem mostertzaet hun krachten toe te meeten.
Al 's moeders krachten gaen in arbeit om de vrucht.
Hoe menigh koningkrijck en lant en legertucht, 178
Oock heele weerelden, daer andre starren blincken, 179
180
En hof, en helbardiers gehoorzaemen op 't wincken 180
| | | |
Van een' gekroonden dwergh, een kint, met wacht gestut! 181
Of dient natuur geen' mensch? wat voordeel ofte nut
Geniet de zon, terwijl zy met haer heldre glanssen 183
Den hemel rijck stoffeert, en alle starretranssen; 184
185
Het aertrijck met haer hitte en straelen leven schenckt,
Met groente en lover kleet, met bloem en aeren sprengkt? 186
Wat voordeel treckt de maen uit ebben, en uit vloeien 187
Der vloeden van de zee, en elcks vergaen, en groeien; 188
Dewijl de starren niets begrijpen van om hoogh, 189
190
En andren staen ten dienst, gelijck een licht het oogh?
Of dienen deze alleen de tamme en wilde dieren?
Die weeten noch verstaen, noch laeten zich bestieren
Door eenen vryen wil, geen' stommen ingeprent. 193
Zoo is de mensch alleen der dingen wit en endt. 194
195
Zoo dienenze al den mensch, en onder hem 't vermogen,
Dat tot dees heerschappy den mensch heeft opgetogen. 195-96
Nu blijckt het helder hoe dees reden boven drijft, 197
Dat al het menschdom aen Godts dienst verbonden blijft; 198
Dewijl dien aert alleen, door zoo veel goets verheven, 199
200
De hantvest van zijn' Godt te kennen in dit leven, 200
En 't redelijck gebruick van reden is gegunt. 201
Hier draeit de godtsdienst op, als op zijn as en punt.
Zoo stijght het minste in top, ten dienste van het meerder, 203
Tot dat het Godt genaeckt, dan kan de dienst niet veerder. 204
205
De hemel dient het vier, het vier de dunne lucht,
En 't water. 't water en de lucht met eene zucht 206
Het aerdtrijck staet ten dienst. het water dient te planten. 205-07
De planten dienen vee, en dier aen alle kanten;
De dieren wederom den mensch, de menschen Godt,
210
Uitdeeler van elcks dienst, en toegeworpen lot.
Maer, zegtge, 's menschen dienst geen godtsdienst zal verstrecken
Zoo d'opperste geen nut uit 's menschen dienst kan trecken, *
Gelijck het schepsel hier het schepsel dient tot nut,
| | | |
Daer 't leven van den mensch bestaet by zulck een stut. 214
215
Een veltheer wort gedient, gehanthaeft van soldaeten:
Een konings aenzien drijft op maght van onderzaeten:
Maer Godt bestaet by zich, almaghtigh, rijck, en wijs. 217
Hy leent van buiten niets, noch groeit niet aen in prijs.
Wat klanck luidt valscher dan dees valsche snaer te roeren,
220
Dat Godt zich van den mensch, als van een' muil, laet voeren, 220
En tot zijn' dienst den mensch als voor zijn' wagen spant,
Gelijck de mensch het vee hier breidelt met zijn hant!
De mensch behoeft dien dienst, het vee zijn voêr, en weide. 223
Dus blijft de nootdruft dan de bant van deze beide.
225
Het vee belieft den heer. de heer beloont het vee. 225
Neem wech het nut: wat snoer wat bant verbint dees twee?
Zoo staen de maghtigen op hunnen troon, in 't midden
Des aenhangs, die in schijn hen dienen, en aenbidden, 228
In 't harte hun fortuin, het tijdelijck genot. 228-29
230
De weereltwijzen gaen ten outer om dien Godt, 230
En schoeien op de leest van eere en staet en voordeel
Den godtsdienst, daer het volck in yvert, zonder oordeel,
Gedreven onder 't juck in diensten, daer men meer
De Godtheit me misdient, dan haer de wettige eer 234
235
En glori geeft, gelijck zy zelfs te klaer belijden,
Dewijlze in 't harrenas elckandre alom bestrijden,
Verzoenbaer evenwel in weereltlijck gezagh,
In godtsdienst nimmermeer; zoo 't godtsdienst heeten magh 237-38
Al wat op dezen naem en titel wort gedreven,
240
By dienaers van 't geluck, die dit een verwe geven, 240
En venten hun vergif met brieven, en vergult, 238-41241
Daer 't volck al gaepende naer luistert met gedult.
De liefde, eene eigenschap, in Godt voorheen beschreven, *243
Waerdoor het hem behaeghde uit niet den mensch te geven 244
245
Het wezen van de ziele, en 't lichaem, zoeckt al stil 245
Den mensch, doch niet om zich, maer om des menschen wil, 246
| | | |
Wiens wederliefde naer den zeilsteen en 't vermogen 247
Der Godtheit, die hem baerde en voortbroght, wort getogen;
Dies keert des menschen dienst ten dienst van zijnen Godt,
250
De hooghste eerwaerdigheit, om voordeel noch genot 250
Zoo stip niet, als om dat de reden, en de waerheit
Hem voeren, buiten zich, naer dees verscheene klaerheit, 252
En 't goet, waer mede hy zich zelf vereenight vint, 249-53253
Het allerwaertste goet, noch noit genoegh bemint,
255
Geprezen, en geviert: en kan een overschoone
Volschape, en heusche maeght, een bloem, die met de kroone
Der schoonheit, naer de ziel en 't lichaem, zit ge-eert,
En boven al 't geslacht der maeghden triomfeert,
Het edelmoedigh hart des jongelings verrucken,
260
Vervoeren buiten 't spoor, om haer in 't hart te drucken
De zuivre liefde, die hy tot heur waerde draeght;
Wat kan de Godtheit zelf, indienze ons oogh behaeght?
Wat kan de bron van al de schoonheit? wat, de luister 263
Der ongeschape zonne, indien haer glans ons duister 264
265
En doncker hart verlicht, niet wercken in 't gemoedt?
De Godtheit, uit haer' aert, volkomen schoon en goet,
En die zich zelf uitstorte in 't scheppen, om te vinden
Te zegenen den mensch, dien lieven godtbeminden
En eerst gezochten zoon, begeert en eischt alleen
270
Den mensch in haeren dienst, om, met hem eens en een 270
Geworden, langer niet by druppels, maer by vlieten
Of teffens al de zee der Godtheit uit te gieten
In 't schepsel, met de reên en vryen wil begaeft,
En een onsterflijckheit, die naer de starren draeft. 274
275
Zoo rust Godts liefde dan, wanneerze magh bereicken
Den mensch, van haer bemint, gelijck het jongste teiken. 276
Zoo wort Gods gloet van liefde in 's menschen dienst vernoegt, 277
De mensch door dezen dienst den hemel toegevoeght.
Het misbruick van Godts dienst, by kleenen of by grooten,
| | | |
280
Kan geensins 't recht gebruick van godtsdienst ommestooten,
Gelijck het misbruick van Godts naem by 't woest geslacht 281
De Godtheit niet ontbloot van wezen, en van maght. 282
Laet ongodisten vry den dienst om staet verbasteren, 283
Of lochenen in 't hart, beschimpen, en verlasteren, 284
285
Als 't glas verloopen is, en 's weerelts glori smelt,
Getuight de tong van 't hart wat munt het meeste gelt. 285-86
Geen lijbre hartstoght wort de Godtheit toegeschreven, *287
Die menschelijcker wijs gepraemt wort noch gedreven 288
Uit steurnisse, en gebreck, en zwackheit: want de staet 289
290
Van Godts volkomenheit in aert en wezen laet
Geen kranckheit toe. de mensch gevoelt hier strijt in 't harte,
Begeerte, wellust, vrees, en ongelijck met smerte:
Maer op haer wijze vint genade en gramschap stof 293
In Godt, die haer gebruickt alleen tot zijnen lof, 293-94
295
En 's menschen eeuwigh heil, 't welck nedervloeit uit d'ader,
Van dien rechtvaerdigen en goedertieren vader.
Wanneer de mensch in strijt en tegenspoet geraeckt, *
En worstelt met den noot en jammeren, genaeckt
Hy biddende den troon der opperste genade,
300
Te goet dat zy de klaght des schreienden versmaede.
Het mededoogen vint hier stof, waerop het werckt,
En dien elendigen de hant reickt, en versterckt. 297-302
Men ziet de vroomen zich doorgaends rechtvaerdig draegen, 303
Dewijl rechtvaerdigheit en deughden Godt behaegen, *
305
Den vader en den heer van zijn geschapenheên. 305
Zy offren hem hun hart, met offren en gebeên,
Verheffen zijnen naem, met gaven, en gezangen;
Eene oirzaeck datze milt uit 's hemels schoot ontfangen
De weldaet en de schat, waer van hy overvloeit:
| | | |
310
Want past het Godts natuur, in weldoen noit vermoeit,
Godtvruchtigheit en deught te kroonen; is 't een teken
Van onherkentenis, dat zy naer 's vroomen smeecken 312
Niet luistren wil, zoo moetze om deze smet t'ontgaen
Het vroome en oprecht harte in noot ten dienste staen, 314
315
De deught herkennen, van vergelden niet verbasteren, 315
Een schantvleck, in den mensch met reden te verlasteren. 303-16316
Nu vint men schendigen, die Godt noch mensch ontzien, *
De wetten het gezagh en 't recht den rugge biên,
En staet en lant door roof en moort en brant verdelgen.
320
De Godtheit heeft met recht zich billijck dat te belgen.
Het waer een smet in haer, indienze stil bleef staen,
En zagh, als stom en doof, met goeden oogen aen
De schellemstucken, daer onnozelen om treuren,
Terwijl hun geenen troost noch noothulp magh gebeuren.
325
De gramschap past dan Godt zoo eerlijck als gena,
Op dat zijn heerschappy in haere kracht besta,
Door begenadigen van 't goet, en 't quaet te wreecken. 317-27
De droefheit, vrees, en nijt, en vreckheit zijn gebreecken,
Die dwaelen buiten Godt: maer liefde, en billijckheit, 329
330
En gramschap, en gena de kroon der majesteit
Des hemels, als robijn en diamant vercieren;
Terwijl de weerelt zich van boven laet bestieren 332
En, onder 't hoogh gezagh van 't hemelsche palais,
Gewenschte rust geniet, en ongesteurden pais;
335
Ten zy de Godtheit haer den toom viere, als door 't wrocken 335
Der koningen alom de koningkrijcken schocken,
Of spatten uit hun loot, tot een byzonder endt, 337
Den oppersten alleen en zijnen raet bekent,
Die deughden op den troon verheft door 't onderdrucken,
340
De boosheit kroont, om haer met kracht ten val te rucken,
Na datze op 't aertsch tooneel de rol heeft uitgespeelt,
| | | |
En afleght deze grijns, die wijt van 't aenzicht scheelt. 342
Dan melt ons d'uitgang welck van bey men schat voor 't beste, 343
Het tijdelijck geluck, of 't eeuwigh op het leste. 328-44
345
Of valt 'er straf noch loon, als ziel en lichaem scheit? *
Het strijt te regelrecht met Godts rechtvaerdigheit,
Dat ongelijcken, hier in weelden, of verdrieten,
Gelijck staen na hun doot, een' zelven staet genieten. 348
Wat baet het dat de deught naer heuren vader zweemt, 349
350
En heensterft onderdruckt, en troost noch heil verneemt? 350
Wat schaet het d'ontucht hier onschuldigen te plaegen, 351
Indien ze geene straf noch geessels vrees', noch slagen?
Nu lijdt de vroome op hoop, geduldigh in den rou, 353
Gelijck een ackerman, na zweet en ackerbou,
355
De vruchten van den oogst verwacht met ope schuuren.
De hoop op heilgenot kan ramp op ramp verduuren,
Dat Godt genade en liefde aen zijne schepsels toont, *
Wort by de billijcksten van deze rot verschoont;
Maer geene oploopentheit, van razernye ontsteecken, 359
360
In eenen oogenblick, geneight haer leet te wreecken.
Dit, roepenze, betaemt de hooghste goetheit niet,
Wiens gal niet overloopt, noch opwalt, schuimt en ziedt. 358-62362
Om dan met onderscheit dees hartstoght t'overweegen: *
In 't misbruick en gebruick is 't quaet en goet gelegen:
365
De toorne is middelbaer, bestrafbaer is den man, 365
Die zich met onrecht wreeckt, en niet betoomen kan:
De Godtheit, noit verruckt, vertorent zich met reden. 366-67367
Zoo wort de gramschap oock in wijzen zelfs geleden,
Doch in haer tijt bepaelt: dies schept ons misdaet hoop 369
370
Dat Godt genadigh zich laet zoenen na'et verloop. 370
Wie hem geheel van toorne en belghzucht zocht t'ontkleeden, 371
| | | |
Heeft d'eene zenu van den godtsdienst afgesneden, 372
Den mensch in dier veraert, de boosheit ingeplant,
Verwildert van vernuft, verbijstert van verstant. 368-74374
375
Sibillen melden ons uit grijze en wijze bladen
Godts gramschap, om vergrijp en lasterlijcke daeden,
Verzoenen 's hemels troon, door afstant van het quaet. 375-77377
De vrees voor straf bewaert en hanthaeft stadt, en staet.
Waer tucht en gramschap rust, is rust noch stijl van leven, 379
380
En wie de wetten eert 't gewelt ten roof gegeven. 378-80
Wie dus van Godt gevoelt, die elck bestelt zijn lot, 381
Gevoelt gewis niet laegh, maer allerhooghst van Godt.
Doch lust het Epikuur noch echter zijne dieren *383
En kudden, zonder vrees, in 't wilt den toom te vieren; 383-84
385
Hoe kunnenze gerust en stil te weide gaen,
Zich mesten, als het zwijn, met eeckelen en blaên, 386
Zoo Godt geen' moetwil toomt? hoe kan hy, stil van harte, 387
Gerust, en zorgeloos, en vry van schrick, en smerte,
Gebruicken wat natuur hem uit haer' boezem gaf,
390
Geensins bekoort door loon, noch afgeschrickt door straf; 389-90
Indien het onkruit groeie, en ongetemde boosheit
Haer wortel schiet' door 't zaet van zijne godeloosheit, 392
Die geene kranssen zoeckt by d'opperste gena, 393
Behoudens datze slechts de smert der straffe ontga? 394
395
Wat nu zijn spreeuwen dit voor eenen molock achten, 395
Wat aerdtsche rust is hier ter weerelt te verwachten?
Al bloeit de boomgaert schoon, wat baet de krieckeboom,
Geen ydel dreigen houdt de snoepery in toom. 398
Zoo leert men achteruit, in Epikurus schoolen. 399
400
De groote meester doolt, hoe zou de school niet doolen!
Hy wacht noch op den post uit Godts onsterflijckheit: 401
| | | |
En wie verzekert hem, wanneer het leven scheit,
Dat alle boosheit blijft begraven, en vergeeten,
Zoo d'allerbooste dit ontkent in zijn geweten,
405
Daer Godt de vierschaer spant, en pijnight den tiran, 405
Die op dit zachte bed geene oogen luicken kan, 406
Terwijl hy 's nachts, van schrick gedootverft, bleecke schimmen 407
Van d'omgebroghte schaer hem gruwzaem aen ziet grimmen. 408
Hoewel de godtsdienst wort gesterckt door kroon en roe, *409
410
Noch staet de reden niet alleen den godtsdienst toe,
Maer houdt den mensch hieraen, naer lijf en ziel, verbonden; 410-11
Gelijck de Roomsche tong den godtsplicht heeft gevonden,
Uit kracht van 's menschen bant, en een verbintenis,
Die by 't opmerckend hart niet wijdt te zoecken is:
415
Want Godt in kracht gestelt, met al zijne eigenschappen, 415
En, onder hem, den mensch, op zoo veel hooger trappen,
Als steen, en plant, en dier; dewijl, met rêen begaeft,
Hy, met zijn hooft om hoogh, naer 's levens oirsprong draeft, 418
Zoo vloeit d'eerbiedigheit des kints tot Godt den vader
420
Nootwendigh, als een beeck uit heure bron en ader:
En deze eerbiedigheit vereischt godtsdienstigheit
Aen Godts eerwaerdigheit, en oppermajesteit.
Het recht des godtsdiensts blijkt: want Godts volkomenheden,
Oneindigh uitgespreit, verschijnen in de leden *
425
Der weerelt overal, als straelen uit haer zon.
Het reedlijck schepsel kent de Godtheit voor de bron,
Waeruit zijn wezen spruit. het hangt met hart en zinnen
Geheel en al aen Godt, en schat hem waert te minnen,
Te dienen, die den mensch uit niet zoo hoogh verheft. 429
430
Wie Godt en mensch aldus van wederzy beseft, 430
En gaslaet, vint den gront des godtsdiensts om te bouwen,
Als 't zekerste, waerop het schepsel kan betrouwen:
Want d'edelste natuure, om haer uitsteeckenheit, 433
Wort billijck niet alleen de dienst van eer bereit,
| | | |
435
Maer heeft de maght en 't recht van alle redelijcken 435
Te vorderen den plicht van godtsdienst, en zijn blijcken: 436
De menscheit wederom, dewijl zy 't al ontfangt
Van d'opperste natuure, en aen haer wezen hangt, 438
Met reden blijft verknocht verplicht den ongezienen, 439
440
Met al wat zy bezit, te vieren, en te dienen,
Naer d'ongeschreve wet, oock, zonder het gebodt, 441
Vrywilligh en van zelf te dienen haeren Godt.
