auteur: Joost van den Vondel
editeur: Leo Simons, C.R. de Klerk, J. Prinsen J.Lzn, H.W.E. Moller, B.H. Molkenboer, J.F.M. Sterck, L.C. Michels, C.G.N. de Vooys, C.C. van de Graft, J.D. Meerwaldt en A.A. Verdenius
bron:
J.F.M. Sterck, H.W.E. Moller, C.G.N. de Vooys, C.R. de Klerk, B.H. Molkenboer, J. Prinsen J.Lzn., L. Simons, C.C. van de Graft, L.C. Michels, J.D. Meerwaldt en A.A. Verdenius (eds), De werken van Vondel. Negende deel 1660-1663. De Maatschappij voor goede en goedkoope lectuur, Amsterdam 1936
verantwoording
inhoudsopgave
doorzoek de hele tekst
downloads
|
|
| |
Bespiegelingen van Godtsdienst. in 't byzonder.
Het vijfde boeck.
De Godtsdienst, in elx harte, als van natuur, geschreven, *
En eerst, van hant tot hant, gereickt, en voortgegeven, 2
Is vast gestelt, oock zelf bewezen door 't misbruick, 3
En afgodistery, gesproten uit den struick
5
Van heiloos bygeloof, dat maght van afgoôn baerde;
Toen 't volck van d'enckelheit des waeren Godts veraerde, 6
Met eenen van den dienst, naer reden hem gewijt. 7
Dees Godtsdienst heeft zijn deel: nu wort het eenmael tijt 8
| | | |
Dat wy den godtsdienst oock, die, by onfaelbre schriften, 9
10
Door openbaeringen, en goddelijcke driften, 10
Den menschen is ontdeckt, bezegelen zoo vast 11
Dat ongodistery vergeefs hier tegens bast.
Ons staet dan in 't poortael naeukeurigh t'onderzoecken 13
Wat geloofwaerdigheit de waerheit van Godts boecken
15
Bevestight, en Godts dienst, begreepen en gevat 15
In d'onwaerdeerbaerheit van dezen letterschat,
Gelijck een diamant, wiens straelen nimmer flaeuwen,
Gevat wort in een' ring, of kunst van goude klaeuwen. 18
De groote Moses draeft, als Godts profeet, vooruit, *
20
Wetgever, godtstolck, pen van 't heilige besluit 20
Des hooghsten, hertogh en verlosser der Hebreeuwen, 21
En, tusschen Godt en hen, de middelaer, veele eeuwen
Alom befaemt, door maght, beleit, en wonderdaên;
Dewijl op zijn gebedt de baren stillestaen, 24
25
De hemel manna daeut, en, na Egyptens plaegen, 25
Godts vyanden, verdelght door straf en nederlaegen,
Bekennen dat de maght, daer aerde en zee voor beeft, 27
Hem hanthaeft, waer hy strijt, en zich te velde geeft. 28
Vijf boecken, van Godts Geest, door Moses pen geschreven, 29
30
Zijn dertigh eeuwen, na zijn tijt, geheel gebleven, *30
Gelijck een rechte hant, die met vijf vingren wijst
Naer Godt, den schepper, dien hy met gezangen prijst. 32
Had Moses pen den mensch op eenen Godt gewezen,
Wiens naem in 't voorhooft van natuur niet wort gelezen, 34
35
Wiens eigenschappen niet gelijcken naer den aert
Der Godtheit, ons door 't licht van reên geopenbaert; 33-36
De redelijcke mensch moght Moses pen met reden
| | | |
Verwerpen, als onnut, en valsch, en overstreden 38
Van logentael: nu stemt de leitsman der Hebreen, 39
40
In 't eeren van dien Godt, met reden overeen.
Men kan met reden dan, klaer overtuight, gelooven
Wat hy getuight van Godt, die dezen helt, van boven, 42
Beriep in zijnen dienst, als eenen die getrou 43
In 't ampt, hem opgeleght, zich zelven quijten zou.
45
Zoo veel doorluchtige en aeloude uitheemsche pennen, *
Gebuuren der Hebreen, oock Griecksche en Roomsche kennen
Den naem van Amrams zoon, de stof, by hem gemelt,
En alle omstandigheên, zoo klaer te boeck gestelt, 45-48
Van 's weerelts oirsprong af; den wandel der aertsvaderen,
50
Door overleveringe ontfangen, in zijn bladeren
Getekent uit hunn' mont, en naem en plaets genoemt, 51
Oock zonder dat hy elcks mishandeling verbloemt, 52
Zich zelven vleit of spaert. zoo veele oneensgezinden,
Erfvyanden der Joôn, en lasteraers, en blinden,
55
Bestemmen Moses werck; of als hun kennis mist, 55
En in omstandigheên te treffen staet gesplitst, 56
Dat spruit uit haet en nijt, gevat by d'onbesneden
Op twalef stammen, die d'afgodery bestreden, 58
Verdelghden door Godts last, bekenden eenen Godt, 59
60
En stelden het altaer des Heidendoms ten spot,
In hunne ontelbaerheit van aengegroeide goden, 61
Wier dienst te vloecken stont by alle oprechte Joden, 62
Belijders van Godts naem, geopenbaert aen hen,
Daer hy zich zelven noemt in out Hebreeusch, ICK BEN; 64
65
Een naem, niet voller uit te spreecken, noch te lezen: 65
Want wat is Godt? wat niet? wat is hy? louter wezen. 66
Laet worstelen wie wil, in krachtigh spraeckgeluit,
De Godtheit druckt haer' naem aldus op 't krachtighste uit,
In 't rijck, daer Hermens vroegh de wijsheit overbloemde 69
| | | |
70
Met teken spraecke, en Godt den naemeloozen noemde. 70
Het werck des scheppers, by alle onhebreen gedacht,
De mensch uit klay gebootst, zet Moses in zijn kracht. 71-72
De goude en yzere eeu, de ploegh, verkeert in zwaerden, 73
En 't ommeslaen van deught zien op het snoot veraerden
75
Der eerste tijden; toen den mensch het paradijs
Te kleen viel, om 't genot van dier verbode spijs. 76
De groote weereltvloet, en vreesselijcke baren, 77
Van Noahs huisgezin in 't ruim gevaert bevaeren, 78
Dat op den Ararath ten leste strande, en stont
80
In 't hoogh Armenisch rijck; de duif, die zonder gront 78-80
Te vinden, wederkeerde, en voort al wat naer 't leven
Ons in Deukalion, by vreemden, is beschreven, 82
Getuight van Noahs tijt. de spits te Babilon 83
Van reuzen opgebout, zoo hoogh men steigren kon,
85
Wort door de poëzy, en godtspraeck der Sibillen 85
Bezegelt, in 't gezicht van die dit lochnen willen.
De brant van Sodoma en d'omgelege steên,
Besnijdenis, en wet, gegeven den Hebreen,
De naem van Abraham, in ballingschap getogen,
90
De toght van Amrams zoon, geleit door Godts vermogen, 90
Het blaeckend borstjuweel, dat zulck een' glans ontstack 91
Op 's priesters borst, waerdoor Godts mont orakels sprack,
Verhaelt door Moses pen, betuight staen door veel monden, 93
| | | |
Gelijck een keten, aen haer schakels vast gebonden,
95
Gereickt, eeu in eeu uit, van d'eene in d'andre hant,
En doorgaends uitgespreit van 't een in 't ander lant. 96
Geen hondert duizenden van ongetelde jaeren, *97-vlg.
Geschept of uit Chaldeen, of uit Egyptenaeren,
Beschaemen Moses bladt; dewijl d'oneenigheit 99
100
De valsche rekenaers verstomt, en wederleit,
En hunne talrijckheên, die zeker luttel klemmen, 101
Naerdien Chinezen zelfs met Godts kronijcken stemmen, 102
En van den weereltvloet ontginnen hun getal:
Gelijck men nergens oock ter weerelt vinden zal 104
105
By 't gantsche Heidendom ontwijfelbaere blijcken,
Waervoor de weereltvloet in ouderdom moet wijcken. 104-06
Dat Aristoteles nu Moses luttel prijst,
Als een' die veel verhaelt en zeght, maer niet bewijst, 107-08
Is stout van hem gezeght, en allerminst bewezen: *
110
Want Moses daeden zijn al 't aerdtrijck door te lezen,
En by erfvyanden bewaerheit voor gewis; 111
Een erfbewijs, zoo groot en klaer als ergens is 112
Te vinden, en bekent by zijn befaemde Griecken, 113
Die 't al doorsnuffelden wat oostwaert was te riecken,
115
Zich eigenden al wat zy leenden by Hebreen,
Fenicers, Arabiers, Egypters, en Chaldeen, 116
| | | |
Waerna Athene dorst met dezen titel proncken,
Dat haer de bron der kunste en wijsheit was geschoncken. 114-18
De zes paer stammen, zoo stantvastigh by hun wet, *
120
En godtsdienst, van het kint op 't kintskint voortgezet; 120
Bewaerders van de stof gevat in Moses bladen;
Veel hondert duizenden, getuigen van zijn daeden
En wonderen, gespeurt in ieder element; 123
Zoo veel voorspellingen, voltrocken in het endt,
125
Bewijzen dat hy was door 's hemels maght gezonden, *
En niemant heeft vervoert door menschelijcke vonden, 126
Gelijck Lukurges eer, en Numa, en Sertoor, 127
Den staet ten dienst, het volck misleiden op hun spoor.
Dat Moses naer geen' staet uit heerschlust hebb' gedongen,
130
Noch hierom eenigh rijck en koningen besprongen,
Wees 't voorspoock uit, toen hy, gelijck verkropt van leedt, 131
De kroon, hem opgezet, zoo jongk ter aerde smeet, 131-32
En namaels 't weeligh hof in ballingschap versmaede, 133
Tot dat hem Godt verscheen, om Faroos ongenade
135
Te plaegen, en Godts volck t'ontlasten van het juck. 134-35
Wat heeft hy uitgestaen! wat niet bezuurt met druck,
Tot heil van Jakobs huis, in heiden, en woestijnen! 137
De koningklijcke kroon kan Levi niet beschijnen,
Als Judaes stam belooft. het priesterlijck gewaet 138-39
140
Moght Gerson, Moses bloet, niet wijden, maer dit staet
Verplicht aen 's priesters dienst, om by de hut te waecken.
Wat deughden zagh men niet in Moses aenschijn blaecken,
| | | |
Rechtvaerdigheit, en trou, zachtzinnigheit, gedult,
De temlust, maetigheit, en lijden, zonder schult, 144
145
Manhaftigheit, genade, en toezicht op den armen, 145
Voorzichtigheit, en vlijt om ieder te beschermen,
Aendachtigheit tot Godt, en yver voor Godts wet, 147
Geheilight, nacht en dagh, door offers, en gebedt. 142-48
's Mans geloofwaerdigheit, in 't midden van Godts handel 149
150
Met d'eerste aertsvaderen, wort door zijn' vromen wandel
En heiligheit gesterckt, die, van der kintsheit af,
Hem volgen, uit den schoot der voester, tot in 't graf,
En blincken na zijn doot op Thabor by Helias, 153
Daer 't licht der Godtheit blinckt in 't aenschijn van Messias,
155
Uit Moses broederen, en hem gelijck, verweckt,
Als 't wezen, dat de schets en 't voorbeelt net voltreckt, 155-56
En zoo veel schaduwen, gedootverft voortgegeven, 157
Om, namaels klaer verlicht, onsterfelijck te leven, 158
Als een, uit Judaes stam, en Godts en Davids zoon, 159
160
Zijn volck regeeren zoude uit 's hemels hoogen troon.
Op Moses voortoght volgt de natoght der profeeten, *
Die t'zamen, als om hoogh in 's hemels raet gezeten,
Voorspelden menige eeu wat na gebeuren zou, 163
Waeraen men toetsen kan hunne ongevalschte trou.
165
Hun tijden staen bekent, gelijck een ieders schriften, 165
En yver voor Godts wet, door goddelijcke driften: 166
Hoe Isaias, in Manasses hof geplaeght,
Met eene houte zaege in stucken wiert gezaeght: 167-68
Hoe Jeremias, aen d'Eufraet geboeit, most weenen,
170
Om Sions ondergang, en in een buy van steenen
Op 't lest begraven lagh: oock hoe Hezechiël 169-71
| | | |
Te Babel wiert geworght, zoo gruwelijck en fel. 171-72
De wijze Daniël, befaemt door profecyen,
By twee paer koningen, heeft al de monarchyen 174
175
Bespiegelt in den droom, Messias rijck voorzien, 175
En hoe Jerusalem het heir niet zoude ontvliên,
Dat kerck en muuren quam tot in den gront verdelgen. 176-77
Ick zwijgh hoe Jesses stam zijn koninglijcke telgen
In wijsheit, lang voorheen, zagh bloeien in het rijck,
180
Befaemt door haeren naem, en pennen te gelijck. 178-80180
De ry der tijden, lang bewaerheit by Hebreeuwen, 181
d'Onfaelbre blaên in 't Griecks, omtrent voor twintig eeuwen,
Vertolckt t'Alexandrye, op Filadelfs verzoeck, 182-83
Verstommen zelf den haet, en godtverzworen vloeck. 184
185
Euangelisten, en getrouwe Christgezanten, *185
Op der profeeten gront, de zelve waerheit planten,
Zoo menige eeu wooruit eendraghtigh voorgespelt, 187
Voltrocken in de telgh van Juda, dezen helt, 188
Die 't menschelijck geslacht quam zoecken uit den hoogen, 189
190
Als 't eenigh wit, op 't welck de profecyen oogen, 190
En Moses, en zijn wet, waeronder dees zich boogh, 191
Die, vry van schult en smet, noit simpel hart bedroogh; 192
Terwijl hy hier beneên den vader quam believen. 193
Zijn wandel, uitgedruckt in boecken, en in brieven, 194
195
Met d'opkomst van het rijck, waerin hy koning is, 195
Bezwijcken Moses niet in erfgetuighenis, 196
Gereickt van hant tot hant, noch oock in wonderwercken,
De wijde weerelt door bevestight in Godts kercken:
En zoo een out Hebreeu Helias hemelvaert, 199
| | | |
200
Uit Helizeüs mont alleen geopenbaert, 199-200
Gelooft, met grooter recht gelooft men ellef tolcken, 201
Die Christus vaeren zien ten hemel door de wolcken. 202
De keizer Juliaen, erfvyant van het kruis, *203
En Christus eer en prijs, hoe naeu hy zifte en pluis', 204
205
Om zijn Christlastering, ten schimp van Godt te stijven, 205
Bevestight al wat Godts geheimnisschrijvers schrijven,
En Christgezanten, en al wat de Roomsche faem, 207
Op Peter Pauwels Marks en Sint Mattheüs naem,
Wat Lukas, en Sint Jan bezeglen in hun schriften, 208-209
210
Zoo vreeslijck aengestormt van ongelijcke driften. 210
Outvaders in hunn' tijt, aen Christus eeu belent, *211
Justijn, de martelaer, Irneüs, en Klement, 212
Na hen Tertulliaen, die reden wist te geven
Van Paulus eige hant, bekent en nagebleven, 213-14
215
Origenes naest hem, bevestigen de blaên
Der andre Apostelen, zoo die getekent staen, 215-16216
En na bezegelt zijn by volle kerckenraeden, 217
Naeukeurigh op de proef der onbesmette bladen, 218
En daer men vont van outs het zekerste bescheit
220
Der schriften, alle steên en kercken door gespreit. 219-20
De meester was bemint bekent by zijn scholieren *221
Door ommegang, gelijck hy leeft in hun papieren. 222
Zy waeren lantsliên, en besneên, van een geslacht, 223
En stonden, op zijn spoor, naer heerschappy, noch maght,
225
Noch rijckdom; volghden arm, onnozel, en verlaeten 225
| | | |
Den leitsman, in 't gezicht der schoolen, die hem haeten, 226
En lasterden alom met ysselijck gedruis,
Tot dat hy, als een lam, geoffert hing aen 't kruis. 228
Wat reden was'er om de volcken te bedriegen,
230
En, zonder hoop op loon, moedtwillighlijck te liegen?