Om naeckt den godtsdienst van 't natuurboeck dan t'ontkleeden: 443
De godtsdienst is een deught, waer door de mensch met reden *
445
Den schepper eigenaer en allerhooghsten heer
Der dingen, naer zijn maght, den dienst en schuldige eer
Geheelijck opdraeght, beide inwendigh, en uitwendigh. 444-47
Wat wanckelt ofte niet, dees waerheit blijft bestendigh.
Indien rechtvaerdigheit alle ongelijckheit slecht, 449
450
Den schultheer niets onthoudt van zijn rechtmaetigh recht,
Zoo magh de godtsdienst wel den naem van hooftdeught draegen, 451
Die Godt door diensten eert, en, ziende op 't hoogh behaegen,
Ontziet t'onthouden 't geen hem eigen toebehoort; *
Ontziet, door ongelijck en wat de Godtheit stoort, 453-54
455
Te quetsen: want dit heet met reden, Godt te vreezen, 455
Waeruit de Godenvrees by misbruick is gerezen 456
In 't Heidendom, het welck Godts enckelheit ontkent, 457
Verbystert in 't getal van Godtheên, zonder endt. 458
Uit zulck een ydle vrees voor krachtelooze Goden,
460
Door Cekrops ingevoert, by Numaes wet geboden, 460
Heeft Epikuurs schoolier, Lukrees, den schimp gevoedt, 461
Die teffens alle vrees het menschelijck gemoedt 462
Beneemen wil, en van godtvruchtigheit ontkleeden, 463
In schijn van elck natuur te toonen, en t'ontleden; 464
| | | |
465
Hoewel hy buiten 't wit der waerheit mickt, en schiet, 465
Die Godts voorzienigheit verstoot uit haer gebiet.
De zinnen leeren ons d'uitwendige eer berekenen, *467-vlg.467
Uit woorden, en gebaer, en onderscheide tekenen,
Getuigen van het hart, dat zich de majesteit
470
Der Godtheit onderworpt met alle eerbiedigheit.
Het hart inwendigh stemt met uiterlijcke daeden,
Bekent en looft de bron en springaêr der genaden,
Die al wat reên gebruickt tot danckbaerheit verbint. 473
Het wenscht, gelijck van aert, en eens met Godt gezint. 474
475
Uit al zijn maght en kracht, door redelijcke blijcken, 475
Deze edelste natuur des scheppers te gelijcken.
Dus eert het menschdom Godt, gelijck 't gehoorzaem kint
Den goeden vader, niet alleen in schijn, bemint,
En eert, en volght maer oock in voeghelijcke zeden, 479
480
Gepast naer 's vaders aert, en billijckheit, en reden.
Rechtschapen godtsdienst ziet geheel op 's hooghsten prijs, 481
Bestaet, gelijck de mensch, op tweederhande wijs:
Het uiterlijcke merck is 't lichaem met zijn leden; 483
d'Inwendige opdraght, Godt van binnen aengebeden, 484
485
En boven al bemint, godtvruchtighlijck gevreest,
Aendaghtighlijck gelooft, is 't leven, en de geest,
En ziel van dezen dienst. zy gaen dan beide t'zamen,
Gelijck godtsdienstigen, aen een gehuwt, betaemen:
En zonder dit verbant van 't hart en 't uiterlijck,
490
Daer maght is, datze in 't een noch 't ander niet bezwijck', 490
Schijnt godtsdienst zijnen eisch en ommetreck t'ontbeeren: 491
Want Godt begeert de daet, en 't innerlijck begeeren, 492
Het hart, en oock de hant. zoo staet het godtsrecht spits. 493
Zoo staet de godtsdienst vol, in zijnen vollen krits. 494
495
De reden schijnt dit zelf te leeren, te beveelen: *
Want nu de mensch bestaet uit ongelijcke deelen
Van lichaem, en van ziel, en 's allerhooghsten wensch
| | | |
Den halven niet begeert, maer den geheelen mensch;
Hoe zou de godtsdienst dan volstaen met een van beide,
500
Of lijden dat men ziel en lichaem deelde, en scheidde?
De godtsdienst eischt dees twee ge-eigent aen den heer, 501
Noit hoogh genoegh gezet in top van prijs en eer.
Gelijck de roeringen van lijf en leden spruiten *503
En vloeien uit de ziel, gekent in 't werck van buiten; 504
505
Zoo stuurt d'opspanning van 't aendachtige gemoedt 505
Den uiterlijcken dienst, ontvonckt door haeren gloet.
Gelijck de leli, van den zeilsteen overstreecken, 507
Den aert des zeilsteens volght, en uitdruckt door haer teken; 508
Zoo volght de hant het hart, en wat het hart beveelt.
510
Inwendige aendacht wort ontvonckt door 't ingebeelt 510
En schoon men in een wolck en nevel, als by trappen,
Hem in zijn schepselen bejegent van beneên; 512-13
De Godtheit overtuight het menschdom in 't gemeen 514
515
Dat al wat reedlijck is zich onder haer moet buigen,
Gelijck d'eenstemmigheên der volcken dit getuigen, 516
In ongelijcken klanck van tongen, wijder dan
Men over zee en zant de starren schieten kan. 518
Bestaet Godt eeuwigh en by zich, gelijck wy slooten, *519
520
En kan hy niet dan zijn: wie durf hem dan verstooten
Uit zijn gedachtenisse, als of het mooghlijck zy
Dat Godt kan zijn of niet, daer d'ongodistery
Haer zenuw uit ontleent, en wanckelt in 't betrouwen 523
Der Godtheit, op wiens zijn in kracht het al moet bouwen?
525
In d'onverknochtheit van Godts wezen, zonder bant, *525
Wort zijn geduurzaemheit den zinnen ingeplant; 526
Terwijl het al bezwijckt, wat buiten hem gevonden
| | | |
Van Godt zijn wezen leent, dat alles houdt verbonden
Aen dees belijdenis van d'oppermajesteit,
530
Die zijne aenbidders sterckt met zijn bestandigheit. 530
Wort geen gewelt noch strijt van onnatuurlijckheden *531
In Godts eenaerdigheit verdraegen noch geleden; 532
Wat eigent men hem dan het geen zijn aert vervremt, 533
En in gelijckheit niet met Godts natuure stemt? 534
535
Zoo Godt geen lichaem is; wat wil men hem dan grijpen *
En tasten met der hant, of kerckren en benijpen, 536
Bepaelen in het aerdtsch? wat zoeckt men heil en rust 537
In iet lichaemelijcks, en zinnelijcke lust, 538
Die, als het lichaem, smilt? de wijzen zien dit over, 539
540
En laeten dees gedachte een' aerdtschgezinde, en grover. 540
Is Godt geen toeval, die een stut en steun behoeft; *541
Bestaet hy by zich zelf; wie wort met recht bedroeft
Door toegeval van ramp, en ommeslaen van staeten, 543
Naerdien men zich op Godt, die vast staet, magh verlaeten,
545
En spreecken, als het al in noot is, en in last:
Laet wanckelen wat wil: wat wanckelt, Godt staet vast. 542-46
Is Godt een louterheit, een enckel eenigh wezen, *547
En anders niet dan dit; wat kan men t'zamenlezen
Uit een ontelbaerheit van wezens, dan een Ick, 549
550
Een Godtheit, die zich toont te zien in eenen blick, 550
Gesmaeckt in elcken beet, en druppel, en te hooren
In allerhanden klanck en stemmen, niet te smooren, 552
Te riecken overal in endeloozen geur,
Te tasten allesins, al 's weerelts leden deur, 554
555
En van vijf zinnen milt aen ons verstant geschoncken, 555
Dat, vol van Godt, vernoeght, verzaet, en overdroncken, 556
Godts zuivre eenwezenheit in eigenschappen smelt, 557
Als letters, daer men Godt in eenen naem uit spelt?
| | | |
Dat Godt eenvouwigh is, onmengbaer, zonder rimpel, *559
560
Vermaent ons zijnen troon eenvoudigh, vroom, en simpel, 560
En louter, zonder goet en quaet in een gemengt,
Te naderen, naerdien zijn lucht geen kreuck gehengt. 562
Geen bant kan aerdtsche stof en 't hemelsch t'zamenhechten,
En duuren in Godts gloet, die lijdt alleen d'oprechten, 564
565
Daer dubbelzinnigheit noch schalckheit innesteeckt, 565
Maer een gemoedt, dat klaer de schijndeught wederspreeckt. 566
Zoo Godt volkomen is, wie moet met recht niet schroomen *567
Te dwaelen in den dienst, die manck en onvolkomen 568
Hem opgedraegen wort? wie schuwt de dwaeling niet
570
Met reden, als hy 't licht van klaerder waerheit ziet?
Wie pooght in deughden niet godtvruchtigh toe te neemen,
Die naer het voorbeelt van 't volkomen wezen zweemen? 571-72
Godt is het eenigh een, naer aller wijzen stem. *
Men zette dan verwaent geen' afgodt neffens hem, 574
575
Van buiten, of in 't hart, noch lochene in dien eenen
Een eenige enckelheit, een wezen, elck verscheenen. 576
Is Godts onendigheit, van plaets noch tijt bepaelt, *
Van geen begrijp noch brein omvat, en achterhaelt, 578
Van geene liefde omhelst, naer zijnen eisch en waerde; 579
580
En is dit groot heelal van hemel, zee, en aerde
Geen punt te rekenen by dit oneindigh groot, 581
Dat zich alleen bevatte, en in zijn wezen sloot 582
Wat schoon wat heerlijck staet te wenschen, te begeeren; 583
Wie kan zich dan te laegh voor zijnen stoel verneêren, 584
585
En, kruipende in het stof, dees hooghste majesteit
Opdraegen het volop van prijs, en danckbaerheit? 586
Zoo Godt onmeetbaer is, en zweeft in alle dingen, *587
Het groot heelal vervult, en zielt, en kan doordringen, 588
Geen duister hem ontschuilt, geen slot hem buiten sluit: 589
590
Wie leght de grijns niet af? wie treckt den schijn niet uit, 590
Waer me de huichelaer zijn rol speelt, en loopt mommen? 591
| | | |
Het hart verraet den schelm, in 't midden van de stommen: 592
Want schoon geen pijnbanck hem kan melden, en verraên, 593
Men kan zich zelven niet, de Godtheit minst ontgaen.
595
Laet weereltwijzen vry, op weereltsche tooneelen, 595
Uit zucht tot baet en staet, hun rol ter kercke speelen, 596
Bedriegen 't oogh des volcks, dat weifelt, ofte lieght; 597
Wie Godt bedriegen wil, zich zelven eerst bedrieght.
Godts tegenwoordigheit houdt al zijn hovelingen 599
600
In tucht, en stilte, en toomt wat uit den bant wil springen.
Is Godt doorgaens de zelve, en onveranderbaer *601
In wezen, en gelaet, en raetslot: wat gevaer 602
Ontziet hy, die zich houdt aen dezen onbezweecken, 603
En, door 't veranderen der tijden en gebreecken,
605
In weldoen nimmermeer verandert, noch verkeert, 605
Maer onverandert Godt bestendigh dient, en eert? *
Zoo zweemt de ziel naer hem, die niemant zal bezwijcken, 607
En staen, gelijck een rots, als alle dingen wijcken.
Is Godt onsterfelijck, en leeft hy niet alleen,
610
Maer zielt oock al wat leeft, door zoo veele eeuwen heen; 610
Wie schrikt voor koud gebeente, en 't geen zich niet kan reppen, 611
Voor dootshooft, en de doot? hy kan het leven scheppen, 612
Als 't leven is gebluscht. uit Gods onsterflijckheit
Is 's menschen eedle ziel de hantvest toegeleit 614
615
Van uit des lichaems schors geborsten noit te sterven. 615
De balssem hoedt geen lijck voor rotten, en bederven,
Maer Godts onsterflijckheit den sterfelijcken mensch,
Die 's weerelts kerckhof vlught, om eenen hooger wensch. 618
Zit Godt in d'eeuwigheit gerust, terwijl de tijden
620
De tegenwoordigheit der weerelt ons benijden, 619-20
En vliegen, als een pijl en oogenblick, voorby;
Wat ydel oogh verhangt zich noch aen schildery 622
| | | |
Der weerelt die haer verf verschiet in zon, en smoocken? 622-23623
Wie bout een' troon in 't rijck der weerelt, dat op roocken, 624
625
En damp, en nevels drijft, en klancken, en gerucht?
Wie nestelt hier? wie bouwt kasteelen in de lucht, 626
Die als een damp vergaen, verstuiven, en verdwijnen?
De Godtheit kan 't vernis der weerelt gansch verschijnen, 628
Door kracht van haeren glans, en eere, en majesteit.
630
Men zoecktze in dezen tijt, en vintze in d'eeuwigheit.
Godts almagt, in zijn werck, uit niet volwrocht t'aenschouwen,
Der vroomen vryburgh is, en toevlught, en betrouwen, *631
Terwijl ze hen beschut in 't uiterste verdriet.
Zy weckt eerbiedigheit in al wat Godt gebiet.
635
Zy baert ontzagh in 't hart, dat schrickt in 't overtreden
Van 'tgeen natuurwet leert, en sterckt door't licht van reden;
Want zy 't gerecht voltreckt, en streng den godeloos 637
Naer d'uitmaet van het quaet weêr inmeet voor altoos. 638
Godts wijsheit, die het al wat leeft kan overtuigen, *
640
Vermaent de wijsten zich en hun vernuft te buigen
Eerbiedigh onder haer, die steigert boven 't geen
Ons zinnen en verstant hier stapelen op een, 642
Onkundigh van den schat, die eeuwigh schuilt inwendigh 643
By Godt, in wijsheit en alweetenheit onendigh.
645
Zy toont ons hier alleen, by 't schijnen van de maen, 645
En starrelicht, en zon, in dezen Oceaen
Der wijsheit, eenen drup van 't geen in Godt besloten
In zijne oneindigheit alleen wort uitgegoten.
Wie knielt niet, die dit hoort, en valt op 't aenzicht neêr?
650
Wie weigert dienstbaerheit aen dien alwijzen heer?
Wie waent, in overdaet, baldaedigheit, en schennis,
t'Ontschuilen 't alziende oogh, d'alwetenheit, en kennis
Van deze zon, en geest; of ergens vry te zijn,
Daer 't hart de Godtheit schent, en aenbidt met den schijn? 654
655
Godts goetheit, als zijn maght en wijsheit, elck verscheenen, *655
Schijnt van de Godtheit zelf, in Duitsch, dien naem te leenen, 656
En voert ons weêr te rugh naer zijn volkomenheit.
Zy treckt den mensch tot zich, door blijck van 't onderscheit
| | | |
Der goederen, waerin het menschdom, onder veelen, 658-59659
660
Onsterflijckheit, en maght, en redendom moght deelen, 660
En vryen wil, waer door de mensch een' Godt gelijckt,
Naer 't hemels aenschijn zweemt, daer zon en maen voor wijckt. 662
Indien dees goetheit zweeft te hoogh voor alle pennen,
Wie weigert haer door geur van danckbaerheit te kennen? 664
665
Godts liefde, die 't geliefde in wil en aert vereent
Met zich, en door een zucht tot weldoen zich verkleent, 666
Zich neêrbuight, en van zelf de vlagh strijckt van haer grootheit 667
En volheit, om een' worm, een schim, een aerdtsche snootheit 668
Te neemen op haer' schoot, te koestren, als haer vrucht; 669
670
Wat eischtze van den mensche een wederliefde, en zucht
Tot dees menschlievende natuur, den goeden vader!
Wie komt hem door den dienst van hart en zin niet nader
Gekropen aen het hart, beholpen met ons nut, 673
En nimmer van genade en schatten uitgeput!
675
Die gaerne ons 't minder gaf, vermagh ons meer te geven,
In zijne onsterflijckheit, het onbepaelde leven. 676
Het recht van heerschappy bevestight Godt alom, *
Als eigenaer en heer in 't eeuwigh eigendom
Van al wat hier de mensch te leen ontfing van boven,
680
Gehouden voor het leen den leenheer zelf te loven, 680
Te kennen voor dees deught naer lichaem, en naer ziel 681
Te vreezen voor de straf, die schichtigh op den hiel 682
Den boozen achterhaelt en naerstapt, zoo verbastert 683
Hy 's heeren hooftwet breeckt, en hem onteert, en lastert. 684
685
Houdt Godts voorzienigheit een scherper oogh en wacht *
Op zijn geschapenheên, om 't menschelijck geslacht; 686
Regeert en onderhoudtze in wezen al 't geschapen;
Wie droomt dat Godt gerust en zorgeloos blijft slaepen,
En zich met menschen noch den godtsdienst niet bekreunt, 689
690
Die 't menschdom scheit van 't vee, en op dees waerheit steunt?
Wie schept geen' troost hieruit, in zijn verlegenheden? 691
Wie wederstreeft Godts wille, indien hy wort bestreden? 692
Wie wort niet opgeweckt ter vromigheit en deught?
| | | |
Wie schept uit ydelheit verganckelijcke vreught;
695
Wie twijfelt dat de ziel, als 't lichaem leght verbeeten, 695
In 't graf verrot, van Godt verlaeten, en vergeeten,
Dewijl de booswicht zelf, in 't scheiden van den geest,
Zijn straf genaecken ziet, en voor den rechter vreest? 519-698695-98
Hier draeft de godtsdienst op: maer om dien dienst noch nader 699
700
t'Ontvouwen: en de wijs hoe Godt, der dingen vader, *
Natuurlijck in 't gemeen gedient wort, naer het licht 701
Dat eerst van verre rees voor 't sterfelijck gezicht, 701-02
Zoo laet ons uit haer bron de beeck van godtsdienst leiden,
Die den godtvruchtigen en boozen hielt gescheiden,
705
Van 's weerelts oirsprong af, daer geen geschreve wet, 705
Noch openbaering had den godtsdienst ingezet: 706
Want zoo de dienst bestaet, van buiten en van binnen,
By daeden van de ziele, en 't lichaem, en de zinnen,
Wort hier met recht vereischt een algemeene wijs 709
710
Van godtsdienst, ingevoert den opperste ten prijs,
Door een eenpaerigheit getroffen, daer de veelen 711
In zinlijckheden en opvoedingen verscheelen. 712
Het dienen is een daet van 't lichaem of gemoedt, *
Of van dees bey, waerdoor de dienaer zeker goet, 713-14
715
Gelijck zijn wit, beschiet: dies moet hy overweegen, 715
Voor 't ingaen van den dienst, waer 't goet in is gelegen,
Het welck verdient den naem van 't allerhooghste lot. 717
Dit eenigh beste goet bestaet alleen in Godt,
En buiten hem bestaen de valsche of mindre goeden, 719
720
Gelijck de reden leert, bestemt by alle vroeden:
Want uit der dingen aert blijckt zeker en gewis 721
Wat goet, uit alle goet, voor 't best te keuren is.
Het schijngoet voert den schijn van 't goede by de blinden,
Maer zijne valscheit wort ontmomt door 't ondervinden. 724
| | | |
725
Het menschelijck geluck bestaet in 't lichaem niet, *725
Dat min is dan de ziel, en 's menschen geest; zoo schiet
De wellust veel te kort, die d'uiterlijcke leden
Wat streelt, geensins vernoeght; het zy door leckerheden, 728
Genoten op de tong; of schoonheit, die door 't oogh
730
Bespiegelt, als een droom, in roock en damp vervloogh.
Zoo veele onmaetigen, naer lijf en ziel verovert, 731
En van dees meeremin beguighelt en betovert, 732
Bekenden endelijck dat dit geen' lust verzaet, 733
Den dorst naer meer ontvonckt, en naer iet beters staet; 734
735
Gelijck de byen ons al brommende getuigen,
Zich vol, van bloem op bloem, noit zat van honigh zuigen.
Al bloeit in 't geurigh velt de boeckweit schoon en milt,
Wat baet de smaeck van 't zoet, dat onder 't smaecken smilt! 725-38
Kost weereltsche eer den mens vernoegen naer zijn wenschen,
740
Zoo hing des menschen heil aen d'eer, die hem van menschen
Wort aengeboôn, om 't goet dat in zijn wezen blinckt. *
Ontkennenze dit goet en zijn waerdy, zoo hinckt 742
Deze eer, van hem beooght. oock wort de deught geprezen,
Als 't werck des vryen wils: maer d'eer hierom bewezen
745
Aen eenigh deughtzaem helt, met een gemeene stem, 745
Kan 's menschen heil niet zijn: want d'eer hangt niet aen hem,
Maer zulcken, die de deught vereeren, en verheffen. 747
Men kan dan niet in d'eer het eerste heilwit treffen. 743-48
Den vroomen is alleen om zijne eerwaerdigheit
750
Het welverdiende lot van eere toegeleit:
De quaden konnen me den vroomen eer bewijzen:
| | | |
d'Eerwaerdigheit is dan met reden meer te prijzen,
Dan eer t'ontfangen van den boozen, en hun rot:
Dies is geen eer met recht des menschen waertste lot. 739-54749-54
755
Een uitgebreide faem, geblazen by trompetten, *
De wijde weerelt door, vermagh geen' mensch te zetten
In 't opperste geluck. befaemtheit wort begeert
Om, overal bekent en loffelijck ge-eert
In veele duizenden doorluchtigh uit te steecken; 759
760
Zoo wort befaemtheit dan de kroon van 't hooft gestreecken
Door d'eer, die haer verdooft. is d'eer nu 't hooghste niet,
Wie stoft dat iemants faem in 't opperheilwit schiet! 755-62762
Het kennen draeft, indien men lette op ieders orden, 763
In adel wijt voor heen het wijt bekent te worden. 764
765
Het allereêlste kent: het minste wort gekent.
Hoe zet befaemtheit dan de menschen in het endt
In top van 't heil; dewijl dit schijngoet is gelegen
In kennis van een faem, door eer en lof verkregen,
Een faem, die los op waen en damp van zinnen drijft, 769
770
En in haer vlught bezwijckt, ten zy dees lucht haer stijft! 763-70770
Wat heden wort gelooft, wert gisteren misprezen.
Een heil, zoo wanckelbaer kan 't opperste niet wezen.
En is al d'aerdtkloot slechts, ten opzicht van 't heelal,
Een stip, een passerpunt, veel min een ronde bal,
775
Omheint van wateren, vol woeste wildernissen;
Wat moet de faemzucht niet al naem en kennis missen,
Daer onder duizenden Fortuin niet een' verheft, 777
Men wint dees heilkroon niet door rijck bezit van schatten, *779
780
Schoon Midas wat hy kan betasten en bevatten
| | | |
Verkeert in louter gout, dat niemants leven stut. 780-81
Men zoeckt geen gout om 't gout, maer om den dienst en 't nut,
Genooten by den erts, zoo hellediep verborgen 783
Door vrou natuur, om ons t' ontlasten van die zorgen. 784
785
Men zoeckt het dier metael om weder te besteên
Aen eenigh waerder goet, en rijcker kostlijckheên.
De milde schencker wort met recht in 't gout geprezen. 779-87
De vreckaert mist den prijs, en slijt den tijt met vreezen, 788
Ter liefde van dien schat, en 's rijckdoms overvloet.
790
Wie schat den rijckdom dan het kostelijckste goet? 779-90787-90
De mogentheit, bezuurt, benijt, bewaert zoo bitter, *791
Belegert van den schrick, zet nimmer den bezitter
In een' volkomen staet. wat is de kroon een pack, 793
Den goên en quaên gemeen! wat is de koning zwack,
795
Die stut van mindren hoeft, en hooft en kroon ziet rollen, 795
Zoo 't volck den koning speelt, en eens geraeckt aen 't hollen!
De maght is recht gebruick en misbruick onderdaen; 797
Dus kan het aertsch geluck in 't heerschen niet bestaen. 791-98
Dit lot bestaet geensins in 's lichaems heil en gaven, *
800
Gezontheit, schoonheit, kracht, hoe trots de zinnen draven, 800
Gemoedight door den glans van deze uitsteeckentheên: 801
Want 's lichaems gaven zijn den goên en quaên gemeen; 799-802
De ziel genietze niet, al bezightze de leden.
De ziel beheerscht het lijf door reêngebruick en reden, 803-04
805
Begrijpen en verstaen; zoo kan in allen schijn
Het goet des lichaems niet het puick der goedren zijn;
Dewijl oock 's lichaems goet den dieren is gegeven, 807
Die zelf in snelte, en kracht, en zien, en riecken streven
Voorby de menschen heen, een onnaspoorbaer rack, 809
| | | |
810
Als blijckt in paert, en leeu, en adelaer, en brack. 808-10810
Het heil des menschen, dat gevat wort in vijf zinnen, *
Kan by gevolgh geen' prijs in deze renbaen winnen,
Als mensch, en dier gemeen, en laeger dan 't verstant,
Het welck 't gevoelbre grijpt, en in de harssens plant.
815
Men looft de zinnen, om den oirbaer te genieten, 815
En lust, en leckerny, hun weelde en wit; zoo schieten 816
De zinnen hier te kort, indien in dit geschil 817
Men 's menschen nutste goet in hun beoogen wil. 811-18818
De zedekunst betoomt de hartstoght, en gebreken, *
820
Zoo reickt dan haere hant niet wijder dan dit teken. 820
De Godtheit zelf gelijck te worden, is de gront,
Daer ons geluck op rust. zoo nu ons heil bestont
In 't middel, dat ons leit naer 's hemels eigenschappen,
Men hoefde Godt niet, noch oock hooger op te stappen. 824
825
Dus wort de mensch hier door de Godtheit niet gelijck,
Maer door verstant, en wil. men eisch' geen klaerder blijck 826
Of menschen niet naer Godt, en naer de Godtheit zweemen,
Men kan het aen 't verstant, en aen den wil verneemen, 827-28
De krachten van de ziel, waeruit de Godtheit straelt,
830
Gelijck een wederschijn van 't licht, op haer gedaelt. 819-30830
Bestont ons aertsgeluck in oefening der zeden,
Het stom gedierte zou langs deze heirbaen treden,
Door een deelachtigheit en glimp van deught en tucht, 833
Doch zonder het verstant, dat redenloosheit vlught.
835
Men stell' dan 's menschen heil in geene zedewercken. 725-835
De mensch zweeft hooger op, met aengeschote vlercken. 819-36831-36
Bestaet nu 's menschen heil in geen uitwendigh goet, *
| | | |
Genooten by fortuin, door 't lichaem of gemoedt,
Verlustight by den zin; noch in verstaenbre vreughden, 839
840
Gesproten uit de daet van zedigheit, en deughden;
Noch kennis en verstant van kunst, en wetenschap;
Zoo moet ons heil bestaen op eenen hooger trap,
In 't stil bespiegelen der Godtheit, en de klaerheit
Van 't goddelijcke licht der onbevleckte waerheit; 837-44
845
Het eigenste oogenmerck, waerop ons wezen mickt, 845
En daer al 't minder goet van Godt is toegeschickt. 846
Dus zweemt de mensch naer Godt, den vader aller dingen, 847
Die eeuwigh in zich zelf en zijn bespiegelingen,
Gerust en stil volhardt, en opgetogen blijft; 849
850
Terwijl hy 't al beweeght, wat om hem ommedrijft. 850
Tot dees bespiegeling van Godt, den ongezienen, 845-51
Moet ons gezontheit, rust, en ongesteurtheit dienen,
Die uit de zeden vloeit: en elck uitwendigh ding,
855
De Wijzen slooten dan: men kan niet hooger rennen 855
Naer heilgenot dan Godt in zijn natuur te kennen,
Doch naer een ieders maght, en toegeleide maet. 857
Zy slooten dat in deught en weetenschap bestaet
De wijsheit, die het goet en quaet leert onderscheiden:
860
Dat hen godtsdienstigheit, de hooftdeught aen most leiden 860
Naer eenen Godt alleen, die 't al den oirsprong geeft,
En nimmer hoogh genoegh, by al wat reden heeft,
Gezet wort, noch gekent, gevreest, en aengebeden.
Dus raeckt de Godtsdienst eerst in zwang, door 't licht van reden,
865
Geschept uit Godts natuure, en goetheit, wijsheit, maght,
De weerelt door bekent, by 't menschelijck geslacht.
Uit deze kennisse is de godtsdienst eerst gesproten,
Gequeeckt en aengevoedt van alle godtgenooten, 868
En Aristoteles eischt straf van elck gemoedt,
870
Dat twijfelt of men Godt eerbiedigh eeren moet. 869-70
De reden van Godts dienst was geensins wijt te zoecken,
| | | |
Noch eischte een boeckstaef, merck, en wet, gedruckt in boeken: 872
Natuur had deze wet gelijck in 't hart gesneên, *
En hierin stemden al de wijsten overeen.
875
De simplen volghden vast met eendraght en genoegen 875
De vroeden, dienze ontzagh eerbiedighlijck toedroegen, 876
En zagen naer den mont, en zochten troost en raet
By hen, der vroomen stut, en hoop en toeverlaet, 878
In noot, en wederspoet. het kint bemint den vader,
880
Den milden zegenaer, en volght hem altijt nader,
Als erfgenaem van 't goet, uit 's vaders schoot verwacht.
De booze vreest de roe des rechters, dien de wacht
Des volcks bevolen blijft. d'uitmuntenste in 't beloonen 883
Der deughden wort begroet, en aengebeên, en kroonen
885
En gaven toegewijt, en rijckelijck gedient.
De schencker van 't geluck is ieders Godt, en vrient. 886
Wie 't recht verongelijckt, het ongelijck moet boeten, 887
Verzoent het recht, en durf geen vonnis tegenwroeten, 888
Dat by rechtvaerdigen gevelt leght over 't quaet.
890
Wie gunst by grooten zoeckt, zijn' wandel en gelaet 890
Naer hunne wet en wil gehoorzaem weet te passen.
Dus is de godtsdienst eerst gesticht, en opgewassen 892
Uit evenredenheit van een' gelijcken wensch, 893
Het recht, en billijckheit, die tusschen Godt, en mensch,
895
En mensch, en Godt bestaen, om Godt zijn recht te geven,
Den heer van lijf en ziele en oirsprong van ons leven:
Want alle uitneementheit, en kracht, en majesteit,
Rechtvaerdigheit, genade, en goedertierenheit,
Miltdaedigheit, en liefde, en onuitputbre schatten,
900
En wijsheit, zonder endt, by geen vernuft te vatten,
Zijn wezentlijck in Godt, en wezen is het al
Wat Godt van eeuwigheit in zich bespieglen zal. 901-02
Wie kon dan weigeren de Godtheit te behaegen,
En teffens lijf en ziel dat wezen op te draegen, 904
905
Uit liefde tot den dienst, die Godt behaeght, en eert,
En naer den dienaer, als een weêrglans, wederkeert.
| | | |
Een hart, tot Godt gekeert, en door 't bespieglen zwanger *
Van dit volkomen schoon, kan zijn gedachten langer
Niet bergen, maer het berst in lof en klancken uit,
910
En godteerbiedigheit, gemelt en aengeduit 799-910910
Door een eerbiedigh merck, en tekens, die, naer reden 911
En lantgebruicken, zijn de hooghste uitneementheden, 912
In wijsheit, en in maght, en weldoen, toegekeurt,
Waer danckbaerheit en deught het hooft ten hemel beurt:
915
Doch in een' eedler zin dan een geschapen wezen
Wert Godt, van outs, hierdoor geheilight, en geprezen; 916
Want anders stonden Godt en mensch in eer gelijck.
Dat alle schepsel dan de vlagh van eere strijck'
Voor Godt, die alles schiep, en eeuwigh uit zal steecken,
920
Is billijck. op dien voet bestemde men het teken 920
Van eere, in 't algemeen den schepselen ontzeit, 921
En niemant toegewijt dan d'oppermajesteit
Des hemels: en dit merck bestont in d'offerhande 922-23923
Van vee, of ackervrucht, en wat men slaghte, en brande,
925
Of uitgoot op 't altaer, ter eere van den Godt,
Die 't redendom verbint, oock zonder zijn gebodt. 926
Dus raeckte d'offerhande in zwang by alle vroomen.
Waer deze ontbrack, daer was de godtsdienst onvolkomen,
Geknot van 't waertste lidt, als 't lichaem, zonder oogh, 929
930
En weerelt, zonder zon en licht aen 's hemels boogh. 930
Al wat in reden stont [wy spreecken van geen wilde,] 931
In 't offeren aen Godt noit wanckte, noch verschilde, 932
Eer baet- en staetzucht noch het schendigh misbruick stijft,
Den ongodt offert, Godt den offer schuldigh blijft, 934
935
Of offert menschenbloet en menschen op d'altaeren,
Waervan de wijze schrickt, met opgerechte haeren. 936
Dus bleef het offer zelf noch by den afgodist
Het merck van godtsdienst, noit by menschen uitgewischt,
| | | |
Gelijck de schrijvers ons, eeu in eeu uit, getuigen, 939
940
En overtuigen die zich voor geen Godtheit buigen. 940
Gelijck de leenman by den leenheer 't leen verheft, *941
Verheergewaet, hem kent door d'opdraght, en beseft, 942
Voor heere, en eigenaer van 't erf, te leen ontfangen,
't Zy eens, of menighmael; als die geheel moet hangen 944
945
Met liefde en trouwe aen 't hooft, dat zijnen onderzaet 945
Om wederspannigheit kan zetten uit den staet
Van dit bezeten goet: zoo kenden d'offeraeren 947
Den grootsten eigenaer der dingen op d'altaeren,
Met opdraght van hun vee, en vruchten, door het vier 949
950
Verteert in assche, en smoock, doch elck op zijn manier. 950
De wijsten slooten dit, door goddelijcke driften, 951
En zonder onderwijs van boecken, en geschriften. 952
Zy kenden Godt, als door een merck van danckbaerheit, 953
Aenbaeden uit ontzagh de hooghste Majesteit,
955
En heilighden met prijs den vader aller dingen 955
Geheel en al het geen zy van zijn hant ontfingen,
Geoffert met hun hant ten brant van d'offervlam, 956-57
Waeruit brantofferhant haer' naem en oirsprong nam.