Om dien gevloeckten naem te lijden, zonder noot, 231
Te sterven, zonder vrucht, een schandelijcke doot.
Men kan uit waen en drift de doot voor 't leven kiezen: 233
Maer wie verziert een daet om 't leven te verliezen? 234
235
Sint Lukas, reisgenoot van Paulus, en Sint Marck *235
Van Cefas, [overtuight, door menigh wonderwerck 236
Van Jesus, uit hunn' mont geschept,] beschrijven 't leven, 237
Waer van de levenden getuighenissen geven, 238
By honderden, en die geheelt hem zagen bloot 239
240
Gehangen aen het kruis, en heerlijck na zijn doot
Verrezen uit het graf, verzekren dat hun schachten 241
Geen fabel nochte droom in 't licht te voorschijn braghten;
Gelijck hun bladen oock, in simpelheit volleert, 243
Niet draeven naer den stijl, die zijn verhael stoffeert. 244
245
Indien men zich betrout op lang gesleete boecken, *245
Beschreven naer den stijl der weereltwijze kloecken, 246
Daer Alexanders toght en doot in wort gemelt, 247
Of Cezar met zijn heir Pompeius daeght in 't velt; 248
Het zy met Kurtius of Cezars hant geschreven, 249
250
Of jonger pennen, die d'aeloude waerheit steven; 250
Indien men Livius gelooft op dezen dagh, 251
Die d'opkomst van de Stadt, en 't geen hy nimmer zagh
Te boeck stelt; zullen wy noch twijflen aen hun woorden, 253
Die melden 't geenze zelfs of van de naesten hoorden,
| | | |
255
Of zagen met hun oogh, en leefden in den tijt,
Die geene onwetenheit omtrent dees hooftzaeck lijdt. 256
De Tharser, een scholier van d'eere der Rabbijnen, *257
Gamaliël, en, als een wolf, in Palestijnen 258
Op Christus lamrenkoy gebeeten, en verhit,
260
Verheught in Stevens doot, daer niemant hem verbidt, 260
Daer d'eerste martelaer begraven wort met steenen;
Sint Pauwels, alzoo ras Godts straelen nederscheenen,
En Christus donderstem den wreedaert uit de lucht
Op 't velt ter aerde ploft, daer al de lijfwacht vlught, 262-64
265
Verlaet de Farizeen, en glori, hem beschoren, 265
Onaengezien hy was uit Benjamin geboren, 265-66
Omhelst den vorst van 't kruis, die uit het graf verrees; 267
Ontziet rampzaligheên, noch kommer, vloeck, noch vrees; 268
Trompet in 't Heidendom, en onder zijn besneênen, 269
270
Den heilant, levendigh hem in de lucht verscheenen, 270
Tot dat hy zijnen hals voor Neroos sabel buight,
En Jesus grooten naem met inckt van bloet betuight, 272
Te Rome, op eenen dagh, toen Cefas, met verlangen 273
Naer 's hemels kroon, aen 't kruis by 't been wiert opgehangen; 274
275
Gelijck de lichaemen, gewijt aen 't Roomsch altaer, 275
Hun doot bevestigen, na zestienhondert jaer.
Zou Paulus, om een' droom en fabel, eer en staeten, *277
De wet, van kintsbeen af hem ingescherpt, verlaeten, 278
Verbastren reuckeloos van zijnen ouden stam, 279
280
En stellen zich ten schimp des volcks, uit Abraham
Gesproten, dat hem had den achtsten dagh besneden? 281
Zou hy in ballingschap, vervolght in alle steden,
Gegeesselt, en geboeit, gesteenight, en gehaet,
Geschupt in arremoede, en koude, op wegh en straet,
| | | |
285
Geknevelt over zee, in schipbreuck op de baren,
In oproer, en in noot, beneepen van gevaeren, 281-86
Gelijck een schouspel, staen ten toon in 's volx gedruisch, 287
Als een die vruchtloos hoopt op Jesus, aen het kruis
Gehangen, en verspuwt, en van 't gerecht verwezen,
290
Gekruist, en doot in 't graf gestopt, maer noit verrezen;
Gewisselijck dat stemt met zijne wijsheit niet,
Gelijck menze in zijn blaên en brieven blincken ziet.
De schrandre Tacitus, [een priester van vijftienen, *293
Die 't Heidensch kerckgebaer in Numaes stadt bedienen, 294
295
En schout, in top gevoert by vorst Vespasiaen, 295
Den wreecker van Godts doot, en kruisgangk,] smet zijn blaên 296
Door 't lasteren des volcks, met Christus merck getekent, 297
En by het Heidendom, gelijck Hebreen, gerekent 298
Voor vyanden van goôn, en 't menschelijck geslacht. 299
300
Hy melt hoe Christus wiert gestraft, en omgebraght,
Daer lantvooght Pontius Pilatus 't recht verweerde, 301
Toen vorst Tibeer den toom van 't Roomsche rijck regeerde. 302
Hy melt hoe Neroos wrock den Christen brant, en smoockt, 303
Als stichters van dien brant, door zijn beleit gestoockt; 300-04304
305
Oock hoe Vespasiaen, en Titus met hun benden
De hooftstadt van de Joôn bestormden, en berenden,
Tot datze, in assche en puin begraven met gewelt,
Bezegelden 't bederf door Jesus mont gespelt. 305-08308
Het blijckt by Flegon, en Chalcid, en klaere blijcken, *309
310
Hoe Godts geboortestar verscheen uit d'oosterrijcken; 310
d'Aerdbeving desgelijx, en zonnezwijm, ontstaen, 311
| | | |
Zoo strijdigh met natuure, en by de vollemaen, 312
Toen Christus hing aen 't kruis. gelooft zelfs ooghgetuigen, 309-13313
Matheus, een' Hebreeu, t'oprecht om 't recht te buigen, 314
315
Sint Mark, die binnen Rome ons deze waerheit schreef, 315
En Lukas, die in 't Griecksch met zijne letter steef 316
De duistre zonnezwijm, gezien t'Antiochye, 317
Zijn eigen vaderlant. in Memfis heerschappye
Zagh Dionysius, noch Heidensch, 't zonneradt
320
Verduistren aen de lucht in d'oude zonnestadt. 318-20
Slaet op het jaerboeck der Romainen, en uw yver
Vraegh' Flegon, Adriaens getrouwe pen en schrijver,
Zoo wortge in twijfeling verzekert en bericht
Van 't onnatuurelijck verduistert middaghlicht,
325
Op eenen dagh gezien. de Heidens, en Hebreeuwen 321-25325
Getuigen Christus doot, en wonderen, veele eeuwen
Bedreven door hem zelf, en zijn verworpe schaer. 327
Josefus neemt de zelve omstandigheden waer, 328
En d'oversten, gestelt tot opzicht op de Joden. 329
330
Herodes wort gedacht. Pilatus plaeght die snooden. 330
Men hoort van Festus, en van Felix, en Sint Jan, 331
Door dien bloetschendigen Herodes, den tiran, 332
Onthooft. Gamaliël wort niet by hem vergeten, 333
Jerusalem verwoest, de tempel neêrgesmeeten. 334
| | | |
335
Oock stelt de Talmud zelf de waerheit in haer kracht, 335
En volght de ry des tijts, op 't spoor van Lukas schacht. 336
Plutarch, leermeester van Trajaen, en hoogh geklommen 337
In wijsheit, speurt met vlijt naer d'oirzaeck van 't verstommen
Der grijze orakelen, gelijck zijn tijtgenoot *
340
De dichter Juvenael den mont van Delfis sloot, 340
Die alle orakels ging in naem en faem te boven,
Gelijck in ouderdom: en mogen wy gelooven
De pen van Tullius, in 't redeneeren sneêgh; 343
Zy tuight ons hoe alom 't orakel stille zweegh: 344
345
En Strabo zagh de schaer der priesteren verwelcken 345
Te Delfis, van gebreck, om datze niet moght melcken
d'Orakeluier, die de logenbuicken voedt.
Apollo voerde August op zijne vraegh te moet,
[Wie 't rijck beheerschen zou na hem, de volgende eeuwen;]
350
Een die de goôn gebiet, een zoontje der Hebreeuwen
Beveeltme deze kerck te ruimen, en terstont
Te vaeren in de hel. ga heene, en toom uw' mont.
Op zulck een antwoort laet August een outer bouwen
Op 't Kapitool, waarin dees titel wort gehouwen:
355
Het outer toegewijt den eerstgeboren Godt. 348-55
Plutarch betoomt den mont des afgronts met een slot, 356
Daer Epithers, die hem de letterkunst ontvoude,
Geboren in zijn stadt, te water zich betroude,
En met al 't scheepsvolck hoorde, in 't vaeren over 't meer,
| | | |
360
Langs 't eilant, eene stem, ten tijde van Tibeer: 360
Gaet melt hoe groote Pan nu doot is en gestorven: 361
Waerop een luit geschrey, en schreiers om hen zworven,
Als of d'orakelmaght des afgronts, nu in noot,
En al haer spoockery begraven lagh, en doot: 363-64
365
En Diokletiaen hoort zelf Apollo uiten
Dat nu rechtvaerdigen zijn lippen zouden sluiten,
Waerby zijn priesterschap het Christendom verstont. 357-67365-67
De lastraer Celsus, vast op Epikuur gegront,
Bekent dees stomheit me, zoo vreemt als ongewoone, 369
370
Te Klaros, Delfis, en in 't wijt befaemt Dodone; 368-70370
Een merck van Christus komst, vermogen, en gewelt 371
Op d'afgoon; een verval ons lang voorheen gespelt.
Om nu beknopt Godts boeck te zetten in zijn waerde: *373
d'Eenpaerigheit des stijls, die nergens in veraerde, 374
375
Noch wanckelt, noch bezwijckt in waerheit, en haer' schat, 375
Maer draeft op eenen toon, van 't eerste aen 't leste bladt, 376
Verdient geloof, dewijl 't met wonderen bezegelt,
En bloet der heiligen, ontelbre volcken regelt, 378
Oock zelfs verbasterden in tucht houdt, en betoomt,
380
En oorlogh, watervloet, noch vyantschappen schroomt, 380
Maer d'eeuwen vast verduurt, en niet laet door te dringen, 381
Gereickt van ouderen aen hun nakomelingen.
De kerckkronijck, een ry outvaders, kerckenraên, 383
Van oost en west vergaert, zien 't licht van 's hemels blaên,
385
In Christus kruisleer, tot een licht voor alle blinden,
Zoo verre schijnen, als men menschenspoor kan vinden:
En zoo geen wonderwerck dit heilboeck, dat Godt eert,
| | | |
Bekrachtight, waer het schijnt, en weerelden bekeert, 388
Zoo zal dit wonderwerck verdooven alle wonderen, 389
390
Gebleken om het licht van duister af te zonderen. 390
Dit heiligh boeck ontdeckt den oirsprong van 't heelal, 391
Den oirsprong van het quaet, des menschen droeven val, 392
Den oirsprong van het goet, zoo groot als 't hart kan wenschen, 393
Heft Godt alleen in top, vernedert alle menschen, 394
395
Ontvout het zielgebreck, bestelt ons artseny 395
Beloont de goude deught, en straft de schelmery,
Met trouwe, en liefde, en schrick den harten in te prenten,
Door heilbelofte, en vloeck en felle dreigementen, 398
Gevolght van heil en ramp, gezien in goên, en quaên,
400
Die hier den levenden ten nutten spiegel staen.
Het strijt oock niet, maer stemt ten hooghste met de reden
Dat elck zich onderwerpe aen geloofwaerdigheden,
Die onweêrspreeckbaer zijn, als der profeeten blaên,
En Moses boeck. al quam een dooden op te staen 404
405
Om ons t'ontvouwen in wat staet verdoemde zielen, 405
Als 't lichaem in het graf gedolven leght, vervielen;
Die geloofwaerdigheit waer min geloovens waert
Dan Moses pen, en wat Godts geest ons openbaert
In der profeeten blaên. zoo gaet geloof voor proeven 409
410
Van 't losse brein, het welck de waerheit zet op schroeven. 410
De mont der waerheit, al het waenwijs brein te kloeck, 411
Verzent en wijst ons naer Godts nimmer faelbaer boeck. 412
De Bybel staet dan vast, ten trots van alle listen *
Des afgronts, die doorgaends de tong der ongodisten 414
415
Misbruickt, in 't lasteren van godtsdienst, en den zwier 415
Van 't heiligh godtsboeck, door de proef, als gout in 't vier,
Verheerlijckt, in 't gezicht der helsche razernyen,
Die, ydeler dan ragh, geen waerheit overstryen. 418
Men sla dit boeck vrij op, den onwaerdeerbren schat,
420
Als uit Godts troon gedaelt; het eerste en leste bladt
| | | |
Begint en sluit met Godt, gelijck doorgaends Godts blaêren 421
Dien aengebeden naem in zijne kracht bewaeren.
Godts wezen, eigenschap en werck, by ons voorheen
Bespiegelt in het licht, dat uit de reden scheen
425
En straelde, en oock de dienst, de Godtheit opgedraegen, 423-25
Beginnen uit dit boeck noch schooner op te daegen, 426
Waer Godt zich meer en meer den vadren openbaert,
En entlijck zijnen wil op 't allerrijckst verklaert
Door zijn' gezalfden zoon, uit 's vaders schoot gezonden,
430
Die alle volcken heeft door eenen dienst verbonden. 430
Dry tijden wijzen ons dry slagh van diensten aen, *431
Door openbaeringen, bekent in zuivre blaên,
Eerst Adams last, daerna de wet van Godt geschreven 433
In steene tafelen, en Amrams zoon gegeven. 434
435
De derde is Christus dienst, die Moses oude wet 435
Zoo stip niet afschaft, als verbetert, en verzet,
En zijn genade druckt in 't hart, van Godt besneden 437
Aen eige zinlijckheên, en vleeschelijcke zeden: 438
Een godtsdienst zonder ga, gebonden aen geen tijt, 439
440
Noch plaets, noch stamhuis, welcks geslachtregister slijt. 439-40
Gehoorzaemheit, zich zelf den schepper onderwerpen, *
Was d'eerste les, die Godt den schepsele in wou scherpen, 442
Toen hy in 't paradijs, door 't dreigement der doot,
Den boom der kennis streng het heiligh paer verboodt, 444
445
Dat, door de vrucht bekoort en slang, van spoock bezeten, 445
Den appel pluckte, en at, te blint en godtvergeten,
En van den Cherubijn uit Eden wert gejaeght, 447
Daer 't eeuwigh zijnen val in 't menschdom noch beklaeght. 448
Gehoorzaemheit, toen 't vee daerna op 't outer brande, 449
450
Wert zelf van Samuël oock boven offerhande 450
| | | |
Geschat: want offeren Godts hart van ons vervreemt,
Indien 't zijn' oirsprong niet uit deze hooftdeught neemt: 452
En d'offerhande, als van de Godtheit ingegeven, 453
Begint in Adams huis, en schier met 's menschen leven,
455
Daer Abels offervlam om hoogh stijght naer de lucht,
En Kaïn op 't altaer zijn schoof en ackervrucht
Ontsteeckt, dat Godt mishaeght, waerom zich d'offraer stoorde, 457
En zijnen broeder fel en wreet op 't velt vermoorde, 455-58
Wiens heilige opdraght sproot uit eene oprechte ziel, 459
460
Waerom het offer oock het zuiverste oogh geviel, 460
Gelijck een voorbeelt van het offer, te verwachten 461
Ten zoen van Adams smette, en allerley geslachten.