Het heiligh kerckgebaer, omtrent dien dienst gevallen, 959
960
[Waerdoor de priester, en eerwaerdighste van allen,
Den eenen grooten Godt, eerbiedighlijck gemoet, 961
Naer ieders lantgebruick, godtsplightigh aengevoedt, 962
Godtvruchtigh ingevoert,] is reedlijck, en te prijzen,
Naerdien het wijst op Godt, den toevlught aller wijzen. 964
965
Nu zienwe hoe de dienst tot 's hemels eer begon,
Zoo heiligh als natuur de weerelt reglen kon.
Natuurwet leerde 't recht van onrecht onderscheiden,
Het eerlijck van 't onnutte en snoo; betaemlijckheiden 968
Van onbetaemlijckheid, uit reden, door den wil
970
Verkoren of versmaet, daer 't oordeel dit geschil 970
| | | |
Beslecht had in 't verstant: want treckt de pen twee lijnen,
d'Een krom en d'andre recht, 't gebreck zal klaerder schijnen
Door tegenstelling van het rechte by het krom. 971-73
Wat goet is uit zijn' aert, stelt reden dan alom 974
975
De maet, gelijck de reên de maet stelt, en den regel 975
Aen 't willen van den mensch, eer hy de zaeck bezegel'; 791-976976
En dees rechtmaetigheit, begreepen in 't verstant,
Omhelst van 's menschen wil, bleef doorgaends ingeplant
In 't redelijck gemoet, gezint naer 't recht te streven; 978-79
980
Dies haer den titel van natuurwet wiert gegeven;
Dewijlze 't redendom gebiet, en oock verbiet, 981
Het welck zich klaer hierin, als in een' spiegel, ziet,
Of zuiver, of besmet, ten waer een vlies op d'oogen 983
Van 't oordeel en begrijp de menschen had bedrogen. 982-84984
985
Zoo menighmael de mensch dees hooftwet overtreet, 985
Beklaeght hy zich, en voelt zijn hartquetzuur met leedt. 986
Waer zich 't geweeten went, het vint noch rust, noch voordeel.
De rechter spant in 't hart de vierschaer, velt het oordeel
Inwendigh, anders niet dan of natuur dien treck,
990
En neiging tot het goet, en afkeer van 't gebreck
Den mensch had ingeplant, en weeten in te drucken,
Zoo diep, dat geen gewelt den wortel uit kon rucken.
De billijckheit, het recht, de voeghlijckheit des mans, 993
De tucht, en eerbaerheit behouden hunnen glans,
995
En lof, en prijs in zich: de rechte tegendeelen 995
Zijn schandelijck by elck, als vlacken of panneelen 996
Vol kunst, en schildergeest. zoo hoort men hoe 't misstaet 997
Dat d'ongetoomde mont Godt lastert, quetst, en haet;
Zijne ouders vloeckt, en schent; onnooslen ongenadigh
1000
Mishandelt; een gemoedt, dat milt is en weldaedigh,
Benijt, en plaegen wenscht; zijn vaderlant verriet,
Moetwilligh lieght, bedrieght, en Godt noch mensch ontziet.
Hoewel het goet en quaet verkeerde by de volcken *1003
In naem, en onderscheit, of min of meer met wolcken
| | | |
1005
Van misverstant bedwelmt; noch bleef by elck de gront 1005
Dat goet t'omhelzen, quaet met maght te schuwen stont; 1006
d'Een mensch den andren, en niet anders, most gemoeten 1007
Dan hy zich zelven wenscht'; het misdrijf stont te boeten; 1008
Elckeen de Godtheit dienst en eere schuldigh was,
1010
Den oudren desgelijcks, en heeren. op deze as 1010
Van waerheit hing doorgaends by alle redelijcken
De godtsdienst, die door tijt noch eeuwen zal bezwijcken,
En geen verbastering van godtsdienst was zoo groot,
Dat zy dees regels niet in haeren ring besloot.
1015
't Veraerden van Godts dienst [die by natuur en reden *
Was ingevoert, waerdoor de Godtheit aengebeden,
Geviert wiert, en ge-eert,] vertoont zich in de daet
Uitwendigh, en in 't hart van binnen; en dit laet
Zich zien in 't lochenen der Godtheit zelf, daer d'ouden
1020
En wijzen dezen dienst in 't algemeen op bouden.
't Verbastren van Godts dienst voert schelmsche zeden aen; 1021
't Verbasteren van Godt in kennisse, is de baen
Tot blinde afgodery, die d'afgoôn quam verheffen.
De waerheit staet alleen op 't middelpunt te treffen: 1024
1025
Want zoo de pen, in 't wit van een papieren velt, *
Dry lijnen, evenwijt van een gescheiden, stelt
De midlijn zal alleen de loutre godtsdienst heeten;
De rechte, afgodery, daer duizent afgoôn zweeten. 1028
De slincke draeght den naem van ongodistery. 1029
1030
Dus blijft de middenlijn van smette en dwaeling vry. 1025-30
Al wat van 't midden dwaelt, aen d'eene zijde, of d'ander,
Dat's laster, in wat schijn de dwaelgeest zich verander. 1032
De middenlijn staet vast, als heirbaen en de baen
Der kennisse, om naer Godt, het hooghste goet, te gaen:
1035
En twijfelt iemant noch; de groote wijze Heiden
Plutarchus wil hem langs de middenlijn geleiden: 1036
| | | |
Hoewel de zedepen van dien doorluchten man 1037
Van Heidensch bygeloof zich niet verschoonen kan. 1038
Natuur verlichte 't oogh van allerhande volcken,
1040
Doch uit een lucht, niet vry van mist en donckre wolcken 1040
Van misverstant, dat geeft veel dingen andren schijn 1041
En verwen danze in hun natuure, en wezen zijn.
't Vervallen van Godts dienst, zoo vroegh, en wispeltuurigh,
Zoo verre, en overal, zoo halssterck, zoo geduurigh, *1044
1045
Nam zijnen oirsprong uit elcks neiging, zucht, en wensch,
Die ongelijck is, doch heel eigen aen den mensch,
En ongelijck als 't goet, daer lijf en ziel naer hellen. 1046-47
Elck van die bey beooght zijn nut. vijf zinnen stellen
Hun lust op 's lijfs vermaeck, genoten door gezicht,
1050
Gevoelen, hooren, smaeck, en riecken. dit valt licht 1050
En kiesbaer voor het lijf, als rijckdom, eer, en staeten, 1051
Gemack, en wellusten: maer reden leert dit haeten,
Zoo schijngoet 's menschen geest en ziele hinder baert:
Doch 't goet des lichaems, dus bekoorlijck uit zijn' aert
1055
Voor 't vleesch, het tegendeel afgrijslijck voor de zinnen, 1055
Is maghtigh, in dien strijt van keur, het velt te winnen. 1056
Elck valt het reedtste toe, en schuwt verdriet, en pijn: 1057
Dus snoert de weerelt vast de menschen aen haer lijn.
De wijze Plato zagh elckeen naer voordeel loopen,
1060
En vont geraên de deught aen 't voordeel vast te knoopen, 1059-60
Op dat de grootste schaer de deught een hart toedroegh. 1061
De godtsdienst, alzoo ras dees aen 't veraerden sloegh, 1062
En doorgaends hem de naem van hooftdeught aen bleef hangen, 1063
Wert lichter ingevolght om 't voordeel, met verlangen 1064
1065
Van al wat op gemackt, en winst, en ampten zagh:
En deze zenuw stijft, noch heden dezen dagh, 1066
De grootste dwaelingen, en bystre misverstanden, 1067
Gehanthaeft, en gekroont in onverlichte landen: 1068
En daer de waerheit blinckt eert menigh het genot 1069
| | | |
1070
Van winst en ampten meer dan Godts altaer, en Godt;
Als Godts altaer, en Godt te rugh staen voor 't veroveren 1071
Van rijcken. zoo kan zucht tot staet den mensch betoveren! 1072
De staetzucht kent noch Godt, noch bloet, noch vaderlant,
En steeckt Godts tempels zelfs, en 't heilighdom in brant.
1075
De koning Ninus, die out Babilon regeerde, *
Beval dat elck het beelt van zijnen vader eerde,
In 't midden van de stadt, tot een gedachtenis, 1077
Met staetsie opgerecht. dit beelt van Belus is
De vryburgh van het volck. al wie zich kent misdaedigh 1075-791079
1080
Aen eenigh gruwelstuck, vlught derwaert, wort genadigh
Ontfangen, en ontlast van 't godeloos bestaen. 1081
Dus groeide d'eer des beelts, gelijck een godtsdienst aen, 1082
By 't ruwe en domme graeu. op zulck een voorbeelt treden
Veele andren, en de helt, die moedigh heeft gestreden,
1085
En voor het vaderlant zijn ziel in bloet vergoot, 1085
Wort, als een Godt, gedient, geheilight na zijn doot,
Dees dienst, by wetten, streng bekrachtight, en verdedight,
Op halsstraf wie dit stoort, en lastert, en beledight. 1088
Dus won d'afgodery allengs een ruimer velt,
1090
En onderkroop Godts dienst door loosheit, en gewelt. 1090
Egypte, 't welck zijn' naem ontleent van duisternissen, *1091
Had dit geluck, toen 't volck den dagh begon te missen, 1192
En glans, die van natuure in d'oosterlanden scheen, 1093
Dat Hermes, een Hebreeu, gesproten in Chaldeen, 1094
1095
Den Nijl koos voor d'Eufraet, om elck Godts dienstteleeren, 1095
En zeden, en den dienst der valsche Goôn te keeren.
| | | |
Wat was dees groote man [in 't ondervinden sneegh, 1097
En die met recht den naem van drymaelgrootsten kreegh,] 1098
Begaeft met weetenschap, door overleveringen,
1100
Van hant tot hant gereickt, en door bespiegelingen
En vierigh onderzoeck, in wildernisse, en woudt, 1101
Van zaecken, die natuur den traegen niet betrout,
Maer opgetogen brein, gezint alleen te leven
Tot nut van anderen, en Godt zijn recht te geven!
1105
Hier leeft hy in, als in zijn eigen element.
Hy vondt een letterkunst, by niemant eerst bekent,
Beval de leeringen der zeden aen de boecken, 1107
Tot onderwijs des volcks. scherpzinnigen en kloecken 1108
Betroude hy den schat der wijsheit, die gebloemt 1109
1110
Door tekens, men met recht gebloemde wijsheit noemt; 1110
Gelijckze op naelden staet voor eeuwigh uitgehouwen, 1106-111111
By priester en profeet en godtstolck slechts t'ontvouwen, 1112
Als ordens, tot Godts dienst en 't heiligh ampt gewijt. 1113
Dees was de bron en 't licht der wijsheit van zijn' tijt,
1115
Van wien d'Egyptenaers, en hun nakomelingen
Geheimenissen, kunst, en weetenschap ontfingen,
Waeraen d'Atheensche school zoo vroegh haer licht ontstack, 1115-17
En leerde zien hoe veel haer kennis noch ontbrack.
Homeer, Pythagoras, Empedokles, Sokraten,
Athene, Pallas burgh, om binnen Zonnestadt 1121
Te leeren wat de naelt al wijsheit draeght en vat 1122
In duistre tekenen, om Griecken die t'ontdecken, 1123
| | | |
En Hermes arrebeit en faem aen zich te trecken. 1124
1125
Maer d'onwaerdeerbre schat der wijsheit, opgehaelt *
Ten hemel, en zoo dier betrout de steene naelt,
Wat baet die, als het licht, bevolen aen Godts tolcken, 1126-271127
In duisternis verkeert door misbruick, dat de volcken
Vervoert van Hermes wit en zin, en leit van Godt; 1129
1130
De tolck den sleutel mist van 't wijze letterslot, 1130
En merck by merck misduit, door aendrift van de snooden, 1131
Uit zucht tot baet en staet? toen groeiden al de goden
En afgoôn in getal, by schandelijck gewin.
De bloem der wijsheit, uitgezogen by de spin, 1133-34
1135
Veranderde in venijn, door averechts misduiden. 1135
Men badt de starren aen, en godtheên, onder huiden,
En vacht, en pluim, en schub verborgen. kat, en hont,
De slang, en krokodil, en os, en havick stont
Bewieroockt op 't altaer. men zocht de Goôn in tuinen,
1140
En eerde d'ackervrucht, en knofloock, en ajuinen.
Het rijck, daer eerst Euroop het licht der wijsheit zoeckt, 1141
Wert om zijn razerny by 't Heidendom gevloeckt, 1142
Gelijck een wildernis, vol redenlooze wilden,
Die wijt in 't Godendom van zedigh volck verschilden,
1145
Dat wijzer dwaelingen omhelsde, met een' glimp
Ick zwijge van den wrock en bloedige krackeelen
Der buuren, ongelijck in godtsdienst, niet te heelen
Dan op 't moordadigh feest, daer, van verstant berooft, 1149
1150
Men d'oogen krabt, by dranck, uit zijn gebuurmans hooft, 1150
Elckandren gaet te keer met kaien, knepplen, stocken, 1151
En pijlen, en geweer, uit zijne schee getrokken; 1152
| | | |
In 't endt den dooden eet, al raeu, en ongebraên,
En lillende, eer de ziel ter lijcke is uitgegaen. 1147-54
1155
Athene, en Rome, schoon zy hen als woesten achten,
Zijn evenwel niet vry van menschenofferslaghten, 1156
En geile gruwzaemheên, bekent door d'oude faem.
Dus dwaelt de godtsdienst wijt van zijnen eersten naem,
Zoo wijt d'afgodery, door heilooze offerhanden,
1160
Zich, als een weereltvloet, verspreit in alle landen.
De dwaeling wort gevoedt, ten steun van rijck en staet,
Ten minste met den schijn, en 't uiterlijck gelaet,
By kloecken, die niet meer dan eene Godtheit kennen, 1163
Geensins ontzien, om 't nut des lantstaets, Godt te schennen, 1164
1165
Door een ontelbaerheit van godtheên, zonder maght,
By herssens uitgebroeit, en op 't altaer gebraght. 1166
Een Epikuur, in ste van waerheits gront te peilen, 1167
En tusschen ongodist en afgodist te zeilen,
In 't midden tusschen twee, vervalt aen d'andre zy,
1170
Ontkent den dienst van Godt, stijft d'ongodistery:
Gelijck een avrechts arts, die 't pesthuis komt bederven, 1171
Venijn den krancken schenckt, terwijl hy leght op 't sterven. 1172
Schoon 't boos geweten traegh zich voor de Godtheit buight, 1173
En lang hardtneckigh blijft, al wort het overtuight, *1174
1175
Nochtans wanneer de doot het kranckbedt komt genaecken,
Gelijck een dootshooft gaept, met ongevleeschte kaecken,
En schincklen, zonder vel, en tast den krancken aen, 1177
Met zijne kille hant, begint de pols te slaen, 1175-78
Het hart te sidderen, de geesten te bezwijcken: 1179
1180
Dan breeckt het dootzweet uit. de valsche troosters wijcken. 1180
De strenge rechter treet ter vierschaer van 't gemoedt,
Beklaeght den schuldigen, om 't wulpsch verwaerloost goet, 1182
Of ingekanckert quaet, en velt, na'et overweegen, 1183
Het vonnis in de ziel des ongodists, verlegen 1184
1185
In dien bedruckten staet van schipbreuck, en gevaer. 1185
Hy ziet om bystant uit, en wracken hier en daer, 1186
| | | |
Om waer het mogelijck in 't uiterst zich te bergen: 1187
En die het leven sleet met lasteren, en tergen
Der Godtheit, neemt de schim des godtsdiensts uit ontzagh 1189
1190
Te baet, met flaeuwe hoope, of hy Godts stercken dagh 1190
Aldus ontschuilen moght; beschreit zijn reuckeloosheit, 1191
En wenscht een luttel tijt, tot boete van zijn boosheit.
Zoo een van duizenden dien schrick ontveinzen kon,
Dat's hachelijck. men kan de klaere middaghzon 1193-94
1195
Ontschuilen in een' hoeck, en duistre moortspeloncken,
En hol, en kerckeren, in d'aerde diep gezoncken:
Maer geen veraerde ontveinst zoo loos 's gewetens smart, 1197
Of 't aengezicht ontdeckt den knaeghworm binnen 't hart. 1198
|
*[Randschrift:] Voortgang van Godts wezen, eigenschappen, en wercken, tot den Godtsdienst.
4gebouwen: stichtingen, scheppingsdeelen.
5toelicht: toestraalt; daer: waar; hooftgebiet: oppergezag.
6de twijflaer: de scepticus; grontvest: grondslag voor verdere bespiegeling, nl. van den godsdienst.
12by ongelijcke schoolen: door allerlei stelsels.
16't En zy: in zoover Gods naam niet door een heidensch ras enz.
17een nieuwe baen: bijv. Spinoza en zijn volgelingen.
*[Randschrift:] Lukrees, schiltknaep van Epikuur, lochent de goddelijcke voorzienigheit, en beschimpt den Godtsdienst:
19punten: gronden, argumenten.
21Lukrees: P. Lucretius Carus, die de leer van Epikouros ( Epikuur) over de onafhankelijkheid der dingen van een godheid in zijn gedicht De rerum natura populariseerde, vgl. Besp. I, 148, 661, 855; III, 27, 1175-76.
22Een' Godt by hem: Vgl. Besp. I, 855 en noot.
23's meesters: van Epikouros.
25Het ingedruckte merck: de diepe overtuiging.
28laeghte en snootheit: minderwaardigheid.
30-31eenen toon Van oude in vrede volge: zich in éenzelfden toestand van leeftijd en rust blijft handhaven; schepping en onderhoud der wereld doen volgens Lucretius afbreuk aan Gods onveranderlijkheid.
31de hooge daecken: het verblijf der goden.
33zich alleen onthoudt: zich in alleenheid ophoudt.
35Door haere middelen: op de manier die de Godheid zelf kiest, en niet die de menschen haar hebben toegedicht.
29-38Vondel vertaalt hier Lucretius: ‘Omnis enim per se divom natura necessest / immortali aevo [ éenen toon Van oude] summa cum pace fruatur / semota ab nostris rebus seiunctaque periclis, / ipsa suis pollens opibus, nil indigna nostri, / nec bene promeritis capitur neque tangitur ira’. De Rer. Nat., Lib. II, 646-52.
*[Randschrift:] oock het scheppen uit het niet, d'onsterflijckheit der ziele, en beschimpt alle hoop op loon, en vrees voor straffe.
39De zelve dichter: dezelfde dichter Lucretius.
39-40die het al regeert enz.: die beweert, dat alles door de vruchtbare natuur wordt voortgebracht en bestuurd.
40-41ontkent enz.: Lucretius: ‘Nullam rem e nilo gigni divinitus umquam’, I, 150; vgl. 155-56, 1589-60, 205.
41-42Dit is de inhoud van Lucretius' tweede Boek, dat de toevallige samenvloeiïng der atomen ( by geval, Uit vezelinge, vgl. Besp. I, 661-899) beschrijft; vezelinge: vezel, atoom.
43-44Dit is de leer van Lucretius' derde Boek; Verlichaemt: materializeert; bederven: ten onder gaan.
45Stoffeert dit groot heelal met lichaemen: In B. II, vs. 991-vlg. leert Lucretius den voortdurenden aangroei van andere werelden.
46die ten slotte weer ten onder gaan, vs. 422-43; waer 't lijf geen plaats beslaet: waar geen lichaam een plaats beslaat, waar niets is.
47-50Dit is de conclusie van het IIIe Boek van Lucretius, vs. 417-1092.
51Epikurus vonden: de verzinsels van Epikouros den voorganger van Lucretius, vgl. Besp. I, 147 en noot.
53Ook Lucretius komt herhaaldelijk tegen de schrikaanjagende goden der mythologie op.
59ontdeckt heeft: aangetoond heeft.
60Vgl. het derde Boek der Besp.
*[Randschrift:] Hy belast den godtsdienst t'onrecht met den menschen-offer in Ifigenie bevestight.
63Aulis: na den val van Troje moesten de Grieksche schepen in Aulis (Beotië) op gunstigen wind wachten; de Grieksche vorsten: Iphigenia's vader Agamemnon, die op raad van zijn waarzeggers, zijn dochter aan de wraak van Diana wilde offeren, om gunstigen wind te krijgen; het offer ging wel niet door, maar voor Lucretius' betoog, dat de godsdienst tot gruwelen verplicht, was de moorddadige bedoeling al genoeg.
65De dochter: Iphigenia, dochter van Agamemnon; met de huif enz.: als bruid getooid; men had haar een huwelijk met Achilles voorgespiegeld.
67De vader: zoo in den 1en dr., lees den vader.
70dit bloedigh treurspel: echt Vondelsch voegt Vondel dit ertusschen, en hij dacht natuurlijk aan het treurspel van Euripides Iphigenie in Aulide, waarop Lucretius het oog had, en dat het vervolg was van Iphigenia in Tauride, door Vondel in 1666 vertaald.
76naer den stijl: volgens het gebruik.
77tortse: toorts, huwelijks-fakkel.
81Dus sluit Lukrees: daaruit concludeert Lucretius.
63-82Vondel geeft hier een vrij getrouwe vertaling van Lucretius' De Rer. Nat.: I, vss. 84-100: ‘Aulide quo pacto Triviai virginis [de trivia virgo is Diana] aram / Iphianassai [Iphigeniae] turparunt sanguinis faede / ductores Danaum delecti, prima virorum, / cui simul infula [ de huif] virgineos circumdata comptus / ex utraque pari malorum parte profusast, / et maestum simul ante aros astare parentem / sensit, et hunc propter ferrum celare ministros, / aspectuque suo lacrimos effundere civis, / muta meta terram genibus submissa petebat: / nec miserae prodesse in tali tempore quibat / quod patrio princeps donarat nomine regem: / nam sublata virum manibus tremibundaque ad aras / deductast, non ut sollemni more sacrorum / perfecto posset claro comitari Hymenaeo, / sed casta inceste, nubendi tempore in ipso, / hostia concideret mactatu maesto parentis, / exitus ut classi felix faustusque daretur. /’.
82‘Tantum religio potuit suadere malorum’, De Rer. Nat. I, vs. 101.
*[Randschrift:] Tegenbewijs, dat de wijsheit een onafscheibaere megenoote van godtsdienst is.
97Oock zulcks: zóo zelfs.
95-98Lactantius wijst er op, dat sapientia en religio behooren samen te gaan, Div. Inst. I, cap. I; IV, cap. III (Migne, P.L. VI, resp. kol. 115 en 453-54).
99Dus: zóó, nl. door wijsheid met godsdienst te verbinden; ongodtsdienst: irreligositas, atheïsme; bygelooven: superstitia; de twee uitersten.
100dwaelende besluiten: besluiten tot verkeerde daden, zooals dat van Iphigenia's dood.
101By weereltschen gedicht: door ongodsdienstige menschen verzonnen; dit moet op Euripides' mythe van Iphigenia slaan; nutten: bruikbaren.
102dien toom: van angst voor de goden, door den godsdienst.
105treet Godts kennis voor: gaat de kennis van God vooraf.
106Godsdienst: dienst van God; Duitsche: Nederlandsche, vgl. Besp. I, vs. 44; II, 1145; IV, 656.
107ontschuilt: schuil gaat voor.
112Versta: dan kan men nergens gebruik van maken.
*[Randschrift:] d'Ongodist drijft dat Godt met geenen dienst van menschen beholpen is. Kantt.: beholpen: geholpen, gebaat.
113-vlg.De door Vondel breed voorgestelde moeilijkheden tegen den godsdienst zijn tot de Epicuristische stelling, dat God den mensch niet noodig heeft en zich niet met hem bemoeit te herleiden. St. Thomas behandelt ze kort en principieel in de S. Theol., II, II, Q. LXXXI, art. 7; met onbescheit: overmoedig.
114evenredenheit: verhouding, vgl. Besp. I, 318, 773; II, 53; 648, 1013; IV, 135.
117snooden worm: nietig mensch, de mensch.
122In De Ira Dei (Migne, 8. L. VI, kol. 79-vlg.) verdedigt Lactantius zoowel de gramschap als de genade Gods. Vondel volgt dat tractaat in groote lijnen en in enkele bijzonderheden.
123nimmermeer veranderbaer: onveranderbaar, vgl. Besp. II, 737-62.
126-27Wij moeten van God niet denken ‘ut ab ullo se laesum putet, qui laedi non potest’, laat Lact. den tegenstander zeggen, l.c. kol. 89.
124-27Versta: is God gelijk aan den mensch, dat Hij tot ijver wordt opgewekt òf door den eerbied, dien de mensch Hem betuigt, òf door een beleediging, terwijl Hij onkwetsbaar is?; d'allerhooghste stoelen: Gods troon in den Hemel.
129Hy: de wijze, de mensch; bezight: gebruikt.
129-30Deze twee vss. repeteert Vondel in vs. 389-90.
131molock: schrikbeeld, boeman, vgl. Besp. III, 1272; verschieten: bleek worden van angst.
132Versta: sterft iemand na een verdienstelijk leven, dan is zijn loon, dat hem de eer daarvan gegeven wordt; me: mee.
133-34Versta: zoolang nooit iemand uit den dood is teruggekomen, blijven wij mistasten in onwetendheid.
*[Randschrift:] en wort wederleght.
135evenredenheden: om 't rijm in 't mvd, vgl. vs. 114.
141met verlies enz.: uit het verlies, uit de gave van een verworpen slaaf.
142Oock uit misdaedigen: zelfs van boosdoeners.
143Verworpen: verwerpen; lees hierachter een komma.
146in acht neemt: in eere houdt.
148uit stof, en ongeachte snootheit: uit iets minderwaardigs, vgl. vs. 117.
*[Randschrift:] Gelijckenis, eenighsins aenwijzende hoe de danckbaerheit van een minder neffens een ongelijck grooter niet onbetaemelijck is.
158-59vernoeght dat heusch en net Het opdiende: ermee tevreden, dat het beleefd en netjes opzat.
162reden tegenstont: onredelijk was.
*[Randschrift:] Dat veele dingen, zonder hun eigen voordeel, den mensche dienen, die aen den godtsdienst verbonden is.
165-66wat uit element Bestaet: al het aardsche.
162-69‘Omnia, quibus constat, quaeque generat ex se mundus, ad utilitatem hominis accomodata sunt’, dit werkt Lactantius in De Ira Dei, cap. XIII uit en Vondel vat het samen.
170wiskunstigh lijf: een lichaam van zuivere proporties (v. Lenn.).
172mogentheit: geestelijk vermogen.
178legertucht: geoefend leger.
179Oock heele weerelden enz.: en hoevele wereldstreken onder een anderen sterrenhemel.
180hof, en helbaerdiers: hofhouding en soldatenwacht.
181zelfs als de vorst nog een kind is; met wacht gestut: met een lijfwacht omgeven.
183Geniet de zon: geeft het de zon genot; terwyl: wanneer.
184stoffeert: bekleedt, siert.
186groente en lover: groen lover; sprenght: besprenkelt, bezaait.
187ebben - vloeien: eb - vloed.
189Versta: en de sterren, die daar hoog in de lucht van haar eigen werking niets begrijpen.
193stommen: stomme dieren.
194‘Sicut mundum propter hominem machinatus est, ita ipsum propter se [fecit Deus]’, ib. kol. 122; wit en endt: einddoel.
195-96onder hem 't vermogen enz.: Dit is mij niet duidelijk; opgetogen: opgevoed.
197dees reden: deze stelling.
198verbonden: Vondel loopt hier vooruit op zijn etymologie van vs. 409-22, religio van re-ligare: opnieuw verbinden.
199dien aert: den menschelijken aard, den mensch.
200De hantvest: het voorrecht.
201reden: verstand; vgl. Rom. XII, 1.
206met eene zucht: met ééne zucht, met gelijken ijver.
205-07Hoe de vier elementen op elkaar zijn aangewezen, toont Vossius aan in De Theol. Gent., Lib. II, cap. LI, ed. cit. bl. 295-vgl.
*[Randschrift:] Tegenworpinge dat Godt 's menschen dienst kan ontbeeren.
217Godt bestaet by zich: God heeft niemand noodig, vgl. Besp. II, 950.
220Versta: dat God den mensch noodig heeft, zooals een mensch een muildier noodig heeft; voeren: vervoeren.
223behoeft: heeft noodig.
228Des aenhangs: van hun aanhang; van degenen, die van hen afhangen.
228-29in schijn en hen hebben den klemtoon evenals de tegenstellingen daarvan: In 't harte en hun fortuin enz.
230De weereltwijzen: zij die wijs zijn naar de begrippen van deze wereld, vgl. I Cor. III, 19; dien Godt: den god van 't eigen voordeel, vgl. Philip. III, 19.
234me misdient: verkeerd mee dient, door beleedigt.
237-38Versta: wel bereid om zich aan het wereldlijk gezag te onderwerpen, maar niet aan den godsdienst.
240By: door; een verwe: een mooien schijn.
238-41zoo 't godsdienst heeten magh: vgl. Roskam, vs. 1-6; gedreven: bedreven, nagejaagd.
241vergif: verderfelijke opvattingen; met brieven, en vergult: met allerlei vertoon van echtheid en waarde.
*[Randschrift:] Verdadiginge dat Godt den dienst des menschen niet om zich zelven, maer om 's menschen nut begeert.
243voorheen beschreven: nl. in Besp. II, 1239-vlg.
244uit niet: om niet, alleen uit goedheid.
245al stil: rustig, zonder ophouden.
246niet om zich: Lactantius wijst er in De Ira Dei, cap. XIV op, dat God den mensch propter se, dus wèl om zich zelf geschapen heeft; maar niet in dien zin, dat Hij den mensch noodig heeft, zooals Vondel hier bedoelt.
247den zeilsteen: den magneet.
250De hooghste eerwaerdigheit: bijstelling van Godt.
252buiten zich: misschien: ondanks zich zelf, of anders: boven zichzelf uit; dees verscheene klaerheit: God, die zich in zijn schepping klaar genoeg heeft geopenbaard.
249-53Versta: daarom dient de mensch God niet precies, niet in de eerste plaats ( zoo stip niet) om tijdelijk voordeel, maar om dat een redelijk inzicht van de waarheid hem naar God voert.
253't goet: God; waer mede enz.: weer zinspeling op den band van den godsdienst volgens de Augustinische etymologie, vgl. 198, en 411-12 met noot.
263Ook in Besp. III, 419-vlg. beschouwt Vondel de schoonheid der vrouw als een afstraling van God.
264Der ongeschape zonne: van God.
270eens en een: op 't innigst verbonden.
274die naer de starren draeft: die het hoogste geluk voor den mensch meebrengt.
276het jongste teiken: het laatste blijk van die liefde Gods, de laatst geschapene.
277vernoegt: vergenoegd, bevredigd.
281by 't woest geslacht: door ruwe menschen.
283dienst: godsdienst; om staet: wellicht: uit voordeel, uit berekening, vgl. vs. 230-vlg.
284verlasteren: beschimpen.
285-86Versta: als zoo'n ongodist op zijn uiterste ligt, getuigt de stern van zijn geweten, wat de meeste waarde heeft, de godsdienst of de godloochening, vgl. vs. 404-08 en 1175.
*[Randschrift:] Genade en gramschap worden Gode toege-eigent, doch niet menschelijcker wijze.
287lijbre hartstocht: ontvankelijke gevoeligheid; Lactantius spreekt van de humani affectus egestas, fragilitas, libido, timor, injuria ( gebreck, zwackheit, vs. 289; begeerte, wellust, vrees, ongelijck, vs. 292), die in God niet kunnen zijn, l.c. cap. XV, kol. 124.
289steurnisse: verstoordheid of storing?
293-94‘At vero et gratia et ira et miseratio [ mededoogen, vs. 301] habent in Deo materiam’, l.c. kol. 124.
*[Randschrift:] Godt is de toevlught der elendigen:
297-302‘Accedentibus malis afflicti homines ad Deum plerumque confugiunt, mitigant, obsecrant .... Habet igitur causam [even vroeger materiam: stof, vs. 301] miserandi; nec enim tam immitis est hominumque contemptor, ut auxilium laborantibus deneget’, l.c. kol. 124-25.
*[Randschrift:] Rechtvaerdigh in 't beloonen, en weldaedigh,
305geschapenheên: schepselen.
312onherkentenis: onerkentelijkheid, ondankbaarheid (vgl. herkennen van vs. 315); zy: Gods natuur.
314oprecht: lees: òprecht.
315herkennen: erkennen; verbasteren: ontaarden.
303-16Ook dit is uit Lactantius, die onmiddellijk laat volgen: ‘Plurimi, quibus persuasum est Deo placere justitiam, eumque qui sit dominus ac parens omnium, venerantur, et precibus assiduis ac frequentibus votis, dona et sacrificia offerunt, nomen ejus laudibus prosequuntur ... Ergo est, propter quod Deus et possit et debeat gratificari. Nam si nihil est tam conveniens Deo, quam beneficentia, nihil autem tam alienum quam ut sit ingratus: necesse est ut officiis optimorum sancteque viventium praestet aliquid, ac vicem reddat, ne subeat ingrati culpam, quae est etiam homini criminosa’ (l.c. kol. 125).
*[Randschrift:] en straffer der boozen.