De godtsdienst, in den staet en 't wezen van natuur, *463
Geknackt door Adams val, scheen zwack in zijnen duur,
465
En lagh verreuckeloost by veelen, als bezweecken, 465
Tot dat in Enoch 't licht van Godt wiert opgesteecken,
En 's allerhooghsten naem, die door de nevels scheen,
By vroomen recht ge-eert, geviert, en aengebeên,
Waeronder Enoch voer naer boven, opgenomen 469
470
Om zijn godtvruchtigheit, den spiegel aller vroomen.
Het onkruit nam na hem op d'aerde d'overhant, 471
Waerom de weereltvloet, die duinen kent noch strant, 472
Het menschelijck geslacht in grondelooze baren
Begroef, die Noahs huis in 't groot gevaerte spaeren, 474
475
En allerhande vee, bedeckt van 't houten dack,
Tot dat de zee verliep, hy d'offerhande ontstack, 476
Wiens geur ten hemel steegh, die, door dien reuck bewogen,
Beloofde, by het merck van zijne regenboogen,
Het menschdom nimmer weêr om stouten wrevelmoedt
480
Te domplen in een zee, en grondeloozen vloet; 478-80
Een klaer en vast bewijs hoe d'offers Godt behaegen,
Als zoeners van zijn roede, afbidders van zijn plaegen. 482
De zes geboôn van Godt, by d'outheit der Hebreen *
| | | |
Gesterckt, en Adams zaet, en Noahs bloet gemeen, 483-84
485
Door 't zevenste gebodt vermeerdert, met de schricken 485
Voor spijs van dieren, die in hunnen bloede sticken,
Zijn blijcken van Godts dienst, ter weerelt ingevoert,
Door een gehoorzaemheit, die niet verbodens roert. 488
d'Aertsvader Abraham, op 't hemelsch openbaeren, *
490
Verliet zijn vaderlant, en afgodiste altaeren, 490
En dwaelde in ballingschap naer 't rijck van Kanaân,
Waer blaeckte d'yver niet van dien godtvruchten man!
Hy boude altaeren op, den waeren Godt ter eere, 493
Vereerde 't priesterdom met tienden, steef met leere 494
495
En voorbeelt zijn gezin, was vreedzaem tegens Loth, 495
Oock gastvry, en ontfing dry engelen van Godt, 496
Verbadt misdaedigen, en die hem fel benijdden, 497
En paste, op Godts bevel, al 't manbaer te besnijden. 498
Melchisedech, gewijt in 's hooghsten priesterdom, *499
500
En Salems vorst, gemoet den helt, die wederom 500
Naer huis toogh, uit den slagh, ten troost van Loth, geslagen 501
Met koningen, verstroit in hunne nederlaegen.
De priester scheen gedaelt, gelijck uit eene wolck. 503
Hy quam met weite en wijn verquicken 't moede volck 504
505
Van vader Abraham, en zegendeze altzamen,
Gelijck Godts offraer voeght, die d'eeuwen gaf te ramen 506
Wat priester namaels eens, zoo gastvry en getrou,
Melchisedech op 't spoor van verre, volgen zou,
En offren weite, en wijn, tot onderhoudt der zielen,
510
Die voor een' eedler dranck en voetsel nederknielen. 507-10510
d'Aertsvader Isack, als een lam, op 't hout geleit *
Ten offer, geeft een merck van zijn godtvruchtigheit, 512
Door onderdaenigheit aen Godt en zijnen vader,
| | | |
In 't offren van zich zelf. uit dees godtvruchtige ader 511-14
515
Begaf hy zich op't velt des avonts in gebeên,
Daer hem zijn bruit, van Godt hem toegeschickt, verscheen. 514-16
d'Aertsvader Iakob vlughte, om 's broeders wrock te schuwen 517
Vermijde in Kanaän, op 's vaders raet, te huwen *518
Aen eene afgodistin. hy boude voor en na 519
520
Altaeren op den bergh, en oock te Berseba, 520
En Bethel, en begroef, tot een godtsdienstigh teiken, 521
Gesmijde, en oorcieraet, en afgoôn onder eicken. 522
Hy rechte mercken op van steenen, Godt gewijt, 523
Betaelt de godtsbelofte, en tienden op zijn tijt. 524
525
Hoe dierbaer Iosef, van godtvruchtigheit gedreven, *
Zijn zuiverheit waerdeerde, oock boven staet en leven, 526
Toen Potifars gemael, bekoorlijck met haer tong,
En schoonheit, naer de bloem van zijne jaeren dong, 528
Melt d'uitkomst, waert doorgaens op heilige tooneelen, 529
530
Ten spiegel van de jeught, die kuische rol te speelen, 530
Op dat men, langs dees baen, naer eer en kuischeit streef,
En liever 't kleet dan lijf en ziel ten beste geef.
Maer 's helts godtvruchtigheit niet laeger schijnt te draven *533
In 't broederlijck onthael, en eeren en begraven 534
535
Des vaders, en zijn lijck, met staetsien beweent, 535
Zoo verre in Kanaän, by Abrahams gebeent,
En zijner zoonen asch, in 't naere graf gezoncken
Te Hebron, naer de kunst uit louter rots gekloncken.
De godtsdienst, in den staet der simpele natuur, *539
540
Uit kracht van haere wet, in wezen, en in duur,
By huisgezinnen, meer dan tweemael twalef eeuwen, 541
Zagh eenen dienst, aen al de stammen der Hebreeuwen
Gezworen, te gemoet, en hoopte op d'uur en tijt
| | | |
Dat Jakob, door een wet van boven ingewijt, 544
545
Noch nader kennen zou den naem des ongezienen, 545
En hem met duizenden gehoorzaemen, en dienen.
De hemel had voorheen door zijn voorzienigheit *
Dit lastigh juck den hals van Moses opgeleit,
Een telge uit Levijs stam, geleert in weetenschappen,
550
Begaeft met dapperheit, gevlught in ballingschappen,
Gestreng in 't ongelijck te wreecken van Godts volck,
Der onderdruckten wijck, en toeverlaet, en tolck, 551-52
Aen priester Jethroos bloet door wettige echt verbonden, 553
En hoeder van zijn vee. toen dees op dorre gronden
555
In Midian, omtrent Godts bergh, die Horeb heet, 555
Zijn kudden, overal verstroit, zoo lang en breet,
Bewaeckte, en gadesloegh, zagh hy een bosch ontsteecken,
In schijn van lichten brant, en hoorde een Godtheit spreecken, 558
In 's allerhooghsten naem, en eerde barevoets 559
560
De heiligheit der plaetse, eerbiedigh, vol ootmoets.
Hier melde Godt zijn' naem, verkoos hem uit den bosse
Ten heilant, dat hy 't volck uit slaverny verlosse, 562
Zijn last bezegele door kracht, en wonderdaên. 563
Dus rant hy Memfis hof en rijck met plaegen aen, 564
565
En viert ten leste 't feest des paeschlams, strijckt de posten 565
Ter zijde, om hoogh en laegh, met lamsbloet, den verlosten
Ten beste, en ruckt naer 't meer, daer Godt hem zege schenckt, 566-67567
En Faro, die hem volght, met al zijn heir verdrenckt, 568
Waerop al juichende met lofgezang en reien
570
De stammen Moses keel, en Mirjams trom geleien. 569-70
Toen hy met al zijn heir om Sinaes berghtop lagh, *
En 't volck geheilight had, borst Godt den derden dagh
Met storm en blixem uit, en donderde uit de wolcken,
En roock, en smoock, en vlam, in 't oor en oogh der volcken.
575
De gansche godtsbergh dreunt. al 't leger beeft en schrickt 575
Voor donderslagh op slagh, daer 't vier in d'oogen blickt, 576
De hemelsche trompet haer klancken mengelt onder
De kraeckende kortou en 't weêrlicht van Godts donder; 578
| | | |
Als Moses op den bergh aen Arons zijde stont,
580
En met zijne ooren ving 't orakel uit Godts mont,
Het welck hun eenen Godt te dienen in wou scherpen;
Zich zelf geen heiloos beelt van afgoôn onderwerpen;
Het misbruick van Godts naem leert mijden uit ontzagh;
Om zeven dagen eens Godt wijden eenen dagh;
585
Der oudren eer geensins ontluistren, noch verkorten;
Uit toorne en dolle wraeck geen menschenbloet te storten;
Het wettigh bedde niet te schenden door een' gloet;
Geensins ter sluick te staen naer iemants have en goet;
Niet valschelijck met schijn van waerheit te stoffeeren; 589
590
Een anders eigendom noch huisvrou te begeeren. 581-590
O wet, in tafelen van steen door Godt geprent, *
Zoo zinrijck, en voltoit, wat zult gy, noit geschent,
Geheel, en gaef, den tijt en d'eeuwigheit verduuren,
Niet van een rijck alleen, of eene stadt, met muuren
595
Besloten, en bepaelt, een volck en burgery 594-95
Betoomen, regelen; gelijck van outs de dry
Wetgevers, binnen Sparte, en 't uitgeleert Athenen! 597
Lykurgus, Drakoos wet, en Solon zijn verdweenen, 598
De wetten van Karthage en Rome lang vergaen, 599
600
Verandert, en hervormt; maer Moses wetten staen.
Hoewel Jerusalem veranderde van heeren,
En Aron zijnen stoel en tempel om zagh keeren,
Geketent, en vervoert, en endelijck verlost;
De wet van Moses stont, zoo pal gelijck een post, 604
605
Wel dertig eeuwen lang, en volght de zon en wolcken, 605
By Christen, Jode, en Turck, gelijck een recht der volcken, 606
En fackel van natuure, en geeft getuigenis
Dat zy door Moses hant van Godt gegeven is,
En eerst aen Jakobs bloet, zijn erf en eerstgeboren, 609
610
Wien deze hantvest was van eeuwigheit beschoren, 610
Voor allen onbesneên, op dat een volck alom 611
| | | |
Een Godtheit eerde, een wet, altaer, en priesterdom; 612
Terwijl d'afgodery en heilooze offerhanden,
Gelijck een helsche pest, besmetten alle landen,
615
Daer 't blinde Heidendom, bykans van stadt tot stadt,
Gesplist aen rotten, elck zijn' eigen afgodt had. 616
Al schijnt de zon op elck, hoewel de hemel regent,
En daeut van lant tot lant, geen volcken zijn gezegent
Van Godt, als Israël, met zulck een zuivre wet,
620
Waerby de beste wet geleken, is besmet
Met dwaelinge, of met inck van menschenbloet geschreven, 621
En, na 's wetgevers doot, niet lang in zwang gebleven:
Want wat uit menschen spruit verbastert, en verrot:
Wat Godt bekrachtight, duurt in eeuwigheit, als Godt.
625
Dees wet, van Sinaes top ter berghspitse afgedondert, *
En sedert uitgebreit, begrijpt in zich zeshondert
Geboden en verboôn, met eenen dry en tien, 626-27
Gedeelt in dryderley; die op de Godtheit zien,
En godtsdienst, op 't gerecht, en op den stijl der zeden; 628-29
630
Een onverdraeghzaem juck, zoo lang het vleesch de reden 630
Vermeestert, en verzwackt, en d'opperste gena, 631
Door deze wet belooft, den mensch niet koom' te sta, 632
Noch krancken reickt de hant, die met verlangen wachten,
En uitzien naer den helt, aen Abrahams geslachten 634
635
Gezworen, toegezeght, gespelt, en afgebeelt, 635
En daer heur dienst op wijst; terwijlze niemant heelt, 636
Noch heelen kan ter noot, maer toonende de wonden, 637
Messias binnen roept, die, uit Godts schoot gezonden,
Met balssem van gena het kranckbed troosten zal, 639
640
En redden den gewonde uit noot en ongeval. *
Zy leert een' encklen Godt en godlijck wezen eeren, 641
Alleen by zijnen naem ter noot de waerheit zweeren, 642
Hem volgen op zijn spoor en donderende stem, 643
| | | |
Geene afgoôn noch hunn' sleep gedoogen neffens hem, 644
645
Maer al 't afgodisch bloet in zijn gebiet verdelgen; 645
Te planten 's hemels wil van stam in teere telgen; 646
d'Orakeltent, waerin de Godtheit straelt en woont,
Te spannen naer 't gezicht, op Horebs kruin getoont, 648
In voorhof afgedeelt, en 't heiligh, en aertsheiligh, 649
650
Voor volck, en priesteren, en Arons voetzool veiligh, 650
Den onbesneên verboôn. de voorhang scheide straf 651
Het allerheilighst koor van 't heiligh midden af,
Voorzien met reuckaltaer, en toondisch, en de lichten 653
Des gouden kandelaers, die 's priesters diensten stichten. 654
655
In 't allerheilighst stont het gulden wieroockvat,
De bontkist, gestoffeert met godtgewijden schat, 656
En heilighdom, de wet van steen, en Arons roede, 657
Den emer met den daeu, die hongerigen voedde. 658
't Gehemelt van Godts kist, als een genadetroon, 659
660
Waerop het goddelijcke orakel zat ten toon, 660
Wert overschaduwt van de schacht der Cherubijnen; 661
Terwijl d'aertspriesters, eens in 't jaer voor Godt verschijnen, 662
Na datze zich en 't volck eerst heilghden door bloet 663
Van vee, geslaght ten zoen van Godt, die hun gemoet 664
665
Met glans in 't borstgesteente, en antwoort op hun vraegen, 665
Ten dienst der oversten en koningen, om plaegen
Te keeren van den hals, in tijt van druck en noot;
Of 't lant te zegenen uit 's hemels rijcken schoot.
De priesters legeren, met eenen de Levijten,
670
Rontom het heilighdom, en dicht om Godts tapijten, 670
Een ieder om zijn ampt en offers te bekleên,
Ter eere van Godts naem, ten zoen van 't algemeen,
Of elck byzonder lidt, door 't slaghten van de stieren, 673
En os, en koey, en ram, en schaep, in outervieren
| | | |
675
Verslonden, of van 't vier der lucht tot asch gezengt. 675
Hier worden wijn en bloet en olien geplengt.