317-27Lactantius: ‘Contra autem sunt alii facinorosi et nefarii [ schendigen], qui libidinibus omnia polluant, caedibus vexent, fraudent, rapiant, perjurent ... legem et ipsum etiam Deum negligant. Habet igitur ira in Deo materiam. Non est enim fas eum, cum talia fieri videat, non moveri, et insurgere ad ultionem sceleratorum ... adeo et in ipsa ira inest et gratificatio’; l.c. kol. 125.
329dwaelen buiten Godt: ver van God verwijderd zijn.
335haer: de wereld, den toom viere: de teugels loslaat; 't wrocken: de wraaklust.
337spatten uit hun loot: uit hun verband springen; endt: doel.
TEKSTKRITIEK: In vs. 342 heeft de 1e ed. wijs; Zey veranderde dit in wijt.
342grijns: masker; wijt: ten zeerste; scheelt: verschilt.
343d'uitgang: het slot, de ontknooping.
328-44Ook dit grootendeels naar Lactantius: ‘Sunt aliqui affectus, qui non cadunt in Deum, ut libido, timor, avaritia, moeror, invidia, quia vitiorum affectus sunt. His enim vacat ... eos autem qui sunt virtutis, id est, ira in malos, caritas in bonos, miseratio in afflictos, quoniam divina potestate sunt digna proprios habet. Quae profecto nisi habeat, humana vita turbabitur; atque ad tantam confusionem deveniet status rerum, ut contemptis superatisque legibus, sola regnet audacia, ut nemo denique tutus esse possit’; l.c., kol. 126.
*[Randschrift:] Dat Godts rechtvaerdigheit hier of namaels het goet beloont, en quaet straft.
348een' zelven: eenzelfden.
349naer heuren vader zweemt: den mensch op God doet gelijken.
351d'ontucht: zij die alle tucht haten, de zondaars.
353in den rou: in het verdriet.
*[Randschrift:] Tegenworpinge dat Gode geen gramschap past:
359ontsteecken: ontstoken.
358-62de billijcksten van deze rot: de redelijksten van hen, die den waren God niet kenden. Lactantius wijst er op, dat, terwijl de Epicuristen zoowel genade als gramschap in God ontkenden, de Stoïcijnen toegaven, dat in God genade bestaat; gramschap echter ontzegden zij Hem, omdat zij meenden, dat alle gramschap ‘commotio mentis ac perturbatio’ meebracht, ‘quae sit a Deo aliena’; De Ira Dei, cap. IV en V, Migne, P.L. VI, kol. 85, 89.
*[Randschrift:] het welck beantwoort wort.
365De toorne is middelbaer: de Scholastiek zou zeggen: ira als zoodanig is indifferens, per se goed noch kwaad, vgl. S. Theol., II, II; Q. CLVIII, art. 1 en 2.
366-67En Lactantius maakt onderscheid tusschen ‘ira justa et injusta’; de eerste kan God hebben en is zelfs noodzakelijk, l.c., cap. XVII, kol. 139-30.
367verruckt: onredelijk door een of andere passie; vertorent: vertoornt.
369in haer tijt bepaelt: niet ineens losbrekend en ook niet te lang uitgesteld.
370na 'et verloop: na verloop van tijd.
371belghzucht: verstoordheid, wraak over de zonden; ontkleeden: ontdoen.
372d'eene zenu: éen der zenuwen.
368-74Samenvattende weergave van Lactantius hoofdstukken XVII-XXI (l.c. kol. 126-39).
374Dit vs. is bijstelling van de boosheit.
375-77Sibillen enz.: In cap. XXII-XXIII (l.c. kol. 141-44) haalt Lactantius een aantal uitspraken der Sibillen aan over Gods toorn tegen de zonde en zijn vergevingsgezindheid; reeds vroeger citeerde hij de Sibillen uit Lactantius, vgl. Besp. I, 1306; II, 523.
377Versta: ook spreken de Sibillen van Gods verzoening met den mensch, wanneer deze van het kwaad afstand doet.
378-80‘Regnum hoc imperiumque terrenum nisi metus custodiat, solvitur. Aufer iram regi .... quis humilem non spoliabit?’, Lact. l.c., kol. 146.
*[Randschrift:] Godtvruchtigheit houdt de boosheid in toom, en beletze uit te spatten.
383noch echter: niettemin.
383-84dieren En kudden: Ook Lactantius gebruikt tegenover de Epicuristen vaak de woorden pecudes en bellua.
386als het zwijn: vgl. Besp. I, 660; eeckelen: eikels.
389-90herhaling van vs. 129-30.
394Versta: en tevreden is met de overtuiging, dat er geen straf voor de zonde te duchten valt.
395Wat: dit vraagwoord wordt herhaald in Wat aerdische rust van 't volg. vs.; spreeuwen - molock - krieckenboom (vs. 397): Bij 't laatste woord herinnert van Lennep aan Epikouros' gewoonte, om zijn school in een tuin te houden, wat wellicht deze aardige beeldspraak heeft opgeroepen; molock: vogelverschrikker, vgl. Besp. III, 1272; IV, 131; krieckeboom: kersenboom.
398de snoepery: het kersen snoepen van de spreeuwen.
399Zoo leert men achteruit: zoo verkondigt men een leer, die het menschdom niet vooruit maar achteruit helpt.
401den post enz.: bericht van iemand die gestorven is.
405den tiran: hij, die anderen verdrukt heeft, vgl. Besp. I, 1171-78.
406op dit zachte bed: aanschouwelijke voorstelling: die daar op zijn zacht bed ligt, vgl. vs. 285.
luicken: sluiten.
408d'omgebroghte schaer: zijn slachtoffers.
*[Randschrift:] De Godtsdienst is een verbintenis met Godt, uit kracht van het Latijnsche woort.
409kroon en roe: belooning en straf.
410-11Versta: om de begrippen van loon en straf is de godsdienst niet alleen redelijk, maar ook een plicht; verbonden: vgl. vs. 52, 198; verbonden - bant - verbintenis (vs. 413): Lactantius beweert tegen Cicero in, dat het woord religio in de Roomsche tong, de Romeinsche of Latijnsche taal, is afgeleid van re-ligare, opnieuw aan God binden, een etymologie, waar vele Kerkvaders en ook St. Thomas Aq. het mee eens is, vgl. Div. Inst., Lib. IV, cap. XXVII (Migne, P.L. VI, kol. 536) en S. Theol., II, II, Q. LXXXI, art. 1.
415Want Godt in kracht gestelt: nom. abs., vul in: zijnde, evenals in vs. 416 den mensch.
418naer 't levens oirsprong draeft: naar God streeft.
*[Randschrift:] Godts volkomenheit en uitneementheit zijn alle eere waerdigh.
429uit niet: vgl. vs. 424.
433d'edelste natuure: God, 3de nvl.
435redelijcken: redelijke schepselen, menschen.
436zijn blijcken: de uitwendige teekenen van den godsdienst.
438aen haer wezen hangt: van Gods zijn afhankelijk is.
441Versta: afgezien van de Openbaring.
443Versta: om dan den godsdienst duidelijk volgens de natuurwet uiteen te zetten.
*[Randschrift:] Bepaelinge van den godtsdienst.
444-47Aan wien Vondel deze definitie van den godsdienst ontleent, is mij niet gebleken.
449rechtvaerdigheit: St. Thomas behandelt de religio als de eerste van de partes justitiae, S. Theol., II, II, Q. LXXXI, art. 1; slecht: vereffent.
451hooftdeught: kardinale deugd, de rechtvaardigheid.
*[Randschrift:] De godtsdienst is by het Heidendom vervalst, en de godtvruchtigheit wort by Epikuur beschimpt.
453-54Ontziet: vreest, vgl. vs. 603; eigen: als eigendom.
455Godt te vreezen: Gods-vrucht, Gottesfurcht.
456Godenvrees: vrees voor de goden.
457Versta: het Heidendom met zijn vele goden.
460Cecrops - Numa: Cecrops heet den godsdienst bij de Grieken, Numa Pompilius bij de Romeinen te hebben ingevoerd; Vossius noemt den eerste terloops l.c. bl. 54, den ander uitvoeriger, bl. 327-vlg.
461De al meermalen genoemde Epicurist Lucretius (vgl. vs. 61-63 en noot) richtte zijn leerdicht De rerum natura tegen den, naar zijn voorstelling, uit vrees gesproten godencultus.
462Dat Lukrees de ydle vrees voor krachtelooze Goden bestreed, was goed, maar dat hij den mensch teffens àlle vrees voor God ontnemen wilde, was verkeerd. Lactantius wijst er op, dat de godsdienst zonder timor Dei onbestaanbaar is; De Ira Dei, cap. XII; l.c. kol. 114.
463godtvruchtigheit: hier in den letterlijken etymologischen zin van vs. 455.
464Versta: terwijl hij (Lukrees) den schijn aanneemt, of hij in De rerum natura zijn lezers ( elck) alleen maar de natuur wil uitleggen.
465't wit: de schijf, het gebied.
*[Randschrift:] De volkomen godtsdienst bestaet inwendigh, en uitwendigh:
467-vlg.St. Thomas leert in S. Theol. II, II, Q. LXXX, art. 7, dat de godsdienst eenige uitwendige daden vereischt: ‘Religio habet quidem interiores actus quasi principales, et per se ad religionem pertinentes; exteriores vero actus, quasi secundarios, et ad interiores actus ordinatos’; Vondels vss. die zich ook tegen het Calvinisme keeren, stemmen hier geheel mee overeen.
467De zinnen: onze opmerkzame zintuigen; berekenen: begrijpen.
473al wat reên gebruickt: iederen mensch.
474Het wenscht: het hart, de inwendige mensch verlangt; gelijck van aert: als het geestelijk deel van den mensch aan God verwant, vgl. Handel. XVII, 28-29.
475redelijcke blijcken: redelijk dienstbetoon, vgl. Rom. XII, 1.
479voeghelijcke: gepaste.
481Versta: de ware godsdienst stelt alles, ziel èn lichaam, voor God te werk.
484opdraght: het opdragen van zich zelf, de toewijding, de devotio.
490Daer maght is: waar er voor gezorgd wordt.
491ommetreck: volledig bestek.
493Zoo staet het godtsrecht spits: zoo luidt de eisch van het goddelijk recht, jus divinum.
494En zóo, door in- en uitwendigen eeredienst, is de godsdienst volledig.
*[Randschrift:] Gelijck de mensch uit ziele, en lichaem,
501ge-eigent: als eigendommen.
*[Randschrift:] en haere uitwerckingen.
503roeringen: bewegingen, uitingen.
504de ziel enz.: die door uitwendige daden gekend wordt.
505opspanning: inspanning, toeleg, concentratie; aendachtige: vrome.
507leli: kompasnaald; zeilsteen: magneet.
508en uitdruckt door haer teken: en dit door haar bewegingen te kennen geeft.
510aendacht: godsvrucht, Duitsch: Andacht.
505-11St. Thomas leert: ‘In divino cultu necesse est aliquibus corporalibus uti, ut eis quasi signis quibusdam mens hominis excitatur ad spirituales actus, quibus Deo conjungitur’, l.c.
510-11't ingebeelt Bespiegelen: de diep ingeprente overweging.
512-13Vgl. Rom. I, 20; als by trappen: trapsgewijze, stuksgewijze.
514het menschdom in 't gemeen: het heele menschdom.
516d'eenstemmigheit der volcken: vgl. Besp. I, 1275-vlg.
518schieten: met het oog beschieten, bereiken.
*[Randschrift:] Dewijl Godt niet kan laeten te zijn, heeft niemant reden aen de godtheit te twijfelen. Kantteekening: Dewijl Godt niet kan laeten te zijn: niet kan nalaten te bestaan, vgl. Kantt. op Besp. II, 77.
519by zich: door zich zelf, zonder iemands toedoen; gelijck wy slooten: zooals wij hebben aangetoond, nl. in Besp. II, 77-86.
523Haer zenuw: haar grondslag, haar voornaamste argument.
*[Randschrift:] Godts onverknochtheit melt zijne geduurzaemheit, en vertroost ons met zijne bestandigheit.
525onverknochtheid: onsamengesteldheid, vgl. Besp. III, 964.
526geduurzaemheit: duurzaamheid, onvergankelijkheid.
530bestandigheit: altijd-bestaan-blijven; vgl. Besp. II, 86.
*[Randschrift:] Godts evenaerdigheit leert ons uitsluiten al wat Godts aert bestrijt.
531onnatuurlijkheden: dingen, die met Gods natuur strijden.
532eenaerdigheit: in de Kantt.: evenaerdigheit: altijd dezelfde en gelijke aard, onveranderlijkheid, vgl. Besp. II, 109.
533eigent: eigenen, toeschrijven; vervremt: verandert, verbastert.
534Versta: en de altijddurende gelijkheid van Gods natuur te kort doet.
*[Randschrift:] Godts lichaemeloosheit leert ons alle aerdtsche lusten versmaden.
536kerckren en benijpen: eng insluiten.
538Dit gaat tegen de gevolgen van de Epicuristische leer in.
539de wijzen zien dit over: verstandige menschen nemen zoo'n leer niet aan.
540grover: grovere, materialistische menschen.
*[Randschrift:] Is Godt geen toeval, zoo behooren wy geene toevallen van rampen te vreezen.
541stut en steun: een toeval of accidens moet om te bestaan, een subject of grondslag hebben.
543toegeval: wat ons toevalt, overkomt, in 't Fransch: un accident; vgl. Besp. II, 174; ommeslaen van staeten: het veranderen van levenslot, bijv. van rijk tot arm.
542-46Als God de vastheid van het bestaan in zichzelf bezit, wie zal dan, bij rampen, niet op zijn vastheid vertrouwen?
*[Randschrift:] Is Godt een louter en eenigh wezen, zoo wijzen ons ontelbaere dingen op den eenigen Godt.
547louterheit: enkel God, actus purus.
549De veelheid der geschapen dingen wijst terug op een enkelvoudige oorzaak; een Ick: lees: één ik.
550Een Godtheit: één godheid; toont te zien: te zien geeft.
552smooren: onderdrukken, ontkennen.
554allesins: overal; leden: deelen.
555De zintuigen staan het verstand als waarnemers ten dienste; ze zijn het verstand als hulp geschonken.
557in Gods ondeelbaarheid zijn eigenschappen onderscheidt, een onderscheiding, die niet in Gods wezen is, maar in ons verstand, vgl. Besp. II, 279-85 en noot.
TEKSTSKRITIEK: De 1e ed. heeft in vs. 575 noch of lochene en achter vs. 576 een vraagteeken.
*[Randschrift:] Godts eenvouwigheit vermaent ons alle dubbelheit te schuwen.
559eenvouwigh: simplex, vgl. Besp. II, 118 en Onderw. der h. Dryeenh., vs. 227-28.
560simpel: eenvoudig en oprecht.
562naerdien enz.: omdat zijn omgeving geen fout duldt.
564duuren: het uithouden.
565Daer: in wie; dubbelzinnigheit: dubbelhartigheid; schalckheit: bedrog.
566schijndeught: schijnheiligheid.
*[Randschrift:] Godts volkomenheit sluit den onvolkomen godtsdienst uit.
567volkomen: geheel volmaakt.
568dwaelen: verdwalen; in den dienst enz.: in een van de valsche godsdiensten.
*[Randschrift:] Godts enckele eenigheit lijdt geene bygoden.
574verwaent: eigenzinnig.
576een wezen, elck verschenen: één wezen, zooals ieder duidelijk moet zijn; vgl. vs. 655.
*[Randschrift:] Godts oneindigheit vermaent ons tot ootmoedt en eerbiedigheit.
578begrijp: begrip, verstand.
581Geen punt te rekenen: nauwelijks een stip.
582Dat zich alleen bevatte: dat alleen zich zelf begreep.
583staet te wenschen enz.: wenschelijk, begeerenswaardig is.
584voor zijnen stoel: voor Gods troon.
586Vul in: moet niet; het volop van prijs: allen lof.
*[Randschrift:] Godts onmeetbaerheit en overalheit beschaemt overal den schijnheiligh.
587zweeft in alle dingen: alles vervult.
589ontschuilt: verborgen blijft.
590de grijns: het masker.
591loopt mommen: comedie speelt.
592in 't midden van de stommen: ook als niemand iets zegt.
595wereldwijzen: zij die wijs of slim zijn naar de begrippen dezer wereld, vgl. weereltschen, vs. 101; weereltsche tooneelen: op het tooneel dezer wereld, vgl. noot op Besp. III, 383.
596hun rol ter kercke speelen: zich als vromen voordoen.
597dat weifelt, ofte lieght: het oog der menschen, dat de zaken niet goed onderscheidt en zich daardoor vergist.
*[Randschrift:] Godts onveranderbaerheit eischt stantvastigheit.
601doorgaens: doorgaande, altijd.
602gelaet: zooals Hij zich voor ons voordoet, waarneembaar is in zijn werken; raetslot: raadsbesluiten.
603Ontziet hy: heeft degene te duchten, vgl. vs. 453, 454; onbezweecken: nooit bezweken.
605nimmermeer: nooit; verkeert: omkeert, verandert.