Zy sprengen tent, altaer, en bock, en volck met asschen, 677
En bloet. onzuivren gaen gezuivert, en gewasschen 678
Met water, naer hun tent. men offert geite, en duif,
680
En wieroock, mirre, en zout, en meel, en gerf, en druif. 680
De priesters nacht noch dagh in hunnen plicht ontbreecken,
Om 't eeuwigh vier te voên, en vlammen aen te queecken. 682
Men viert de feesten, net gemerckt by zon en maen. 683
Het zevenjaerigh feest heet schuldenaers ontslaen, 684
685
En slave en arme velt en graen ten beste schencken. 685
Men magh het wettigh recht des priesterdoms niet krencken 686
In eersteling, noch tiende, in 't geen hun eigen is, 687
Maer offren naer den eisch de gaven aen Godts disch.
De zallefoli wort op 's priesters hooft gegoten,
690
Den koningen gewijt, en voor hun opgesloten, 690
De rechterstoel gestelt, waer voor de moedwil beeft, 691
En wat 's aertspriesters mont en uitspraeck wederstreeft.
De godtsdienst der Hebreen ontbeert noch blijk, noch merken,
Om een godtsdienstigh hart t'ontvoncken, en te stercken. *
695
Men vint, van stap tot stap, het spoor gedruckt alom
Van Godt, en Godts geslacht en lot en eigendom, 696
Door engelen geleit, gehanthaeft, en verdadight,
Met zege en wonderen getroost, en begenadight;
't Zy Arons roede bloey', de steenrots water geef', 699
700
De kopre slang genees', het heir der vorsten sneef', 700
De stroomende Jordaen, met opgescheurde kolcken,
De bontkist doortoght gunn', Godts zwaert de zeven volcken 701-02
In Kanaän verrass', waerop bazuingeschal 702-03
't Gevloeckte Jericho, met toornen, poorte, en wal,
705
Ter aerde ploft, na dat de bontkist, dry paer dagen,
Met staetsie en gebeên ten toon is omgedraegen. 704-06
De hemel straft en helpt zijn volck in 't rechtersdom. 707
| | | |
De bontkist wort buurin van Dagon, doof en stom,
En wederom uit schrick van zelf te rugh gezonden. 708-09
710
Zy dwaelt vast ongerust, en wisselt huis en gronden,
Gelijck een pellegrim, beschaduwt van tapijt, 710-11
En wacht op Salomon, die haer den tempel wijdt, 712
Met staetsi heenevoert ten bergh op, daer de schaeren 712-13713
En stammen van het rijck, wel drymael 's jaers, vergaêren; 714
715
Daer hemelsch vier om laegh het offervee verteert,
En Godt in eene wolck den tempel zelf stoffeert
Met glans en majesteit, bestemmende de bede 715-17717
Des zoons, die 's vaders stoel bezit in vollen vrede, 718
In zulck een heerlijckheit, dat noit d'alziende zon 719
720
Een' koning zagh, zoo wijs en rijck als Salomon,
En zelf de koningin der Mooren haeren drempel 721
Verliet, om Jakobs Godt t'aenbidden in dien tempel,
Na zeven jaer volbout, ter eere van Godts naem,
En rijcker in haer oogh dan d'uitgespreide faem.
725
Men telt, na Salomon, een ry van duizent jaeren, *725
Dat Abrahams geslacht, op ongelijcke baeren
Van afval, scheuring, krijgh, en ondergang van stadt
En tempel, wiert gesolt; het volck te Babel zat
Gevangen aen d'Eufraet, en wederom ontslagen; 728-29
730
Jerusalem herbout, en onderdruckt by vlaegen; 730
De heerschappy by beurt verandert van gelaet,
In koningsdom, en vorst, en priesterlijcken staet, 732
Tot dat de Roomsche maght, allengs in top geklommen, 733
Den staf van Juda neemt, den keur der priesterdommen 734
735
Van Aron steurt en krenckt, 't gewijde niet verschoont, 735
En binnen Rome in 't endt Herodes koning kroont; 736
Een schijnbaer teken, uit 's aertsvaders mont genomen, 737
| | | |
Dat 's volcks verlosser nu eens most te voorschijn komen, 738
Waernaer zoo menige eeu besneên en onbesneên 739
740
Verlangden overal met zuchten, en gebeên,
Om, onder eene wet, gerust den ongezienen 741
t'Aenbidden, offeren, en heilighlijck te dienen.
De wijze Daniël, die by Hezechiël *743
Zoo heiligh wort geschat, Messias toekomst wel
745
Kon spellen, uit den mont van Gabriël, gezonden 745
Daer Juda, by d 'Eufraet, geboeit lagh en gebonden. 746
Hy telt vijfhondert jaer min tien met zijne stem,
Dat, na'et herbouwen van 't verwoest Jerusalem,
Messias, de beloofde, in 't leven most verschijnen: 747-49
750
Gelijck Nehumias, de meester der Rabbijnen,
Omtrent een halleve eeu, eer Christus oit verscheen, 751
Dit sloot uit Daniël, ten dienst van zijn Hebreen. 752
Hiermede stemt de steen, die, van den bergh aen 't glyen, 753
Nebukadnezars beelt, de vier hooftheerschappyen, 754
755
Verpletten zou tot stof, 't welck, zoo men Gerson leest, 755
Messias rijck beduit, dat, wijdt en zijt gevreest,
Met kracht de sluierkroon van Rome zou verpletten, 757
En brengen onder 't juck van Christus en zijn wetten,
Waermede zelf de mont der wetgeleerden stemt. 759
| | | |
760
Josefus pen, geensins van Christus tijt vervremt, 760
En die Jerusalem met zwaerden om zagh ploegen,
De spreucken des profeets, die op dees neêrlaegh sloegen,
Ontvoude op zijnen tijt, waerby het schijnbaer bleeck 763
Dat Christus toekomst hielt de voorgespelde streeck. 764
765
De tweede tempel oock, in 't oogh van Malachias, *765
Die Salomons gebou ontluistert, haelt Messias,
Den lang verwachten in door 's hemels afgezant,
Die hem de heirstraet baent: maer d'eerste tempel spant
De kroon in heerlijckheit, in elcks uitwendige oogen;
770
Want Salomons gesticht was in den top voltogen: 770
Zoo moet de majesteit des tweeden tempels slaen
Op Godts genaverbont, dat eeuwigh vast zal staen, 768-72
En Godt Messias zelf betreden Arons drempels, 773
Geduurende den tijt en stant des tweeden tempels. 774
775
Oock bleeck het uit de faem, die, wijt en zijt gespreit, 775
In Davids rijck, en daer zijn grens gebuuren scheit, 776
Hoe al de weerelt wachte op d'aenkomst van den grooten
Verlosser, toeverlaet van 's hemels bontgenooten. 778
d'Een nam Herodes, of een hooft van Gaulon voor
780
Messias. Titus en zijn vader raeckten door
Voorspellinge op de tong, in Syrien, en oosten, 781
Dat zy 't Hebreeusch geslacht ten leste zouden troosten,
In zijn verdruckingen; Judea eenen helt
Uitleveren, wiens staf al 't weereltlijck gewelt
785
Zou toomen, als Suetoon, en Tacitus ons melden, 779-85
Waerop de bladen slaen, die Godts orakels spelden. 786
| | | |
Uit al dit mompelen en gissen ondereen
Rees oproer voor en na, in Davids rijck en steên. 787-88
Elizabeth, gehuwt aen priester Zacharias, *789
790
Ging zwanger van een vrucht, den voorbo van Messias, 790
In haeren ouderdom, als engel Gabriël,
Gezant uit 's hemels troon, in d'onbesmette cel
Van Davids dochter daelde, en, op zijn groete en reden, 793
De Godtheit, eene kracht, een vaegh, een vier, beneden 794
795
Afstraelende uit de lucht, met glans en majesteit
De kuische Maeght, Godts bruit, in haere ootmoedigheit
En onderdaenigheit, omhelsde, en kuste, en eerde,
Zich mengde met haer bloet: en zy, die Godt begeerde
t'Ontfangen in haer harte, ontfing ['t was noit gehoort,]
800
Nu Godt Emanuël, en droegh 't alscheppend Woort,
Messias, onder 't hart, en, van de Godtheit zwanger,
Bezweeck van schrick, en hoope, en schaemroot kon niet langer
Verbergen haer geluck, maer borst in 's hooghsten lof 803
Met al haer krachten uit; terwijl d'aertsengel 't hof
805
Des hoogen hemels koos, van waer hy was gestegen.
Zy gaet Eilizabeth, haer nicht, op dezen zegen
Bezoecken, daer de vrucht, de voorglans van Godts zoon, 807
In 's moeders lichaem juicht; dewijl hy Jesses kroon 808
Alreede heerschen ziet in dezen ongeboren, 809
810
Op 's grootvaêrs stoel, in 't rijck, van boven hem beschoren, 810
En dat, van eeu noch grens besloten, noch bepaelt,
Zich uitbreit, wijder dan de levende adem haelt. 812
Augustus in triomf had d'oorloghspoort gesloten, *813
En schatte al 't Roomsche volck, en Jakobs wetgenooten, 814
815
Als Josef, Davids zoon, in Davids veestal quam,
Het arme Bethlehem, om onder zijnen stam 815-16816
Zich met de zwangre maeght, Godts bruit, te laeten schatten. 817
Het kleen begrijp der stede, onmaghtigh te bevatten 818
| | | |
Den grooten drang des volcks, zent d'ondertrouden voort, 819
820
Van deur tot deur, en wijstze een herbergh, by de poort,
Een donckere spelonck, een veestal aen de veste, 821
Daer 't volck krioelt en woelt. hier rust de maeght ten leste,
En baert des middernachts haer eerste alwaerde vrucht. 823
Gelijck de morgendaeu, uit koele en versche lucht,
825
Op roozegaerden valt, om roozen te verquicken,
Die, 's daeghs van dorst versmacht, in zonne en hitte sticken,
Zoo liefelijck ontvloeit den maeghdelijcken schoot,
Die blancke lelibloem, oock zonder last en noot
Te voelen, Godt en mensch, een zaet, en twee natuuren 829
830
Aen een verknocht, een kint, waerop de laege muuren 830
Van 't ongeachte vleck, het nedrigh Bethlehem,
Zich heffende uit het stof, de stadt Jerusalem,
Godts outer, en den stoel der koningen, verdooven; 830-33
Hoe arm het in een kribbe en veestal leght verschoven, 834
835
Gewonden in den doeck; terwijl de lucht, vol geest
En engelen, by nacht, op Godts geboortefeest
Vergadert, daerze lof den allerhooghsten zingen,
Waerop de herderswacht en kudde en weide springen
Uit haeren eersten slaep, verheught en blijde, om dat 835-39
840
De vreught ter weerelt quam in Davids armste stadt.
Voor 't scheppen van de hooge en hemelsche gewelven, *841
Vol engelen, was Godt alleen en stil zich zelven
Bekent, en zat gerust, vervullende den ring
Van zijne oneindigheit, in een bespiegeling
845
Van zich en zijn natuure, in 't diepe licht verborgen,
Dat geene beurten kent, noch avontstont, noch morgen: 846
Maer toen hy uit een Niet, op 't eeuwige besluit,
De weerelt voortbroght, ging de noit verscheenen uit, 848
Om zich den schepselen, als zichtbaer, te vertoonen,
850
In zijne majesteit, voor alle hemeltroonen,
En maght, en heerschappy, gebogen onder hem, 850-51
Eerbiedigh toegejuicht, met een gemeine stem 852
Van duizentduizenden, zoo hoogh in top getogen,
Door danckbaerheit, om dat zy Godt aenschouwen mogen.
| | | |
855
Dus was het scheppen dan Godts uitgang d'eerste reis; 855
Gelijck een weereltvorst zich buiten zijn palais
In 't openbaer vertoont aen allerley geslachten,
En volcken, die voor 't hof op zijnen uitgang wachten,
Ter aerde storten, en op 't aenzicht vallen neêr,
860
Zoo dra hy zich vertoont, begroet met prijs en eer.
De tweedemael ging Godt, gelijck uit 's hemels zaelen, *
Toen hy d'Aertsvaders sprack, of zelf, of quam bestraelen
Door openbaeringen, en droomen, en gezicht,
En heilige engelen, en voorschreef hunnen plicht
865
In tafels van de wet, met zijne hant geschreven,
En boven uit den top van Sina hun gegeven,
Gesterckt met wonderen, en spraeckgeluit, en vlam. 867
Hy openbaerde zich in 't voorstaen van dien stam, 868
Uit alle stammen tot Godts priesterdom gekoren,
870
Als zijnen eenigen en eerst- en outstgeboren, 870
Met majesteit omtrent de heilkist van 't verbont, 871
Genadighlijck ge-eert, daer Godts onfaelbre mont
Zoo lang orakels sprack, en antwoorde op de vraegen
Van zijne aertspriesteren, die voor hem nederlaegen. 873-74
875
Maer nu ten derdemael quam Godt uit zijnen troon *
DE VERZEN 876-1252 VAN DIT VIJFDE BOEK DER ‘BESPIEGELINGEN’ WORDEN HIER OVERGESLAGEN, OMDAT ZIJ EEN VOORDRUK BELEEFDEN IN 1659. MEN VINDT HET FRAGMENT AFGEDRUKT IN DE VERZEN 2-378 VAN HET GEDICHT ‘ONDERWYS VAN HET GELOOFSHOOFTPUNT DER H. DRYEENIGHEIT’ op blz. 737-vlgg. van deel VIII876-1252
| | | |
1253
Gelijck d'outvaders in dit hooftpunt niet verschillen, *1254
Zoo spreecken uit Godts mont de hemelsche Sibillen, 1254
Die Christus Godtheit ons voorspelden, breet en klaer,
Als menigh wetprofeet voorheene, en menigh jaer 1256
Voor's heilants komst, waerna de nijt zich op quam werpen, 1257
Die d'ouden dwong hunn' stijl hier tegens aen te scherpen, 1258
Tot voorstant van Godts eer, den menschgeworden Godt, 1259
1260
In zijne kribbe en stal van Ebion bespot, 1260
Die geene Godtheit eert in Jesus, den behoeder,
Maer acht hem voortgeteelt van vader, en van moeder,
Alleen natuurelijck, gelijck een ander kint,
En niet uit eene maeght, die Godt in doecken windt.
1265
Hy leght'er, toegejuicht van engelen, en menschen, 1265
Zoo veele koningen, en Godts profeeten wenschen
Met alle aertsvadren, van verlangen afgepijnt,
Den blijden dagh te zien, dat Godt in 't vleesch verschijnt. 1267-68
Het licht van 't licht, en Godt van Godt verberght zich onder 1269
1270
De menscheit. wie begrijpt dit aller wondren wonder!
Hoe twee natuuren, en elckandre al t'ongelijck,
Verknocht in een' persoon, den glans van Davids rijck, 1272
En Arons heilighdom, Godts bontkist, hier verdoven!
Het dwaelzieck brein wil eerst begrijpen, dan geloven. 1274
1275
Men magh Godts bontkist, daer de Godtheit op de veêr 1275
Der cherubijnen zweeft, niet dan met vreeze, en eer,
En volle eerbiedigheit genaecken; daer de zielen
Der hooge priesteren neêrslaghtigh nederknielen, 1278
En op hun aengezicht neêrvallen in het stof.
1280
Des menschen ziel, in 't lijf gedompelt, is te grof
En aerdtsch om hooger in dit heilighdom te stijgen.
Het is godtvruchtiger te wierroocken, te zwijgen 1282
Dan t'onderzoecken hoe zich d'anderde persoon 1283
Der Godtheit met dit kint vereenight uit Godts troon.