*[Randschrift:] Godts onsterflijckheit verzekert ons van d'onsterflijckheit, en het leven, dat uit hem vloeit.
607zweemt: gelijkt (in standvastigheid); vlg. Besp. III 955; die niemant zal bezwijcken: die niemand in den steek zal laten.
610zielt: bezielt, geeft leven; vgl. vs. 588.
611koud gebeente enz.: een lijk, dat zich niet meer bewegen kan.
612hy kan het leven scheppen: God kan het leven herscheppen.
614de hantvest: het voorrecht; toegeleit: toegestaan, gegeven.
615schors: weer de Platonische uitdrukking, vgl. Besp. III, 1046, 1051.
618Versta: die zijn gedachten van het bederf tot het hooger leven wendt.
619-20terwijl de tijden enz.: terwijl de tijd ons het blijvend bezit der wereldsche dingen ontneemt.
622verhangt: vergaapt, vergooit.
622-23schildery Der weerelt: de uitwendige, bedriegelijke dingen dezer wereld.
623die haer verf enz.: die door op- en ondergang haar kleur en mooien schijn verliest.
628gansch verschijnen: heelemaal wègschijnen.
*[Randschrift:] Godts almogenheit sterckt ons betrouwen in noot, en verweckt eerbiedigheit, en ontzagh.
631vryburgh: schuilplaats, vgl. Altaergeh. II, 397, 402.
638Vgl. Luc. VI, 38; wat de goddelooze aan kwaad heeft uitgemeten zal hij aan eeuwige ( voor altoos) straf inmeten.
*[Randschrift:] Godts wijsheit vermaent ons tot ootmoedige gehoorzaemheit, en ongeveinsde vromigheit.
642alle menschelijke wetenschap.
643den schat: van wijsheid, vgl. Predik. I, 26.
654Waar 't hart God vrij zou kunnen beleedigen, alleen den schijn van Hem te dienen bewarend.
*[Randschrift:] Godts goetheit vermaent ons tot danckbaerheit, en wederliefde, en sterckt de hoop.
655elck verscheenen: vgl. vs. 576.
656vgl. noot op Besp. I, 44.
658-59door blyck van 't onderscheit der goederen: door de verschillende voorrechten hem bewezen.
659onder veelen: onder veel andere gaven.
660maght: over de dieren bijv.; redendom: redelijkheid.
662naer 's hemels aenschijn zweemt: een verre gelijkenis met God bezit, vgl. noot bij vs. 607.
664geur: wierook, hulde; kennen: erkennen, vgl. vs. 681.
667van zelf: uit eigen beweging, spontaan.
668schim: schaduw; snootheit: nietigheid.
673beholpen met ons nut: bezorgd voor ons heil.
676onbepaelde: onbegrensde.
*[Randschrift:] Godts heerschappy eischt danckbaere gehoorzaemheit, en godtvruchtigheit.
681kennen: erkentelijk te zijn; deught: bevoorrechting.
683naerstapt: nastapt, achterna komt; zoo verbastert: wanneer hij, ontaard...
684hooftwet: de verplichting van God te dienen.
*[Randschrift:] Godts voorzienigheit sterckt het wantrouwen, en eischt gelaetenheit.
686geschapenheên: schepping.
691verlegenheden: moeilijkheden, beproevingen.
692Wie, die Gods voorzienigheid aanneemt, zal zich niet by strijd en moeilijkheid aan Gods wil onderwerpen?
695leght verbeeten: ligt doodgebeten (door den dood).
519-698In dezelfde volgorde waarin Vondel, Besp. II, 77-1350, heeft bewezen, dat God eeuwig, onsamengesteld, evenaardig, zonder lichaam, geen toeval, een louterheid, eenvouwig, volkomen, eenig, oneindig, onmeetbaar, onveranderbaar, onsterfelijk, almachtig, wijs, goed, heerschapper en voorzienig is, concludeert de dichter uit al deze eigenschappen, dat de mensch verplicht is, God te dienen.
695-98Versta: Wie kan aannemen, dat de ziel, na den dood, door God verlaten mede in 't graf zou rotten, wanneer degene, die hem kwaad deed, zelf, bij 't naderen van den dood, bang is voor straf?
699Hier draeft de godtsdienst op: op deze overwegingen (nl. die van Gods eigenschappen, begonnen in vs. 619) verheft zich de godsdienst.
*[Randschrift:] Nader berecht van den godtsdienst.
701Natuurlyck in 't gemeen: volgens de natuurwet door 't heele menschdom.
701-02naer het licht enz.: volgens het licht, dat den mensch het eerst zwak van natuurswege opging.
705daer geen enz.: toen de wet van Mozes enz.
709een algemeene wijs: iets waarin alle godsdiensten overeenstemmen, vgl. eenpaerigheit van vs. 711.
711eenpaerigheit: overeenstemming; daer de veelen: terwijl toch vele volken.
712zinlijckheden: eigen gewoonten.
*[Randschrift:] Het einde van den godtsdienst is het opperstegoet:
713-14Nogmaals gebruikt Vondel de etymologie om tot zijn doel te komen: de redelijkheid en noodzakelijkheid van den godsdienst te bewijzen; (vgl. 410-11, 455) en hij ontleedt het woordbegrip gods-dienst, door er op te wijzen, dat een mensch dient om iets goeds, waaruit volgt, dat het hoogste goed den volledigen dienst van den mensch vergt.
715Gelijck zijn wit, beschiet: als zijn doel nastreeft.
719goeden: goede dingen, bona, vgl. Lucifer, vs. 295.
721bestemt by alle vroeden: door alle wijzen menschen toegestemd.
*[Randschrift:] dit bestaet in 't lichaem niet,
728vernoeght: vergenoegt, bevredigt.
731verovert: overrompeld, overwonnen.
732dees meeremin: de meermin of sirene is het beeld van de verleiding; beguighelt: begoocheld.
733endelijck: op het einde, ten slotte.
725-38S.c. Gent., cap. XXVII: ‘Quod felicitas humana non consistit in delectationibus corporalibus’.
*[Randschrift:] noch in weereltsche eere,
742Ontkennen ze: als de menschen (van wie men eer verwacht) het goed, waarom wij geëerd willen worden, in ons niet erkennen of op zijn waarde schatten; zoo hinkt Deze eer: dan is de eer, die hij begeert, onvoldoende.
747Maer zulcken: maar aan dezulken, aan hen.
743-48‘Ad felicitatem per virtutem pervenitur. Operationes autem virtutum sunt voluntariae. .... Hoc autum quod honorem assequatur non est in potestate hominis sed magis in potestate honorantis. Non est igitur in honoribus felicitas humana ponenda’, Amplius.
739-54cap. XXVIII: ‘Quod felicitas non consistit in honoribus’; van Thomas' bewijzen neemt Vondel er enkele over, nl. in vs. 739-43 dit: ‘Quod est propter alterum bonum non est ultimus finis. Tale autem est honor; non enim aliquis recte honoratur nisi propter aliquod aliud bonum in eo existens; et propter hoc homines honorari quaerunt, quasi boni alicujus quod in eis est testimonium habere volentes’. Adhuc.
749-54‘Omne dignum honore non potest nisi bonis inesse. Honorari autem possunt etiam mali. Melius est igitur fieri honore dignum quam honorari. Non est igitur honor summum hominis bonum’, Item. Het is duidelijk, dat Vondel deze eenvoudige redeneering onjuist weergeeft, misleid doordat hij ‘honorari’ in ‘honorari possunt etiam mali’, als ‘honerare’ las, wat misschien zóo in de door hem gebruikte ed. stond.
*[Randschrift:] noch in de faeme,
759In: tusschen of boven.
755-62‘Est enim gloria ... clara cum laude notitia. Ad hoc autem volunt homines innotescere cum laude ... ut honorentur. Est igitur gloria propter honorem quaesita. Si igitur honor non est summum bonum, multo minus gloria’.
762stoft: zwetst; opperheilwit: het hoogste heildoel; summum bonum.
763draeft: snelt; ieders orden: de rangorde van alles.
764voorheen: vooruit aan.
769los: vluchtig, onvast; zinnen: nukken.
763-70‘Cognoscere nobilius est quam cognosci; non enim cognoscunt nisi quae sunt nobiliora in rebus; cognoscuntur autem etiam infima. Non potent igitur summum hominis bonum esse gloria, quae consistit in hoc quod aliquis cognoscatur’, Amplius.
770tenzij dees lucht haer stijft: tenzij de gunstige stemming aanhoudt.
777Fortuin: de Rom. halfgodin Fortuna.
755-78cap. XXIX: ‘Quod felicitas hominis non consistit in gloria humana’.
771-78Zeer vrije weergave van: ‘Id quod est summum hominis bonum oportet esse stabilissimum in rebus humanis; naturaliter enim desideratur diuturna boni constantia. Gloria autem quae in fama consistit est instabilissima; nihil enim est mutabilius opinione et laude humana’.
776-78Versta: wat bestrijkt die faam nog maar een klein gebied!
778Of daar waar niemand woont, nl. in de onmetelijke ruimte buiten de kleine aarde, waar dus niemand onze roemtitels begrijpen zou.
*[Randschrift:] noch in rijckdommen,
779heilkroon: het hoogste goed.
780-81Het verhaal van ‘Midas' goutkunst’ in Herscheppinge, B. XI, vs. 155; Dl. VII, bl. 785.
783den erts: het gouderts; hellediep: vgl. Besp. III, 569.
784om ons enz.: om den mensch de kwelling van den gouddorst te besparen.
779-87‘Non appetuntur divitiae nisi propter aliud; per se enim nihil boni inferunt, sed solum utimur eis vel ad coporis sustentationem’ etc.
788vreckaert: vrekke aard, gierigaard; mist den prijs: wordt niet geprezen, integendeel.
779-90Cap. XXX: ‘Quod felicitas hominis non consistit in divitiis’
787-90‘Magis laudabilis est actus liberalitatis et munificentiae, quae sunt circa pecunias, ex hoc quod pecuniae emittuntur quam ex hoc quod conservantur .... non consistit igitur in divitiis summum hominis bonum’, Amplius.
*[Randschrift:] noch in mogentheit,
795hoeft: behoeft, noodig heeft.
797‘Potenantia aliquis bene et male uti potest’, Amplius.
onderdaen: onderhevig.
791-98cap. XXXI: ‘Quod felicitas non consistit in potentia mundana’.
*[Randschrift:] noch in lichamelijcke gaven,
800hoe trots enz.: hoe groot de zintuigen daar ook op gaan.
801gemoedight: bemoedigd.
799-802‘Quod autem nec in corporis bonis, cujusmodi sunt sanitas, pulchritudo et robur [ Gezontheit, schoonheit, kracht] sit hominis summum bonum, apparet’.
803-04Even spreekt St. Thomas l.c. over de ‘anima melior corpore’.
807‘Haec bona sunt homini et aliis animalibus communia’, Adhuc.
809een onnaspoorbaer rack: een onnaspoorbaar, onberekenbaar eind.
808-10‘Multa animalia, quantum ad bona corporis, sunt homine potiora; quaedam enim sunt velociora homine, quaedam robustiora, et sic de aliis’, Amplius.
*[Randschrift:] noch in de vijf zinnen,
815den oirbaer: de voldoening van hun behoefte.
816wit: doel, hier ook: vreugde.
811-18Cap. XXXIII: ‘Quod felicitas non consistit in parte sensitiva’; ‘Per eadem apparet quod neque summum hominis bonum est in bonis sensitivae partis. Nam haec etiam bona sunt homini et aliis animalibus communia. Item intellectus est melior sensu. Adhuc maximae delectationes secundum sensum sunt in cibis et venereis’.
818nutste goet: hoogste goed.
*[Randschrift:] noch in de zedekunste,
820dit teken: van het bedwang.
824op te stappen: te streven.
826Achter blijck leze men een punt.
827-28Versta: de vraag, of iemand Gods gelijkenis niet uitdrukt, moet men beantwoorden door naar zijn verstand en wil te zien.
819-30‘Finis omnium rerum ultimus est assimilari ad Deum. Illud igitur secundum quod homo maxime assimilatur Deo erit ejus felicitas. Hoc autem non est secundum actus morales .... Non Deo convenit habere passiones quae sunt circa actus morales’, Item.
830wederschijn: weerschijn, afglans.
725-835In zijn opsomming van de dingen, waarin het hoogste goed niet kan bestaan, volgt Vondel weer St. Thomas Aq. op den voet, die in de S.c. Gent. Lib. III, cap. XXVII-XXXVII in dezelfde volgorde en met gelijke argumenten te werk gaat; Lactantius beantwoordt de vraag naar het summum bonum wel in denzelfden geest, maar veel beknopter, Div. Inst., Lib. III, cap. XI.
819-36Cap. XXXIV: ‘Quod ultima hominis felicitas non consistit in actibus virtutum moralium’.
831-36‘Illud quod est maxime proprium hominis inter omnia bona, respectu aliorum animalium, est in quo quaerenda est ejus ultima felicitas. Hujusmodi autem non est virtutum moralium actus; nam alia animalia aliquid participant vel liberalitatis vel fortitudinis; intellectualis autem actionis nullum animal aliquid participat’, Praetrera.
*[Randschrift:] noch in de goederen der fortuine, noch in de zeden, noch in wetenschappe, en kunste, maer in het bespiegelen der Godtheit.
839Verlustight by den zin: die zich zintuigelijk of zinnelijk verheugen; verstaenbre: verstandelijke, intellectueele.
837-44‘Si igitur ultima felicitas hominis non consistit in exterioribus quae dicuntur bona fortunae, neque in bonis corporis, neque in bonis animae quantum ad sensitivam partem [ Verlustight by den zin], neque quantum ad intellectivam secundum actus moralium virtutum, neque secundum intellectuales quae ad actionem pertinent, scilicit artem et prudentiam [vs. 841], reliquitur quod ultima hominis felicitas sit in contemplatione veritatis’.
845Het eigenste oogenmerck: het meest eigenlijke doel van ons wezen.
846toegeschickt: heengericht.
847zweemt - naer: lijkt op, vgl. vs. 827.
849opgetogen: opgetrokken, ontheven.
850om hem ommedrijft: rondom Hem beweegt.
845-51‘Haec enim sola operatio hominis est sibi propria ... Per hanc etiam operationem homo substantiis separatis conjungitur per similitudinem, quia hoc tantum de operationibus humanis in Deo et in substantiis separatis est’
837-54Cap. XXXVII: ‘Quod ultima hominis felicitas consistit in contemplatione Dei’.
851-54‘Ad hanc operationem etiam omnes aliae operationes humanae ordinari videntur siccet ad finem [vs. 846]. Ad perfectionen enim contemplationis requiritur incolumitas corporis ... Requiritur etiam quies a perturbationibus passionum’.
855De Wijzen: de wijsgeeren, zoowel van het Heidendom (door Lactantius herhaaldelijk geciteerd) als van het Christendom; slooten: concludeerden; rennen: stijgen.
857maght: vermogen; toegeleide: toegekende, vergunde.
860de hooftdeught: nl. als uiting van rechtvaardigheid, vgl. vs. 451.
868godtgenooten: vrienden Gods.
869-70Aristoteles: vgl. Besp. III, 1160.
872boeckstaef: letter; merck: uiterlijk teeken of getuigenis.
*[Randschrift:] Natuur en reden leeren en wijzen ons tot den godtsdienst, een recht der volcken.
875simplen: eenvoudigen, ongeletterden; vast: trouw.
876vroeden: wijzen, geleerden.
878Door hun leer over den godsdienst waren de wijzen een steun voor de ongeletterden in hun tegenspoed ( wederspoet).
883d'uitmuntendste: hij die in deugden uitmunt.
886Wellicht is de bedoeling: Als de mensch God als de schenker van zijn geluk erkent, zal hij God ook dienen, te vriend houden.
887het ongelyck moet boeten: moet het ongelijk ook boeten, vereffenen door straf te ondergaan.
888tegenwroeten: tegenstreven.
890wandel en gelaet: gedrag.
893evenredenheit: analogie, vgl. Besp. II, 648, 1013.
901-02en wezen is het al enz.: en zijn eigen wezen is in allle eeuwigheid het object van zijn bespiegeling. Ook Zey verklaart in dezen geest; alleen lijkt Vondels bedoeling met die uiting niet duidelijk, die alleen door de kennis van 's dichters bron volledig kan worden opgehelderd.
*[Randschrift:] Uit den inwendigen vloeit den uitwendigen godtsdienst, die ten hooghste blijckt in d'offerhande, zonder wie geen godtsdienst volkomen is.
799-910Cap. XXXII: ‘Quod felicitas non consistit in bonis corporis’.
910Godteerbiedigheit: eerbied voor God.
911eerbiedigh merck, en tekens: eerbiedige merkteekens, godsdienstige uitingen.
912de hooghste uitneementheden: aan de wezens die boven alle anderen worden geschat, de besten.
916hierdoor: door die uitingen van godsdienst; over de uitingen van godsdienst bij de natuurvolken, vgl Besp. I, 1280-vlg.
920voet: grondslag, overweging.