1285
Het wort, den achtsten dagh, naer Moses wet besneden, *1285
| | | |
En met dit eerste merck, waer door het zich de zeden 1286
Van Aron onderworpt, getekent, en het stort
Zoo vroegh zijn dierbaer bloet met smerte, om niet te kort
Te schieten in Godts eisch te zoenen door zijn lijden, 1289
1290
En van den vloeck der wet het menschdom te bevrijden; 1290
Als Godts besnijdenis dees wetquetsuur geneest, 1291
En eischt dat zich de mensch besnijde naer den geest, 1292
Aen eigen wil, en hart, en hartstoght, en gedachten;
Besnijdenis vereischt in allerley geslachten,
1295
Gezegent in het zaet, belooft aen Abraham, 1295
Dat Jesus heet, en nu de wet voltrecken quam.
De wijzen stercken dit, die, door de star van 't oosten, *1297
Naer Bethlehem gewenckt, zich eenen toght getroosten
Zoo veele mijlen verre, en, over bergh en dal,
1300
Het licht der zielen zelf zien opgaen in den stal;
Terwijl Jerusalem in slaep leght, Godts profeeten
Verwaerloost, en vergeefs hun bladen heeft gesleten. 1302
Zy zetten al den dienst van Mithras aen d'een zy, 1303
Om 't licht, dat nu den nacht van alle afgodery
1305
Verdrijft, en uit zijn kribbe elck toeschijnt, in het midden
Van ezel en van os. zy eeren en aenbidden 1305-06
Den koning, die met maght den scepter voert alom,
Den priester, afgebeelt door Arons priesterdom,
Met een zijn sterflijckheit, betekent door dry gaven: 1309
1310
Want gout den koning eert: de myrre wort den graven
En lijcken toegewijt, en zalft hem reede, in schijn
Als hangende aen het hout, gekruist met smerte pijn;
De geur des wieroocks past dien priester, om te treden,
Gepurpert in zijn bloet, met offren en gebeden 1310-14
1315
In 't allerheilighst koor den hemel zelf, en daer
Alle eeuwen in en uit te zoenen zijne schaer, 1316
Die vast op Jesus hoopt, en uit zijn' mont wil hooren
Den dienst door Moses dienst ontworpen, lang te vooren,
Als in een ruw ontworp, waerop 't volkomen wort 1319
1320
Getekent, en gemaelt, en leven ingestort. 1320
| | | |
't Betrouwen op dees vrucht schiet daeghlijx dieper wortels 1321
Door openbaeringen: want daer men een paer tortels *1322
Ten offer brengt, en zich de kraemvrou naer de wet
Wil zuiveren, en 't kint, van geene vleck noch smet 1324
1325
Ontzuivert, Godt vertoont, in zijnen gouden tempel, 1325
Komt oude Simeon, al hijgende, Arons drempel 1326
Instappen, om Godts zoon t'omhelzen op dit feest,
Gedreven door een drift en inspraeck van den Geest, 1328
Op dat hy voor zijn endt dien zegen niet verslofte. 1329
1330
Zijn wandel, zonder schult, verdiende een troostbelofte, 1330
Dat hy de stramme leên niet sleepen zoude in 't graf,
Eer hy den heilant zagh, den koning, die den staf
Van David voeren zoude, en Godts geslacht beschermen.
Nu nam hy dien gezalfde op zijne bevende armen, 1334
1335
En hief zijne oogen, van de vrucht, naer Godts palais: 1335
O vader, riep hy, dat uw dienaer vry in pais
By zijne vaders vaer', nu hy het licht der volcken 1337
Ziet rijzen in dit kint, dat alle duistre wolcken
Zal drijven van hun oogh, een ieder heil belooft,
1340
En Juda zulck een kroon van eere zet op 't hooft.
De hemel zeegne toch de maeght, de zuivre moeder.
De hemel zeegne toch haer heilvrucht, den behoeder, 1342
Een merck van tegenspraeck, dat wijt en overal 1343
De kleenen heft in top, de trotsen pletten zal. 1344
1345
O moeder, zultge wel uw droefheit zien, en lijden? 1345
Wat wil een zwaert van druck het moeders hart doorsnijden, 1346
Een zwaert, dat uw gedult tot prijs en glori streckt,
En dien verborgen haet van menigh hart ontdeckt. 1348
Zoo spreeckt de dorre stock, vol vreught, en onder 't hoopen 1349
1350
Gaet in zijn aengezicht, zoo 't schijnt, de hemel open,
Als of hy ree genoot de vreught, de zaligheit,
In deze vrucht elck een veele eeuwen toegeleit. 1352
De weduwe Anna, meer dan vierwerf twintigh jaeren, 1353
Stockout, gewoon des nachts den tempel te bewaeren,
1355
Te waecken in 't gebedt, quam mede juist op slagh, 1355
| | | |
Verheught dat zy Godts bloet, den aertsverlosser, zagh,
Die nu Jerusalem met eenen dienst zou cieren, 1357
Noch schooner dan tot noch al Arons offervieren
En godtsdienst, slechts een schim en voorbeelt van den plicht, 1359
1360
Die Moses schaduwen verdrijft door 't nieuwe licht. 1360
Maer recht als Moses, eer wetgever der Hebreeuwen, *1361
Vervolght wert in zijn wiege, omtrent voor vijftien eeuwen, 1362
Van Faro, zoo verberght zich Jesus eene wijl,
Voor 's kindermoorders haet, aen d'oevers van den Nijl, 1364
1365
En schuilt in duisternisse, in 't rijck, daer d'ouden zworven, 1365
Tot dat de kinderpest Herodes was gestorven.
Zijn ouders leiden hem, tot drywerf toe om 't jaer, 1367
Te Sion op het feest, gewijt aen Godts altaer. 1368
Zoo dra zijn oude zes paer jaeren had gemeeten, 1369
1370
Vondt hem de moeder zelf in Godts gewelf gezeten, 1370
In 't midden van den ring der wetgeleerden, om 1371
t'Ontvouwen 's vaders wil, en 't hemelsch heilighdom; 1372
Verstommende ieder een, door d'antwoort op hun vraegen, 1373
Door vraegen, daer de kloeckste en schranderste onder laegen; 1374
1375
Verwondert om de kracht, en wijsheit, en 't verstant
Van 't heiligh kint, dat vroegh de kroon der wijsheit spant,
En Salomon verdooft, en alle profecyen, 1377
Die Godts gezalfden Zoon ten leeraer innewijen. 1378
Na achtien jaeren tijts, hierna voorbygegleên, *1379
1380
Begon Emanuël eerst in zijn ampt te treên, 1380
Met openbaerder blijck, waerop elck zagh, en hoopte,
Daer Zacharias zoon, die van hem tuighde, doopte, 1382
Aen d'oevers der Jordaene, en 't onbesmette lam, 1383
Het welck, zoo rein als 't was, by hem te water quam, 1384
1385
Hy dompelde, waerop de hemel wert ontsloten;
| | | |
De Geest, gelijck een duif, op 't haer, dus overgoten, 1386
Van boven nederdaelde, en, uit den hoogen troon,
De Vader met zijn stem, den godtbeminden Zoon
Vereerende, elck beval naer 's hemels eerstgeboren
1390
En wetorakel scherp te luistren, en te hooren. 1390
Aldus ontfing het koude en vochtige element,
Door 't roeren van Godts leên en lichaem, noit geschent 1392
Door d'allerminste vleck, zijn wijdinge, om in plassen
En bronnen Adams smet en erfschult af te wassen,
1395
Den ouden mensch geheel te smooren in den gront, 1374-95
En hem herschapen weêr t'ontfangen uit de vont. 1396
Dus heilighde het hooft het merck van zijne leden, 1397
En trat, als hooftman, voor, die voor Godts eere streden, 1398
In diepe ootmoedigheit, en onderdaenigheit.
1400
Hy leerde wat lievrey zijn helden onderscheit 1400
Van weereltschen, die Godt noch Jesus naem bekennen; 1401
Een heilige lievrey, niet straffeloos te schennen. 1402
Het helsche spoock, verbaest aen 't woeden, brult en bast, 1403
En rant hem, na den doop, veel dagen afgevast, 1404
1405
Met bybelspreucken aen, in brullende woestijnen, 1405
Maer moet gestuit, gelijck een roock en damp, verdwijnen. 1406
Gelijck de zon alom de duisternis verlicht, *
Zoo wandelt Jesus vast door Davids rijck, en sticht 1408
De menschen met zijn leer, gesterckt door wonderdaeden.
1410
Wie noch bezeten is van geesten, of beladen
Met kranckheên, wort in noot geholpen, en geredt.
Geen stadt, geen vleck, geen huis, waer hy een voetstap zet,
Ontbeeren zijn genade, en uitgestorten zegen.
Wie hem betrout, en bidt, blijft nimmermeer verlegen. 1414
1415
Hy onderwijst zijn school, eenvouwigh, zonder ergh; 1415
Ten leste, in haeren ring gezeten, op den bergh,
Begint het volck en haer het nieuwe licht t'ontsteecken, 1417
Dat uit zijn leering straelt, den kancker en gebreken
Der schriftgeleerden melt, en aenwijst wat elck leit 1419
| | | |
1420
Naer Godt, op 't heiligh spoor van een volkomenheit, 1420
Door wonderspreucken, die de sluimerenden wecken,
En Moses grove wet besnoeien en voltrecken. 1422
Zijn mont ontvout waerin 't waerachtigh heil bestaet;
Hoe verre' de jonge wet in kracht te boven gaet, 1424
1425
En in volkomenheit van haer geboôn en zeden 1425
d'Aeloude wet, die noit de harten heeft besneden.
Hy leert de weldaet stil tot 's hemels eer besteên, 1427
En hoe men Godt behaeght door vasten, en gebeên; 1428
Vermaent in Godts trezoor de schatten te vergaeren; 1429
1430
Verjaeght onnutte zorgh, in kleet en kost te spaeren, 1430
En onderstut de hoop met Godts voorzienigheit,
Die vogels aest, de bloem met rijcker majesteit
Dan Salomon bekleet. hy waerschuwt voor het haesten
Ter vierschaere, in de zaeck en 't recht van onzen naesten; 1433-34
1435
Bestraft het reuckeloos misduiden van Godts wet;
Vermaent geduurigh Godt te smeecken in 't gebedt;
Door d'enge poort met kracht ten hemel in te dringen; 1437
De wolven, die, vermomt als schapen, elck bespringen, 1438
Te schuwen; op zijn woort te bouwen, sterck en vast,
1440
Een werck, dat eeuwigh duurt, en op geen stormen past. 1439-40
Aldus bekleet hy 't ampt, dat Moses, Isaias, *1441
En oock Hezechiël toewijden Godt Messias, 1442
Zoo menigh eeu vooruit, als leeraer, en profeet,
En herder over 't volck, met wettigheit bekleet;
1445
Profeet, uit Joodschen stam, gezalfden, om de harten 1445
Der droeve en krancke schaer te zalven in hun smarten; 1446
Om des gevangens boey te breecken in gevaer,
Te bootschappen alom het aengenaeme jaer; 1448
Om Godts verstroide koy door Davids staf te hoeden, 1449
1450
En met gezonde wey van leeringen te voeden: 1450
Gelijck een' leeraer paste, en die zijn ampt verstont,
En leerde 's hemels wil, ontfangen uit Godts mont,
Op een volkomen wijs aen allerhande volcken
| | | |
Of zelf, of door zijn boôn, en afgezonde tolcken. 1454
1455
Hoewel het drymael groot vernuft van een' Chaldeeu *1455
Egypten eerst verlichte; oock Moses, en Hebreeu,
En Arabier, en Grieck, en allerhande spraecken 1457
De torts van hun verstant aen zijne torts ontstaecken:
Schoon Salomon den naem van allerwijsten droegh,
1460
En Hermes naelden verre in wijsheit overwoegh: 1460
Schoon Rome 't heilighdom der Sibillijnsche bladen 1461
Bezegelde, en zich met hun godtspraeck ging beraeden:
Schoon d'oude Roomsche wet, in tafelen gesneên, 1463
Met zulck een' glans het rijck der weerelt overscheen:
1465
Noch heeft de wijsheit van Godts zoon, die zich verneêrde,
Op dat hy Adams zaet de wet des hemels leerde,
Meer wijsheit in een woort alleen beknopt gevat, 1467
Als oit Jerusalem, Athene, Zonnestadt,
En Rome, in zoo veel tijts, door vierigh onderzoecken, 1468-691469
1470
Begreepen in metael, en naelde, en beelt, en boecken: 1470
Want in het eenigh woort Bemin begrijpt hier Godt 1471
Al 's menschen plicht tot Godt, en mensch; een hooftgebodt,
Het welck de gansche wet, en alle Godts profeeten
Voltreckt, en elck zijn recht rechtmaetigh toe leert meeten. 1472-741474
1475
Wie veilighst in den top van een volkomenheit *1475
Godts troon genaecken wil, ontvout hy 't onderscheit 1476
Van raeden, en geboôn, om ieder toe te lichten. 1477
Schoon Godts geboden elck verbinden, en verplichten:
Noch hangt het volgen van dien raet aen 's menschen keur. 1479
1480
Hier gaet de leeraer zelf zijn kruisscholieren veur, 1480
In willige armoede, en gehoorzaemheit, en kuischeit. 1481
| | | |
Zoo volght het twaleftal den meester, die op 't kruis leit, 1482
De handen, voeten, lijf, en ziel ten beste geeft
Aen zijnen vader, en zich zelf geheilight heeft,
1485
Op datze in hem, als in een' spiegel, vry van vlecken,
Al 's hemels lessen zien uitwercken, en voltrecken.
In zijn voorspellingen verschijnen ons alom *
d'Onfaelbre zekerheên van Godts profeetendom, 1488
Door 't melden van zijn kruis en noch aenstaende lijden; 1489
1490
Hoe hem Iscarioth aen die zijne eer benijden
Ter sluick zou leveren, oock juist wat uur en tijt; 1490-911491
't Verstroien van zijn kudde, en 't aengaen van den strijt 1492
Der huizen, die Godts naem en zijnen zoon beleden; 1493
De faem van Magdaleene, aen Simons disch bestreden; 1494
1495
Zijn opstaen uit den grave, en 's tempels ondergang, 1495
Een treurspel, voorgespelt wel veertigh jaeren lang; 1496
Voorspellingen, die, zoo men Christus wil gelijcken
By d'ouden, geen' profeet, noch zelfs voor Moses wijcken. 1498
Ontelbre wonderdaên, gewrocht tot 's vaders eer, *
1500
Bezegelen 't gezagh des zoons, en zijne leer,
Door Davids rijcken heên. de dooden snel herboren, 1501
Op bedde, baer, in 't graf, herleven, als te vooren. 1502
Hy is der dooven oor, des blintgeborens oogh,
De stock des kreupelen, die springt, als 't hart, om hoogh. 1503-041504
1505
Hy dwingt de geesten uit des lichaems schors te vaeren. 1505
Het vischnet scheurt van last. hy wandelt op de baren, 1506
En strijckt de golven gladt, die zwichten voor zijn stem,
d'Onheelbre, en 't hongrigh hart vint raet en troost by hem, 1508
Die duizenden verzaet, met luttel graen, gewassen 1508-09
1510
In voren van zijn hant. geen vloeck, geen tegenbassen 1510
Verdoven zijne maght, die, heerlijck uitgestort,
Van overtuighden wrock de hel ge-eigent wort, 1512
| | | |
En evenwel niet laet te straelen door Godts daeden,
Zoo menige eeu gespelt in nimmer faelbre bladen. 1514
1515
Gelijk 't profetisch ampt hem zoo volkomen past, *
Zoo voeght zijn' schouderen den koningklijcken last
Te draegen, lang voorheen gezien van Zacharias; 1517
Gelijck op 't pallemfeest met juichen de Messias,
Als koning, ingehaelt, gegroet wort, op den galm
1520
En toeloop van het volck; daer al de wegh met palm
Bestroit leght, d'ezelin, waer op hy zit, met kleeden
Gedeckt is, oock het padt. dus komt Godts zoon gereden
Ter poorte in, door den drang van gansch Jerusalem,
Dat hem, als Davids zoon, met een gemeene stem 1524
1525
Ontfangt, hozanne zingt. hy stapt op Arons drempel, 1525
Om d'aendacht des gebedts te voeden in Godts tempel, 1526
Die, als een moortspelonck, ontheilight wort alom.