921in 't algemeen: overal.
922-23Dat het offer volgens algemeene opvatting alleen God toekomt, bespreekt St. Thomas in S.c. Gent. Lib. III, cap. CXX.
923merck: uitwendig teeken; offerhande: Vondel schrijft altijd offer-hande, wat hij etymologisch verklaart in vs. 957.
926Die 't redendom verbint: die het redelijk schepsel aan die teekenen bindt (re-ligare), hem ertoe verplicht; oock zouden zijn geboden: krachtens de natuurwet: op het natuurrecht van den eeredienst wijst Vondel ook in Besp. I, 1287-vlg. en Altaergeh. III, 51-vlg.; 68 en 1509-20.
930En weerelt: en als een wereld.
931Al wat in reden stont: alwat zijn natuurlijk verstand gebruikte; wij spreecken van geen wilde: het is niet waarschijnlijk, dat Vondel bedoelt de wilde natuurvolken van het offeren uit te sluiten; hij schijnt te bedoelen: om van de wilden niet te spreken.
932wanckte: wankelde, wanken is onstandvastig zijn.
934ongodt: verkeerde god, afgod.
936opgerechte: opgerezen; afgodist: afgodendienaar.
939de schrijvers: zooals er door Vossius in De Theol. Gentili passim velen worden aangehaald.
940overtuigen: tot zwijgen brengen.
*[Randschrift:] Oirzaeck, herkomste, wijze, en einde der offerhande, en de regel des levens, geschept uit de natuure, en reden, leerende het goet verkiezen, het quaet verwerpen.
941Weer driemaal hetzelfde woord in éen vers, vgl. Besp. II, 398, 1249; voor de feodale beeldspraak vgl. Altaergeh. III, 1-17 en Lucifer, vs. 1587-88; bij den leenheer 't leen verheft: den leenheer als den eigenaar van het leen erkent.
942verheergewaet: huldigt om het leen; kent: erkent; d'opdraght: de periodieke gave, waardoor de leenman den leenheer erkennen moest.
944als die: en gelijk de leenman.
947kenden: erkenden; offeraeren: offeraars, priesters.
950elck op zijn manier: ieder volk naar zijn eigen gewoonte, vgl. vs. 962.
951De wijsten slooten dit: de wijsgeeren van die volken bezegelden dit; door goddelycke driften: door hun godsijver, of aangespoord door God, numine afflatur.
952Zonder het zelf uit boeken geleerd te hebben.
955heilighden met prijs: heiligden met lofzangen toe.
956-57van zijn hant - Geoffert met hun hant: Vondels etymologie van offer-hande, vgl. vs. 924.
959kerckgebaer enz.: de ceremonies, waarmee die offerdienst gepaard ging.
961gemoet: tegemoet gaat.
962godtsplichtigh: als aan God verplicht.
964wijst - wijzen: woordspel.
968Het eerlycke: het eerzame, eervolle; 't onnutte en snoo: het nuttelooze en het snoode of slechte; betaemlyckheiden: betamelijkheden (om 't rijm).
970dit geschil: deze keuze.
971-73Zijn dit concessies van Vondel aan de mos geometricus, die zoo in trek was, of is 't alleen nawerking van Plutarchus? vgl. vs. 1025-27; het krom: het kromme.
974Wat: 3de nvl.; reden: de rede, 1ste nvl.
975De maet: 4de nvl.; maet en regel: Ook St. Thomas noemt de wet ‘quaedam regula et mensura actuum. Regula autem et mensura humanorum actuum est ratio’, S. Theol., I, II, Q. XC, art. 1.
791-976‘Potestas humana est imperfectissima; radicatur enim in hominum voluntatibus et opinionibus .... et quanto magis reputatur potestas tanto a pluribus dependet’, Praeterea.
978-79bleef doorgaends ingeplant In 't redelyck gemoet: Vondel erkent (tegen Calvijn), dat de menschelijke rede door de erfzonde niet totaal bedorven is; doorgaends steeds.
981't redendom: de redelijke schepselen.
982-84Versta: dat zich zelf duidelijk zuiver of besmet in dien spiegel der wet ziet, als ten minste het oordeel niet vertroebeld is.
985dees hooftwet: de natuurwet.
986hartquetzuur: gewetenspijn, of wroeging.
993billijckheit: rechtvaardigheid; de voeghlijckheit des mans: wat den mensch betaamt.
995de rechte tegendeelen: wat daar lijnrecht mee strijdt.
997schildergeest: schildersgenie, bekwaamheid. Vgl. Besp. II, 413, 1191.
*[Randschrift:] De natuurwet is in 't algemeen aengenomen, en zelf den valschen godsdienst eenighsins bygebleven;
1003verkeerde: veranderde.
1005bedwelmt: betogen is.
1006De zgn. Synderesis van de scholastiek, of 't eerste ingeboren natuurlijk moraalbeginsel: Bonum est agendum, malum fugiendum.
1007most gemoeten: behoorde te bejegenen.
1008stont te boeten: moest worden uitgeboet.
1010heeren: meesters, overheden.
*[Randschrift:] toen de natuurlijcke en redelijcke godtsdienst verbastert wiert.
1021schelmschte: slechte.
1024op 't middelpunt: middenin, in het hart; niet rechts noch links.
*[Randschrift:] De godtsdienst staet tusschen afgodery en ongodistery.
1028zweeten: arbeiden, hun best doen.
1025-30Uit vs. 1036 blijkt, dat Vondel deze merkwaardige geometrische vergelijking (vgl. vs. 971-73) aan Plutarchus heeft ontleend, die inderdaad tweemaal spreekt over de rechte lijn ( Opera, tom. II, ed. Francof. 1620, bl. 408e en 1003e), maar niet rept over drie lijnen, die de godsdiensten zouden voorstellen. Op bl. 408e zegt hij: ‘Zooals de mathematici een rechte lijn de kortste verbinding noemen tusschen twee afstanden, zoo gaat de taal van Pithia ('t orakel) zouden afwijking, cirkeling, omweg of bedrog op de waarheid af.’ Of Vondel hier 't oog op had?
1032laster: kwaad, zonde; in wat schijn enz. vgl. II Corinth. XI, 14.
1036Plutarchus: Ploutarchos van Chaironeia, Atheensch Platonist in de Ie E.n. Chr.
1037de zedepen: Plutarchus liet een aantal zedekundige geschriften na, zijn Moralia.
1038Inderdaad staat de leer van dezen deels Platonischen, deels Stoïcijnschen wijsgeer geheel buiten den invloed van het Christendom.
1040mist: nevel; het volgend misverstant is woordspel.
*[Randschrift:] Oirzaecken van het vervallen des natuurlijcken en redelijcken godtsdiensts.
1044halssterck: halsstarrig.
1046-47Het algemeen menschelijk begeervermogen wordt gedifferentieerd naar de verschillende begeerde objecten.
1051kiesbaer: verkieslijk, begeerenswaardig; staeten: een hooge staat of stand.
1055het tegendeel enz., nomin. abs. en versta: terwijl het tegendeel voor den zintuigelijken mensch onaangenaam is.
1056keur: keuze, voorrang.
1057Elck valt het reedtste toe: iedereen neigt tot het makkelijkste, het aangenaamste.
1059-60In zijn dialoog Menoon zegt Plato, dat de deugd nuttig is en voordeel brengt, in Euthyphroon noemt hij het verkeer der menschen met de goden een handel, vgl. Platonis Opera, ed. Hirschig, Par. 1891, I, bl. 455 en 12.
1062aen 't veraerden sloegh: verbasterde.
1063doorgaends: steeds; hooftdeught: vgl. vs. 451 en noot.
1064ingevolght: gevolgd, aangenomen.
1066deze zenuw: van het voordeel enz.
1067bystre: verbijsterde.
1068onverlichte: heidensche.
1069En daer de waerheit blinckt: in de christelijke anden.
1071Als: zoolang het waar is, dat; terugh staen: worden achtergesteld.
1072zucht tot staet: staatzucht; begeerte naar hooger stand; vgl. Lucifer, vs. 1239.
*[Randschrift:] Herkomst der afgoderye.
1075-79Deze bijzonderheden over Ninus (vgl. Besp. III, 1333), den zoon van den stichter en eersten koning van Babylon Belus, ook met Nembrod of Nimrod vereenzelvigd, kan Vondel uit Vossius ( De Theol. Gent., bl. 65-66 en 93) gehaald hebben, maar waarschijnlijker was Ath. Kircher S.J. hier zijn zegsman, die in zijn door Vondel bezongen Obeliscus Pamphilius (Romae, 1650, vgl. Besp. III, vs. 1169 en noot) en vooral in zijn uitgebreid Oedipus Aegyptiacus (3 dln. Romae, 1652-55) het ontstaan der afgoderij aan de oprichting van het standbeeld voor Belus toeschrijft; ook in Kirchers Turris Babel (Amstelodami, 1679) komt deze geschiedenis voor, maar dit werk is 20 jaar later dan de Besp.
1079misdaedigh: schuldig.
1081't godeloos bestaen: de goddelooze daad.
1085Vossius vermeldt wel, dat Belus de uitvinder is van den oorlog, maar over zijn dood wordt niet gesproken; wellicht loopt Vondel hier van het bijzonder in het algemeene over en bedoelt hij de helt van vs. 1084 als type.
1088halsstraf: doodstraf; stoort: schendt; lastert: en kwaad van spreekt.
*[Randschrift:] Hermes Trismegist voert den godtsdienst, de wijsheit, en kunsten in Egypten, de schoole der Grieksche wijzen:
1091Vondel zinspeelt herhaaldelijk op de betrekking van Egypte's naam met nacht en duisternis, vgl. Besp. III, 1172; V, 1365; met een beroep op Plutarchus zinspeelt ook Vossius op die betrekking, zeggend, dat de Egyptische hoofdstad Koptos eigenlijk gemis (privatio) aanduidt (l.c. bl. 310), maar de door Vondel bedoelde etymologie is noch bij Plutarchus noch bij Vossius, noch ook bij Kircher te vinden.
1192den dagh: het licht, het licht de rede.
1093van natuure: dus niet rechtstreeks uit de Openbaring.
1094Hermes: de veel aangehaalde Trismegistus (vgl. Besp. II, 511, 735; III, 1137, 1169), die vooral door Kircher als een fenomeen van algemeene geleerdheid en als de leermeester van Mozes en de Grieksche wijsgeeren wordt voorgesteld.
1095Den Nijl koos voor d'Eufraet: van Sennaar (Babylon) naar Egypte trok.
TEKSTKRITIEK: De 1e ed. heeft in vs. 1117 d'Atheenschool, terecht door v. Lennep in d'Atheensche school verbeterd.
1097in 't ondervinden sneegh: snedig, scherpzinnig in zijn vondsten.
1098drymael grootsten: Trismegistus, vgl. Besp. II, 514.
1107leeringen der zeden: zedelessen; de boecken: nl. de obelisken, waarop de wijze lessen in hieroglyphen-schrift, door de priesters te verklaren, voor het volk werden uitgekapt; vgl. Vondels gedicht Edipus of Teeckentolck, Dl. V, bl. 562.
1109gebloemt: verbloemd, verborgen.
1110gebloemde: verbloemde, verborgen.
1106-11Al deze bijzonderheden putte Vondel naast Lactantius (vgl. noot op Besp. II, 511) uit Kircher, die in zijn boven (noot op vs. 1075-79) vermelde werken herhaaldelijk en uitvoerig over den legendarischen Hermes Trismegistus spreekt.
1111naelden: Egyptische grafnaalden, obelisken.
1112By: door; t'ontvouwen: uit te leggen.
1113Als ordens: als zijnde de kasten of standen, de hierarchie.
1115-17Deze historisch-genetische volgorde van de wetenschap: Trismegistus-Egypte-Griekenland ( d'Atheensche School) komt bij alle schrijvers, die Vondel hierover kon raadplegen, voor.
1119-20Al deze dichters en wijsgeeren worden door Kircher in zijn Obeliscus Pamphilius (Romae, 1650, bl. 25, 33-34, 208) als leerlingen van Trismegistus aangehaald; Homeer: de Grieksche dichter van de Ilias en Odusseus; Pythagoras: vgl. Besp. I, 864; III, 1158-59; Empedokles: vgl. noot op Besp. III, 463; Sokraten: Socrates (om het rijm in 't mvd), vgl. Besp. III, 1159.
1120Aristoteles: vgl. Besp. III, 1160; Plato: vgl. Besp. III, 1159; verlaten: zoo niet lichamelijk, dan met den geest.
1121Pallas brugh: de stad van Pallas Athena, de godin der wijsheid; Zonnestadt: Heliopolis, de Egyptische stad als representant van het wijze Egypte; vgl. Besp. II, 515.
1122de naelt: de obelisk, vgl. vs. 1111; vat: bevat.
1123duistre tekenen: de hieroglyphen; Griecken: Griekenland; ontdecken: openbaren.
1124Hermes arrebeit: het wetenschappelijk werk van Hermes Trismegistus; aen zich te trecken: Kircher misprijst het in zijn Obeliscus Pamphilius, bl. 42, als plagiaat, dat de oude Grieksche wijsgeeren, die zooveel aan Trismegistus dankten, zoo zelden zijn naam vermelden.
*[Randschrift:] maer het misbruick van zijne leere vermenighvuldight d'afgoden.
1126-27opgehaelt Ten hemel: tot de hoogste wijsheid gestegen.
1127die: zorgvuldig, de steene naelt: de obelisk, vgl. vs. 1111, 1122.
Godts tolcken: de verlichte wijzen, die van God spreken.
1129van Hermes wit en zin: van de rechtzinnige bedoelingen van Hermes Trismegistus.
1130de uitlegger zelf niet weet, welke verborgen wijsheid die hieroglyphen behelzen.
1131merck: teeken; aendrift: ophitsing; snooden: slechten.
1135venijn: ook Vossius spreekt van het gif (venenum, virus) der afgoderij, l.c. bl. 1; Vondel geeft in geheel deze slotpassage den zin weer zoowel van Lactantius ‘De origine erroris’ en ‘De falsa sapientia’, resp. Lib. II en III van Divin. Institutiones (Migne, P.L. VI, kol. 254-vlg.) als van Vossius De Theologia Gentili, waarvan hij den inhoud, die alle vormen van Egyptische schepselaanbidding behandelt, kort samenvat.
1142bij 't heidendom: door het Heidendom, waarmee Vondel bepaaldelijk de Grieksche en Latijnsche beschaving schijnt te bedoelen; Vossius haalt teksten uit Strabon en Cicero aan, die het belachelijke en verwerpelijke van den Egyptischen dierencultus in het licht stellen, l.c. bl. 565-vlg.
1144-46De wilde, dierenaanbiddende volkeren staan ver achter bij de heidensche Oudheid, wier dwalingen minder dwaas waren en die bepaalde volkszeden in eere hield.
1145-46glimp Van schijnreen: niet heelemaal fantastische argumenten.
1149feest: in ironischen zin.
1150gebuurmans: buurmans.
1151kaien: keisteenen; knepplen: knuppels.
1152geweer: afweerwapen, zwaard.
1147-54Vondle schijnt in 't algemeen te doelen op de vijandigheid van wilde stammen tegen hun naburen, die andere goden aanbidden dan zij.
1156menschenofferslaghten: het slachten van menschen om ze te offeren.
1163By kloecken: door verstandige of beter wetende menschen; kennen: erkennen.
1164Versta: maar die zich niet ontzien, om ten voordeele van den staat, God te beleedigen.
1166By herssens: door verzinsels.
1167Epikuur: vgl. vs. 21, 51, 383, 399.
1171avrechts: verkeerd; die 't pesthuis komt bederven: die in plaats van de ziekte te genezen, ze nog erger maakt.
1173Vondel heeft het argument van het boos geweten meermalen verwerkt, vgl. Besp. I, 1171-78; II, 698-700.
*[Randschrift:] Besluit dat d'ongodisten zelfs den godtsdienst op hun dootbedde bevestigen.
1174overtuight: met onweersprekelijke getuigenissen weerlegd.
1177schinckelen: beenderen.
1175-78De doodenvoorstelling der Barok, vgl. Besp. II, 994.
1179de geesten: de geest, de moed.
1180De valsche troosters wijcken: enz. Deze voorstelling herinnert aan de voorstelling van Geuse Vesper, Dl. III, bl. 339.
1182wulpsch: luchthartig.
1183overweegen: wegen en nogeens wegen, onpartijdig onderzoek.
1184verlegen: beschaamd en hulpeloos.
1185schipbreuck: zielenood.
1186wracken: het scheepsbeeld voor de ziel wordt volgehouden; stroohalmen, om zich aan vast te klampen.
1189de schim: den schijn, het uiterlijk; ontzagh: vrees.
1190Godts stercken dagh: het alles doorstralend licht van Gods alwetendheid.
1191reuckeloosheit: roekeloosheid.
1193-94Versta: het is twijfelachtig ( hachelijck), of éen op de duizend aan dezen schrik van de laatste oogenblikken ontkomen kan.
1197veraerde: zondaar; loos: bedriegelijk.
|
|
vorige