Hy stoort de duivemerckt, smijt wisselbancken om,
En drijft het misbruick uit met geesselen, en slaegen, 1527-291529
1530
Om door een' zuivren dienst den vader te behaegen:
Gelijck hy, om Godts eer te planten overal, 1531
Zijn twaleftal, en noch een zesmael twaleftal, 1532
Als Godts herouten, zondt, om harten te bereiden
Ten dienst, waertoe hy nu de menschen aen quam leiden;
1535
Een ampt, dat allerbest dien hoogen priester voeght,
Nu Levijs priesterdom de Godtheit niet vernoeght, 1536
Die vry wat eedlers eischt dan smoockende offervieren, 1536-37
En bock en ossenbloet, en kalveren, en stieren. *
Dat Godt mishaegen neemt in diensten van de wet,
1540
Geensins om eeuwigh stip te duuren ingezet, 1540
Maer liever om verkeert en omgezet te worden 1541
In een volkomener en beter stijl en orden, 1542
Blijckt by orakels, die zoo lang het onderscheit 1543
Ontvouden, allermeest daer Godt zijn volck ontzeit 1544
1545
Den offerdienst, een dienst in zwange by Hebreeuwen,
Dat uitverkoren volck, en eene ry van eeuwen
| | | |
Aen Levijs stam en bloet verbonden: doch dewijl
De stammen zich te blint, vergaepten aen dien stijl 1548
Van offeren, als of die gruwelsmetten vaeghden
1550
Uit 's menschen harte, en uit hunn' aert Gods oog behaeghden; 1550
Zoo heeft de Godtheit lang dien offerdienst bestraft, 1551
En door 't bestraffen vroegh by wijle als afgeschaft. 1552
Hy keert zijn aengezicht van smoock, en outervlammen,
Van 't bloên der kalveren, en opgedraege rammen:
1555
Hy zelf is eigenaer, en heer van al wat leeft.
Geen rijcke wort verrijckt by 't geen hem d'armoe geeft.
Wat wil men Godt met bloet en vleesch van vee gemoeten!
Geen bloetkelk kan Godts dorst, geen vlees Gods honger boeten.
Hem lust een eedler dranck en spijs, een ander feest,
1560
Een neêrgeslagen hart, en een gebroken geest 1560
Behaegen Godt. wie met dien offer komt geladen, 1561
Is aengenaem: Godt zal die gaven niet versmaeden.
Zoo klinckt de harp, waarop alle andre snaeren slaen, 1563
Daer Godt van offren walght, en eischt een onderdaen
1565
Rechtvaerdigh hart, in ste van ackervrucht, en gerven, 1565
En vet van runderen. oock worden Arons erven 1566
Ontslaegen van dien last, gebonden aen hun rijck. 1567
De harp belooft hun oock een' koning, te gelijck
Een' hoogen priester, by Melchisedech geleecken,
1570
En wien in eeuwigheit geen offer zal gebreecken. 1568-70
Zelf Isaias ziet een' andren offerstijl 1571
En outer opgerecht, aen d'oevers van den Nijl,
Waerheene Egyptenaers, en Assyriers zich spoeden, 1573
Die, buiten Levijs stam, hunne offerhanden voeden.
1575
Wie Malachias vraeght, verneemt hoe lang voorheen
De Godtheit van den dienst en offer der Hebreen
Gewalght heeft, en gewacht op 't offer, dat ten leste
Haer zuiver eeren zou, van 't ooste tot in 't weste. 1575-78
De wijze Daniël voorspelt uit 's engels mont 1579
| | | |
1580
Hoe Godt het offer smoort van Moses out verbont, 1580
Wiens kerck en outer leght zoo gansch in stof verstoven,
Dat tijt noch eeuwen haer geen opstaen meer beloven.
Belofte, en voorbeelt, en de profecyen zien *
Vast uit naer 't offer, dat alle offers zal verbiên,
1585
Als Jesus 's Paeschnachts, met zijn twaleftal, gelegen
Aen zijnen offerdisch, na 'et heiligh overwegen
Des Paeschlams, dat hy nutte, en hem zijn doot verbeelt,
Der jongren voeten wascht, en hen hier door beveelt 1588
Zich zelf te zuiveren, ootmoedigh te verneêren,
1590
Ten dienst van ieder een. om nu den vader t'eeren,
Te zoenen, dancken, en beweegen tot gena
En zegen, vangt hy aen, des middernachts heel spa,
Dit offer onbebloet de Godtheit toe te wijden,
Tot een gedachtenis van zijn aenstaende lijden, 1594
1595
Met een om 't heilgenot, te vloeien uit de kracht
Der bloedige offerhande, aen 't menschelijck geslacht
Te schencken overal, waer offerdischgenooten 1597
Het lijf, voor hun gekruist, het bloet, aen 't kruis vergoten,
Genieten uit gena, met heilzaem overlegh 1599
1600
Hoe, onder schijn van aer en druif, Melchisedech, 1600
Nu in Emanuël herschapen, en herboren,
Den offerdienst bekleet, doch rijcker dan te voren;
Naerdien de schaduw wijt voor 't heiligh lichaem wijckt, 1603
De schijn voor 't leven zelf te rugh deist, en bezwijckt. 1604
1605
Hy zegent wijn en graen, en noemt terstont die beide
Zijn lichaem, en zijn bloet, op dat men onderscheide
Den wijngaert, en zijn vrucht, en voedtzaem veltgewas
Van 't geen het door Godts kracht alree geworden was, 1606-08
Een levende offerspijs, voor hun zoo milt gegeven,
1610
Een' offerdranck, ten zoen van al wat is misdreven,
Gewilligh uitgestort, in zulck een' klaeren zin 1611
Wijdt Jesus, voor zijn kruis, het nieuwe Paeschfeest in, 1612
Door 't heiligh offerlam, verbeelt door Arons lammers, 1613
En aen 't gevloeckte hout te slaghten met veel jammers,
1615
Veel bloets, den zegel van dit nieuwe testament,
| | | |
Waer door zijn erfdeel erft het leven, zonder endt. 1616
Dit 's d'offerhande alleen, die d'eeuwen zal verduuren, *
En niet gebonden staet aen stam, en plaets, en muuren,
Als Arons bloênden dienst, verplicht aen Davids stadt,
1620
Den tempel, en den bergh, zoo lang van bloet bespat. 1620
Wie zich van godtsdienst roemt, en Christus durf versteecken 1621
Van 't onbebloede altaer, geheilight tot een teken,
Dat eeuwigh in zijn kerck getuight van zijne doot,
Verdwaelt van d'offerwet, die roept den Christgenoot 1621-241624
1625
Naer dezen offerzoen, en goddelijcken zegen, 1625
Zoo bloedigh aen het kruis, door Godt den zoon, verkregen,
En ieder toegereickt in d'aertsgeheimenis, 1627
Gescholen onder aer en wijnranck op Godts disch.
Noch oudt noch nieu verbont begrijpt geheimnismercken, 1629
1630
Gewijt om 't zwack geloof te stutten, en te stercken,
Zoo maghtigh heiligh groot en heerelijck als dit.
Het manna, noch de kist, een troon daer Godt op zit, 1632
Noch 't Paeschlam, dat het zwaert des slaenden engels schutte, 1633
Noch al Godts heilighdom, en schat in Arons hutte;
1635
Geen schat in 't gouden koor, gebout van Salomon,
Kan 't haelen by den glans van Jesus offerzon,
In 't midden van de zes geheimnistekens, even 1637
Gelijck een Godtheit zelf op haeren troon verheven, *
Zoo lang de zichtbre zon den aerdtboôm overstraelt,
1640
En ziel en leven geeft wat leeft en adem haelt.
Maer kan men zonder bloet niet zoenen den verbolgen 1641
Verongelijckten Godt, zoo moet het bloedigh volgen
't Onbloedigh offer, dat terstont hierop begint, 1643
Daer Christus zich alleen in zijnen behof vint, 1644
1645
En worstelt met de doot, en, ziende in 't weste en oosten
Om troost, bezwijckt tenzy d'aertsengel hem koom' troosten, 1646
Dat hy, ter aerde in stof, zich, als een worm, verneêrt, 1647
Het zweet, van top tot teen, van angst in bloet verkeert,
| | | |
En dus by nacht bestreên, geperst aen alle zijden,
1650
Wel drymael bidt den kelck van 't al te bitter lijden
Te mogen weigeren, indien het Godt behaeght,
En 's vaders wijzen wil, waeraen hy zich gedraeght. 1652
Maer neen, hy moet de pers, lang voorgespelt, dus treden 1653
Alleen, en zonder hulp. op deze nachtgebeden
1655
Verschijnt Iscarioth, gewapent met de maght 1655
Des priesters, ouderlings, en Cesars tempelwacht. 1656
Zoo wort de heilant hier met eenen kus verraeden,
En in 's aertspriesters hof, om 's menschen lasterdaeden, 1658
Gelastert, en beschimpt, mishandelt, en gehoont, 1659
1660
Daerna voor Pontius betight, bespuwt, gekroont, 1660
Met doornen, dat men 't bloet zagh vloeien langs zijn wangen,
De rietstaf in de hant, met purperverf behangen, 1662
Na 'et geesselen, gelijck een schouspel, elck vertoont,
Verwezen en gedoemt. geen onschult hem verschoont. 1664
1665
Hy draeght dan met gedult zijn kruis, waeraen de knechten 1665
Van Rome, voor de stadt, hem nagelen en hechten,
En hangen op de rots, den dootshooftbergh, zoo klaer 1667
Veele eeuwen afgebeelt door Arons bloetaltaer; 1668
Daer d'offerhanden lang om 't eenigh offer roepen, 1669
1670
Dat hier geoffert hangt voor allerhanden troepen, 1670
En, afgemat van bloên en weedom, zijnen geest
In 't ende Godt beveelt, voor 't ingaen van Godts feest. 1672
De ziel bezegelt voort de waerheit van de bladers,
Gewijt door Davids pen, en daelt, daer d'oude aertsvaders 1673-74
1675
Verlangen naer den dagh, in 't voorburgh van de hel, 1675
En volgen met triomfe, op zang en snaerespel,
Den zegenrijcksten helt, en toevlught der verlosten,
Aen 't juichen, toen de poort des afgronts en haer posten
Van dootschrick daverden, op Jesus jongsten snick, 1677-79
1680
Die d'elementen roerde in eenen oogenblick, 1680
En Moses voorhang scheurde, op 't licht, dat ingescheenen 1681
| | | |
De schaduwen der wet verdreef, die voort verdweenen.
Gelijck de hel de ziel niet insloot door haer slot, *
Zoo laet het graf niet toe dat Christus lijck verrot.
1685
Dit blijckt den derden dagh, wanneer hy, nu herboren, 1685
Pilatus grafwacht weckt, en op haer wacht komt stooren,
Met zijnen heldren glans; terwijl 't in oosten daeght,
Daer 't licht de kim genaeckt, den naeren nacht verjaeght,
Met eenen zonnedagh, een' rustdagh, waert te vieren, 1689
1690
Met lofzang, en feestoen, en groente en loof te cieren,
Ter eere van den helt, die hel en doot verwon;
Ter eere van de nieuwe en opgereze zon,
Verweckende met zich ontelbre lijcken tevens, 1693
In 's hemels heerlijckheit, vol juichens, en vol levens.
1695
Gelijck d'aertspriester noit in 't heilighste zijn' voet *1695
Kon zetten eenmael 's jaers, dan door vergoten bloet
Van stier en bock en ram, zoo kon de heilant mede,
Die Arons schaduw volghde, en plaets nam in zijn stede, 1698
Niet zetten zijnen voet in 't hemelsch heilighdom 1699
1700
Dan door zijn eigen bloet, aen 't kruis vergoten, om
Ten hemel in te treên, en, zonder vleck en smetten,
Als een genadetroon, zich aen Godts zy te zetten, 1702
Te zoenen 's vaders toorne, en, als een middelaer, 1703
In 't midden tusschen Godt en zijn getrouwe schaer,
Te bidden, en van daer te storten zijnen zegen,
1705
Voor haer aen 't bloedigh kruis verworven, en verkregen. 1704-05
Maer voor zijn hemelvaert verschijnt hy negenmael *
En eenwerf, buiten 't graf, en melt door spraeck, en tael, 1707-08
Littekens, en gezicht, en korstbreuck, en door eeten, 1709
1710
Dat hy het graf verliet. vijfhondert teffens weeten 1710
Te tuigen met hun oogh hoe hy in Galileen
Zijn kruisgezanten zelfs op eenen bergh verscheen. 1712
'k Verzwijgh, toen om zijn doot alle elementen treurden,
Het kercktapijt, de rots, de steene zercken scheurden, 1713-14
1715
Hoe veele lichaemen der Heiligen in 't graf 1715
| | | |
Opstonden, elck van hun zich stewaert in begaf, 1716
Na Godts verrijssenis, daer veelen met verwonderen
Hen zagen van de doot in 's levens licht opdonderen: 1718
Of dees getuigenis van d'opgereze zon 1719
1720
Der Godtheit van Godts zoon de stadt vermurwen kon.
Na dat d'Aertsherder heeft den eenen uitgescheiden, 1721
[Om zijne lamrenkoy te hoeden en te weiden, 1722
En zijn gezantendom belast, in 's Dryheit naem, 1723
Te domplen den besmette, en 's meesters leer en faem 1724
1725
t'Ontvouwen overal, en onder alle volcken, 1725
Zoo wijt de hemel hangt gedeckt met zwerck en wolcken, 1726
Waertoe hy hun den Geest en Pingsterdagh belooft;] 1727
Verneemenze eene wolck, waerin hun troost en hooft 1728
Een ry van jaeren hier verworpen en verschoven, 1729
1730
Al triomfeerende ten leste vaert naer boven,
Waerop twee engelen verschijnen van om hoogh,
Verzekren met hun stem der jongren druckigh oogh 1732
Dat Jesus wederom zich zelf zal openbaeren,
Gelijckze in eene wolck hem zien ten hemel vaeren. *1732-34
1735
Wie aen d'onsterflijckheit der ziele twijfel slaet,
En of na deze tijt een tijt te wachten staet,
Waerin de hemel eens de deught met prijs zal kroonen,
Die kan zijn wanckelen nu langer niet verschoonen; 1738
Naerdien Godts hemelvaert den zwacken onderschoort, 1739
1740
't Gesloten paradijs, de diamante poort
Des hemels, opensluit, door Jesus, die, veel stercker
Dan Samson, met zich voert de poorten van den kercker 1742
Der helle, en zulck een' roof van zielen haer ontruckt, 1743-vlg.
Ten troost der kruiskerck, die te Sion zoo bedruckt 1744
1745
Vast uitziet naer den troost, en Geest, door Jesses snaeren 1745
En Joëls zuivre pen, belooft voor veele jaeren. 1746
| | | |
De tijt verstreeck, de dagh, die net de vijftighste is *
Gerekent, na den dagh van Godts verrijssenis,
Wanneer de Geest, gelijck een stormwint uitgelaeten,
1750
Van boven storte, en 't huis, daer Godts gezanten zaten, 1750
Met zijn gedruis vervulde, en schockte in Davids stadt,
In eenen schijn van vier en gloênde tongen zat 1752
En overstraelde, en zweefde op al de zes paer hoofden,
Die Jesus naem terstont in alle spraecken loofden. 1754
1755
Dees wonderfaem verbaest den toeloop der besneên 1755
Van allerhande bloet, verschrickt dat Galileen
En visschers, ongeleert in letterkunste, en taelen, 1757
Godts wonderen, en maght, en kracht in top ophaelen; 1758
Verwondert dat geen spraeck van volcken hun ontbreeckt, 1759
1760
De Godtheit door hunn' mont en tong orakels spreeckt, 1760
Om al de weerelt door verstaen, als Godts gezanten, 1761
Den standert van het kruis, van rijck tot rijck, te planten. 1749-62
O Geest van wonderen en kracht en majesteit, *
Gy zijt het, die Godts kerck, in haere onfaelbaerheit
1765
Van leeringen, en hoope en aengestreên betrouwen, 1765
Verzekert, en haer leert op dezen hoecksteen bouwen 1766
Het eenigh heiligh en Apostolijck geloof,
Dat, buiten dezen gront, aen dwaeling valt ten roof, 1768
Die, als de maeneschijn, verwisselbaer in luister,
1770
Dan op- dan- ondergaet, en, in zijn volste, duister 1770
Ten halven op ons oogh, met een' geleenden glans, 1771
Zich openbaert, en schijnt uit 's hemels laeghsten trans; 1772
Terwijl de Roomsche zon der waerheit alle starren 1773
Het licht en leven geeft. laet kringkelen en warren 1774
1775
Den doolhof van het brein, daer maght van onkruit wast:
Wie den geschoren draet der kercke volght, gaet vast 1776
Dat hy de zijdepaên der doolingen zal mijden, 1777
En op Godts heirbaen Godt in 't eeuwige verblijden
Gemoeten, daer, eeu in eeu uit, d'aertspriester leeft, 1779
| | | |
1780
Die van dit pant des geests zijn kerck verzekert heeft, 1780
Bewaerster van Godts boeck, en hooftpylaer der waerheit, 1781
Die zestien eeuwen blonck en doorscheen met haer klaerheit
Door alle scheuringen, schandaelen, en gewelt,
Gelijck het Christus mont te vore had gespelt;
1785
Toen hy niet nederdaelde uit lust tot valschen vrede, 1785
Maer om 't godtsdienstigh zwaert te rucken uit de scheede,
En door een godtskrackeel, ter eere van zijn kruis,
Te deelen het geslacht, en huisgezin, en huis. 1787-88
Hier schijnt een nieu Lukrees voor 't lest noch op te donderen 1789
1790
Om 's bijbels godtsdienst van de wijsheit af te zonderen,
Zoo wel in d'oude wet, als onder 't nieu verbont:
Naerdien hy in Godts bladt twee menschenoffers vondt,
Een dochter, en een' zoon, gehoorzaem bey te gader 1793
Geoffert op 't altaer, ter liefde van hunn' vader;
1795
Dies stoft hy: nu bescherm uw' godtsdienst met Godts blaên. 1795
Uw godtsdienst voert Godt zelf tot zulck een' gruwel aen. 1796
Maer laet hy luisteren naer Davids harp, en toonen, 1797
Die straft de stammen om het offren van hun zoonen,
En dochtren, en betoont hoe Gode dit mishaeght, 1798-99
1800
Die om dees gruwelen de menschenoffraers plaeght,
Hen overlevert in de maght der onbesneênen,
En drijft in slaverny, met yzer voor de scheenen: 1802
Zoo verre is 't dat hy dit voor eenen godtsdienst acht.
Als Jeptha dan een maeght, zijn dochter, brant en slaght,
1805
Om Gode zijn belofte en blinden eedt te houden, 1805
Gedijt het hem ter straffe: en die dit zagen, schouden
Geen vuile altaervleck schoon. zoo grof een onbescheit 1806-071807
| | | |
Van godtbeloven hiet by hen vermeetenheit.
Het offer van Godts zoon, toen hem het speerpunt griefde 1809
1810
In zijn onnozel hart, was een bewijs van liefde
Der Godtheit tot den mensch: want Godt de vader leedt 1811
Dat zijn beminde zoon, tot 's menschen heil, dus wreet
Aen 't kruis mishandelt wert: de zoon, zoo sterck gedreven,
Van liefde, ontzagh geensins vrywillighlijck zijn leven
1815
Op t'offeren, ten zoen des vaders, waer by bleeck
Dat hy in 't worstelperck der liefde niemant weeck. 1816
De Geest, de liefde van den goedertieren vader 1817
En zoon, bekrachtight dit: zoo stemmen dry te gader.
Zoo wort de zoon in 't ende, om zijn gehoorzaemheit
1820
En diepe ootmoedigheit, gekroont met majesteit. 1819-20
Wat grijpt hier plaets, waerom d'aertspriester zich zou schaemen? 1821
Zoo gaen de godtsdienst en de hooghste wijsheit zaemen; 1822
Dewijl de Godtheit met dit offer zich genoeght,
Een' liefelijcken geur, die wijzen godtsdienst voeght;
1825
Een offer, ingewijt van Godt, den liefsten zoone,
Wel drywerf door den mont des vaders, uit den troone
Des hemels, tot dit ampt gemaghtight met een stem, 1827
Aen 't water, op Godts bergh, en in Jerusalem, 1828
Daer zichtbre tekens elck verzekren van dees waerheit,
1830
De duif, om laegh gedaelt; het aenschijn met een klaerheit
Omscheenen, als de zon; de stem, gehoort van 't zwerck,
Gelijck een donderslagh in Arons groote kerck: 1832
En zoo men in de school der wijzen om den prijs pleit,
In Godts gezalfden schuilt de gansche schat der wijsheit, 1834
1835
En kennisse. zoo gaet de godtsdienst, ingestelt
Van 's hemels wijsheit, noit van wijsheit onverzelt.
Dees godtsdienst is bekent, gesterckt met leere en daeden, *
Doot Godts gezantendom, en op hun voetspoor traden 1838
De bisschoppen, by hen gewettight, en gestelt; 1839
1840
Een orden, die doorgaends in alle kercken gelt, 1840
Van Christus eeuwe en tijt: want buiten zulck een orden
| | | |
Kon niemant in dit ampt, van outs, gewettight worden. *1842
Wie deze wet verstoorde, ontwijde 't kruisaltaer,
Ontwijde 't wieroockvat, als een geweldenaer,
1845
En moordenaer, en dief, ter zijden ingeslopen, 1845
Door d'averechtse deur. dit priesterampt stont open 1846
Voor vredelievenden, die nimmer onberaên
Hun ongewijde hant aen 't godtgewijde slaen, 1848
Uit scheurzucht, eigebaet, en zucht ter heerschappye, 1849
1850
Die maght van zielen druckt, en houdt in slavernye,
Door wetteloozen dwang. dees stoute Lucifer *1851
Benijt het hooftgezagh, en, in een donckre star
Verandert, liet noit af het hooftgezagh te schocken,
En heeft, van langer hant, met zich ten val getrocken
1855
Een' staert van engelen, gansch Christenrijck gescheurt, 1855
En Mahomet door 't zwaert zoo hoogh in top gebeurt, 1856
Dat hy, van Buda tot in 't hart der Indiaenen, 1857
Den standert van het kruis, met zijne halve maenen,
Ontluistert, en verdooft, en wat naer Christus neight,
1860
Ten zy het Godt voorzie, door 't zwaert des Tarters dreight, 1860
Die, als een weereltvloet, heel China houdt verzopen, 1861
Verdroncken in zijn bloet, by stroomen uitgeloopen,
Van d'eene in d'andre zee, zoo bloedigh dat de zon
Niet zonder schrick de kim in 't oost oprijden kon.
1865
De hemel zeegne toch de Roomsche Christgezanten, 1865
Nu derwaert om den boom van 't kruis alom te planten,
In 't woest Tartarisch rijck, en China, daer de nacht
Des Heidendoms noch duurt by 't onverlicht geslacht,
En Pythagoor de ziel des menschen noch ziet doolen,
1870
Van 't een in 't ander dier, door d'afgodiste schoolen, 1869-70
In een wijdtstreckentheit van landen, daer men niet 1871
Van 't oude Christendom dan 't eenigh teken ziet,
| | | |
En schim van 't heiligh kruis, by weinigen, die weeten 1873
Van 't merck, terwijl de naem van Christus is versleeten. 1874
1875
Schoon Godts voorzienigheit gedooght dat blinden haet *1875
Den godstdienst in den bou en wasdom wederstaet, 1876
Verstroit, verjaeght, en splist aen ongelijcke deelen, 1877
En staf en mijters vischt uit bloedige kraeckeelen; 1878
De rechte reden schuilt in Godts alwijze borst. 1879
1880
De vlegel spijst het volck, wanneerze koren dorscht. 1880
Het gout zal, na de proef, getoetst veel klaerder blincken.
Stilstaende wateren en luye beecken stincken. 1882
De zonneschijn bestraelt ons schooner na de vlaegh. 1883
't Gestampte kruit verspreit den geur, en sterckt de maegh.
1885
De veltheer dient zich van geoefende soldaeten,
Die liever sterven dan hun kruisbanier verlaeten.
Het triomfeeren volght het uitstaen van den strijt. 1887
Wie weigert eeuwigheit te winnen by den tijt? 1888
Dees godtsdienst trotst de hel, en liet noit door te schijnen *1889
1890
By d'afgescheurde rot. men vint by Abissijnen, 1890
By Grieck, en Armenier, en Rus, en Persiaen 1891
Noch d'oude stappen van de Roomsche zeden staen, 1892
Hoewel met dwaelingen gemengt; gelijck in 't scheuren
De scheurzucht niet ontziet haer slip in stof te sleuren; 1894
1895
Den Geest der Godtheit van den vader en den zoon 1895
Niet straelen laet, gelijck d'aeloutheit was gewoon;
Den encklen doop ontwijt, en schent door wederdoopen; 1897
Den doopeling besnijt, en zet de dwaelpoort open
| | | |
De sleutelmaght der kercke, aen 't eenigh hooft gegeven, 1901
En, als een eigendom en titel, toegeschreven
By breede kerckenraên den nazaet, die Godts stadt 1903
Bewaert, en menige eeu den eersten stoel bezat, 1904
1905
Gekent van keizeren, en koningen, en heeren, 1905
Die met eerbiedigheit Godts stedehouder eeren.
Hoe groot de weerelt is, hoe ongelijck gedeelt *
In godtsdienst, of in schijn van godtsdienst, bekrackeelt
Naer ieders grof vernuft, of min of meer geslepen;
1910
De wijs van godtsdienst wort in 't gros beknopt begrepen
In afgodistery, en in godistery,
Hebreeusch besnedendom, en Turcksheit: zet hier by
Het heiligh kruisgeloof, en vergelijckze altzaemen, 1911-13
Oock ieders tijt: sla ga het leven en de naemen 1914
1915
Der stichteren, met een wat geloofwaerdigheit 1915
Elck medebrengt: wat merck, wat zegel en bescheit 1916
Den aenhang van hun leer verzekeren te leiden 1917
In eene onsterflijckheit des levens, te verbeiden 1918
Na dezen oogenblick: gy zult onzijdigh zien 1919
1920
[Zoo verre u erfgewoonte, en erfleer, en misschien
Genot van baet, en staet, en aenzien niet verblinden,]
Wat wettigheên, wat blijck heilgeerigen verbinden 1922
Te wisselen den nacht der dwaelingen om 't licht 1923
Der waerheit, en den glans van Jesus aengezicht, 1920-24
1925
Dat hier beneên, gelijck een zon, op Thabor straelde,
Aen 't kruis in bloet verdronck, en weder adem haelde, 1926
Toen noch de doot noch 't graf Godts lichaem houden kon,
Als hy ten hemel voer, noch klaerder dan de zon.
Indien 't een' ongodist noch lust Godts dienst te blusschen,
1930
Te smooren in zijn hart; hoe kan hy ondertusschen
Verdooven Godts trompet, den klanck van 't eeuwigh Woort, 1931
Dat van het ooste in 't weste, alle eeuwen, wiert gehoort, *
| | | |
In 't scheppen van 't heelal, in 't hemelsch openbaeren
Van engelen, en boôn, die 's hemels wil verklaeren,
1935
Bezegelen met maght, door menigh wonderwerck,
Gebleecken wijder dan de hemel hangt met zwerck
En wolcken overdeckt, bekent by Jode, en Heiden? 1936-37
Hoe kan hy Godt den zoon, waerop d'aertsvaders beidden,
Zoo menige eeu voorheen, verwerpen, waer hy spreeckt
1940
Uit 's vaders mont en naem, en alle zielen smeeckt,
En nooit in zijnen dienst, met toezegh van te kroonen, 1941
Die, onder dees banier van 't kruis, zich dapper toonen?
Of is een troost van staet, een onbestandigh lot 1943
Meer waert dan wel te staen met zijn gemoedt, en Godt? 1943-44
1945
Het burgerlijck gebiet niet hooger ziet dan 't leven, *
Gestut by aerdtsch gezagh, hierom in top geheven: 1946
De godtsdienst stut die maght met schattinge, en ontzagh, 1947
En straft 't geweten, daer geen scherprecht reicken magh. 1948
Waer Godt gelochent wort, is burgerrecht noch orden,
1950
Noch deught, noch godtsdienst, die op Godt gevestight worden.
Zoo drijft de weerelt, daer de godtsdienst zinckt, in 't wilt,
Gelijck een roerloos schip. geen toom van wetten stilt
Den dreigenden tiran, noch oploop der rebellen,
Een wilde zee gelijck, daer alle golven zwellen,
1955
En barnen naer den wint, die 't water ommedrijft.
Stoot om den godtsdienst, en godtvruchtigheit: wat blijft
Gerust op zijne plaets? men magh zich op plackaeten,
Noch waepens, en geweer, en eeden niet verlaeten;
Naerdienze noit den aert verzetten van 't gemoedt,
1960
Dat godtvergeten hijght naer roof, en heiligh bloet,
En, rustende by daegh, by avont schuilt in laegen,
Bedrogh, en nachtverraet, en niet ontziet te waegen 1962
In schaduwen het geen de heldre dagh verbiet.
Dus kent een ongodist zijn eigen staetheil niet. 1949-64
1965
Doch vint hy goet, om 't nut van staetheil, zich te veinzen, 1965
Gelijck Machiavel, te decken zijn gepeinzen *1966
Met loof en schaduwen van godtsdienst voor het volck,
| | | |
Dat licht bedrogen wort, door een' gehuurden tolck; 1968
Gewis die veinzer zal met godtsdienst en Godts kennis
1970
Niet speelen ongestraft, en zonder opperschennis 1970
Der Godtheit, die den dienst van Godts gekruisten zoon
Niet in de weerelt voerde, om, overal ten toon,
Een molock, zonder geest en leven, te verstrecken, 1973
Maer om door dezen dienst den mensch tot zich te trecken.
1975
De Christdienst, aen het kruis geheilight door Godts bloet, 1975
Met zulck een bitterheit, uit zulck een' brant en gloet
Van liefde, om Adams en zijn nazaets smet te vaegen, 1977
Lijdt niemants schimp noch hoon. geen weereltwijs behaegen
Verdooft den glans van 't kruis, Hebreeuwen een schandael,
1980
Een dwaesheit by den Grieck, en uitgelachen tael, 1978-80
Een wijsheit en Godts kracht by allen, die betrouwen
Het aenschijn van Godts zoon in 't eeuwigh licht t'aenschouwen.
Geluckigh is de man, die, uit de wilde zee *
Zoo veeler dwaelingen en jammeren en wee,
1985
Door alle klippen heen, by wijle in schuim begraven,
Van barningen bestulpt, in 't eindt de stille haven 1986
Des godtsdiensts innezeilt, en veilighlijck belant
By Godt, der menschen heil, in 't hemelsch vaderlant,
En Godts onsterflijckheit, van boozen afgescheiden:
1990
Daer wenscht mijn godtsgedicht een ieder te geleiden,
Te stuuren, buiten noot van schipbreuck, en gevaer.
Zoo zy het Godt gewijt, op zijn gewijt altaer.
SOLI DEO GLORIA.
|
*[Randschrift:] Voortgang van den algemeenen tot den byzonderen godtsdienst, op de geloofwaerdigheit der heilige kercke, en des bybels gegront.
3Is vast gestelt: hebben wij vastgesteld, nl. in het voorgaande Boek; zelf: zelfs.
7Met eenen: en tegelijk; den dienst, met reden hem gewijt: het rationabile obsequium van Rom. XII, 1.
8Dees Godtsdienst heeft zijn deel: de godsdienst, aldus in 't algemeen beschouwd, hebben wij, in 't vorig Boek, behandeld.
TEKSTKRITIEK: De 1e en 2e ed. hebben in vs. 23 onderdaen, door v. Lennep in wonderdaên verbeterd.
10goddelijcke driften: aandrift van Gods wege, inspiratie; vgl. vs. 166.
13in 't poortael: vooraf; het onderzoek naar de geloofwaardigheid der H. Schriften behoort tot wat de Scholastiek de praeambula fidei noemt.
18kunst van goude klaeuwen: de kunstig gesmede spangen, die in een ring of kroon de edelsteenen vasthouden en vaak den vorm van klauwen hebben; vgl. Geboortklock, vs. 44.
*[Randschrift:] Moses geloofwaerdigheit door wonderdaden bevestight.
20godstolck: verklaarder van Gods wil; vgl. Besp. IV, 112; Altgeh. I, 97, 173 en Eeuwgety der H. Stede, vs. 15; pen van 't heilige besluit enz.: opschrijver van Gods raadsbesluiten; in Altgeh. I, 405 heeten ook de Evangelisten Gods pennen.
Wetgever: vgl. Moses. de Wetgever, titel van het gedicht in Helden Godes.
21hertogh: in zijn oorspr. beteekenis van hem, die aan het hoofd van het heir toog; aanvoerder; verlosser der Hebreeuwen: bevrijder der Joden uit Egypte.
24Bij den doortocht door de Roode Zee. Exod. XIV, 21-22.
25het manna, Exod. XVI, 13-15.
28Hem: Mozes; geeft: begeeft.
29Vijf boecken: de Pentateuch: Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri en Deuteronomium.
*[Randschrift:] en zijn boecken, die ons wijzen naer den zelven voorgemelden Godt.
30dertigh eeuwen: dit is globaal berekend naar de opgaven van Vondels tijdgenooten, o.a. Kircher, die den dood van Mozes op 1586 voòr Chr. stelt; hierbij de 1600 jaren nà Chr., geeft ruim 3000 jaar; vgl. Besp. III, 242.
32met gezangen: o.a. het Canticum na den doortocht van de Roode Zee, Exod., XV.
34in 't voorhooft van natuur: duidelijk in de natuur herkenbaar.
33-36Als Mozes op een God gewezen had, die niet met het redelijk inzicht overeenstemde.
38overstreden: beheerscht.
42dezen helt: Mozes, een der Helden Godes van 1620.
43Vgl. Exod. III en Het Pascha, vs. 142-vlg.
*[Randschrift:] Moses boecken worden bevestight van alle uitheemsche volcken, oock blijckt zijne oprechtheit in 't ontvouwen der waerachtige geschiedenissen.
45-48O.a. in Kirchers Obeliscus Pamphilius (bl. 115-116, 136) heeft Vondel eenige getuigenissen kunnen vinden van Rabbijnsche, Grieksche en Latijnsche ( Roomsche) schrijvers, die Mozes ( Amrams zoon) niet alleen bij naam kenden, maar ook prezen om den diepzinnigen bouw van zijn geschriften.
52Versta: zonder dat hij hun verkeerde daden ( mishandeling, klemtoon op mis-) goed praat.
55Bestemmen: stemmen in met; mist: te kort schiet.
56Versta: en in het aangeven van bijzonderheden van Mozes verschilt; bij d'onbesneden: door de onbesnedenen, de heidenen.
58twalef stammen: de twaalf stammen van het Joodsche volk.
61Lees: in de ontelbaarheid van hun, der heidenen, aangegroeide goden.
62te vloecken stont by: vervloekt moest worden door.
64ICK BEN: God is de zijnde en daarom wordt zijn wezen uitgedrukt met: ‘Ik ben’ en ‘Hij is’, vgl. Exod. III, 14 en Besp. III, 77-86.
65Versta: een naam, die geen verdere toevoegingen duldt.
69In 't rijck: in Egypte, waar nl. God aan Mozes verscheen, Exod. III en waar Hermes Trismegistus (vgl. Besp. II, 511, 735; III, 1137, 1169; IV, 1108 en de noten) de wijsheid verhulde.
70teken spraecke: hieroglyphenschrift; en Godt den naemeloozen noemde: vgl. Besp. II, 520, waarbij in de noot de tekst van Hermes uit Lactantius is aangehaald.
71-72Versta: in het verhaal van de schepping, dat ook door alle niet-Joodsche schrijvers wordt herdacht of weergegeven, en in het verhaal van de vorming van den mensch uit kleiaarde, is Mozes het sterkst of het mooist.
73De goude en yzere eeu: Reeds door de herinnering aan de onhebreen in vs. 71 liet Vondel doorschemeren, dat hij bij zijn beschrijving van Mozes' bijbelboeken aan de parallel-histories der mythologie dacht; hier vlecht hij er Ovidius' termen ‘aurea aetas’ en ‘de duro est ultima ferro’ ( Metam. I, 88 en 127; Herscheppinge, I, 111 en 151) tusschen, om den zedelijken achteruitgang van het bijbelsche menschdom aan te geven. Vondels heele betoog (vs. 71-85) is trouwens een weergave van de meeningen van Jac. Pontanus, S.J., die de vroegste bijbelsche geschiedenissen door de verhalen van Ovidius' Metamorphosen bevestigd ziet. In de Voorrede van Herscheppinge (Dl. VII, bl. 392), waarin Vondel zich op dezen Pontanus beroept, herhaalt hij iets uitvoeriger de hier bedoelde verzen; zie r. 156-65; de ploegh, verkeert in zwaerden: de werktuigen van den vreedzamen landbouw worden omgesmeed in oorlogswapenen; de uitdrukking is omgekeerd ontleend aan Isaias, II, 4.
77weereltvloet: zondvloed; Vondel raakt even de stof aan van zijn beide nog te schrijven drama's Adam in Ballingschap (1663) en Noah (1667).
78Van: door; 't ruim gevaert: het groote schip, de ark; in Noah: vlotgevaerte, vs. 13; gevaert bevaeren: woordspel; in Herscheppinge, I, 359; 't gevaer t'ontvaeren.
78-80Gen. VIII, 4 vermeldt alleen, dat de ark bleef staan op de bergen van Armenië, de traditie heeft er den naam Ararat (vgl. Is. XXXVII, 38) aan toegevoegd.
82Deukalion: Deze werd met zijn vrouw Pyrrhe in den wereldvloed van Metam. I, 240-415 ( Herschepp. I, 282-502) gespaard; by vreemden: door niet-Joden, in casu door Ovidius.
85door de poëzy: het mythologisch parallel-verhaal van den Babelschen torenbouw zag men in de bergopstapeling van Metam. I, 151-62 ( Hersch. I, 177-92); de godtspraeck der Sibillen spreekt van dien torenbouw in verzen, o.a. aangehaald in Kirchers Turris Babel (Amstelodami, 1679), bl. 32 en 110.
90De uittocht der Joden uit Egypte onder leiding van Mozes, vgl. vs. 47.
91Het blaeckend borstjuweel: het schitterend sieraad met de 12 edelsteenen op de borst van den Hoogepriester, Urim en Thumin.
93betuight staen door veel monden: worden door tal van getuigenissen bevestigd; Vondels apologie voor Mozes als schrijver van den Pentateuch schijnt in te gaan tegen de meeningen van Spinoza, die de authenticiteit van vele bijbelboeken, en met name van die van Mozes, met nadruk bestreden heeft, vgl. Tract. Theol.-Polit. cap. VIII (ed. v. Vloten-Land, 1913, III, nl. 190-vlg.).
96doorgaends: voortdurend.
*[Randschrift:] De tijtrekeninge der Chinezen, nu wel bekent, bestemt Moses kronijck, van den weereltvloet af, en verworpt de gedroomde jaeren der Chaldeen en Egyptenaeren, waermede d'ongodisten doorgaends de waerheit des bybels beschimpen. Kantteekening: nu wel bekent: die wij tegenwoordig goed kennen; bestemt: bevestigt; verworpt: verwerpt; doorgaends: steeds.
97-vlg.Ook de meening over de onberekenbare oudheid der wereld hangt met de leer van Spinoza over de aeternitas mundi samen; in genoemd tractaat spreekt hij terloops over de vele duizendtallen van jaren, die de Chineezen tot het oudste van alle volkeren maken (cap. III; l.c. bl. 133), een meening, die Vondel, waarsch. met gegevens van den sinoloog Adam Schall S.J. corrigeert en bestrijdt.
99d'oneenigheit: de onderlinge oneenigheid van hen, die de leeftijden der volkeren bij duizendtallen ( hunne talrijckheen, vs. 101) berekenen.
101luttel klemmen: weinig sluiten, niet overtuigen.
102stemmen: overeenstemmen.
104Versta: en hun tijdberekening bij den zondvloed beginnen, zooals ook Kircher doet in de Chronologia voor in zijn Obeliscus Pamphilius.
104-06Versta: terwijl men uit geen enkele heidensche (niet-bijbelsche) historie bewijzen kan halen, dat de zondvloed niet het oudst-bekende feit is.
107-08Deze meening is in de werken van Aristoteles niet te vinden, maar schijnt een terugslag op de bewering van sommige oude rabbijnen, dat Aristoteles een Jood geweest was; waar Vondel de beschuldiging geborgd heeft, bleek mij niet, wellicht bij Franciscus Patricius, die in een werk over Plato en Aristoteles (1571 en 1603) zeer uitvoerig over den laatste schreef.
*[Randschrift:] Aristoteles onbewijs van Moses onzekerheit, wiens daeden by zijne erfvyanden alom bevestight worden.
111Versta: en zelfs door zijn grootste vijanden als waar aangenomen; tot die vijanden behoort bijv. de Manicheër Faustus, wiens aanvallen op Mozes' aanvaarde verhalen door St. Augustinus in Contra Faustum Manichaeum libri triginta tres (Migne, P.L. XLII, kol. 208-vlg.) worden afgeslagen; bewaerheit: dit deelwoord, dat alleen in dezen vorm bestaat, gebruikt Vondel nooit, alleen hier tweemaal kort na elkaar, vgl. vs. 181.
112erfbewys: een bewijs dat altijd van kracht is.
113zijn befaemde Griecken: bij de beroemdste landgenooten van Aristoteles, bij de beste Grieksche wijsgeeren. Vondel bedoelt, dat wanneer zelfs tegenstanders de waarheid van iets erkennen, het dan, volgens de Grieksche wijsgeeren zelf, wel onomstootelijk vast staan moet.
116Fenicers: Feniciërs; Egypters: Egyptenaren.
114-18Hier weer de bij de humanisten telkens terugkeerende beschuldiging, dat de Grieken ongeveer alles aan de oude Oostersche cultuur ontleenden, maar altijd deden alsof ze het zelf hadden uitgevonden, vgl. Besp. IV, 1117-24 en noot.
*[Randschrift:] De stantvastigheit der Hebreen, in 't verdadigen van hunne wet, verdadight Moses.
120van het kint op 't kintskint: wèl de Joodsche spreekwijze, vgl. Ps. CII, 17.
123gespeurt in ieder element: de wonderteekenen van Mozes (o.a. bij de 10 plagen en in de woestijn) grepen zoowel in de aarde en het water, als in de lucht en het vuur plaats.
*[Randschrift:] Moses godtvruchtigheit en heiligheit.
126vervoert: misleid; vonden: verzinsels.
127Lukurges, Numa, Sertoor: Lukurgas of Lykurgos, Spartaansch wetgever, over wiens historische persoonlijkheid weinig zekerheid bestaat; Numa Pompilius, de tweede koning van Rome en grondlegger van den Rom. godendienst; Quintus Sertorius, Rom. veldheer en stadhouder in Spanje, in 72 v. Chr. vermoord; alle drie deze godsdienstwetgevers hebben volgens Christel. schrijvers om staatkundige redenen door bedriegelijke voorstellingen van hun relaties met de goden het volk misleid; in dezen geest worden ze alle drie door St. Augustinus aangehaald in De Civitate Dei, resp. Lib. II, cap. XVI; Lib. III, cap. IX, XXX en Lib. VII, cap. XXIV (Migne, P.L. XLI, kol. 60, 84, 109, 222).
131voorspoock: voorteeken.
131-32v. Lennep wees erop, dat Vondel deze bijzonderheid uit Flavius Josephus heeft geput, die in zijn Joodsche Historien, B. II, Hoofdst. V verhaalt, hoe de Pharao ‘het kint [Mozes] syn Konincklick hooft-cieraet heeft opgeset: maer Moyses het selve van syn hooft afnemende, heeft het ter aerden laten vallen, en met voeten getrapt’, vert. L.v. Bos, Dordr. 1665, fol. 26 vo. en een plaat ib. r o.
134-35om Faroos ongenade Te plaegen: om de hardheid van Farao door de 10 plagen te bedwingen.
137Jakobs huis: het Joodsche volk; heiden: heidevelden.
138-39Daar het koningschap aan Juda beloofd was ( Gen. XLIX, 10), kon de stam Levi, waartoe Mozes behoorde, daar geen deel aan hebben, en dit schijnt Vondel als een van Mozes' beproevingen te beschouwen evenals het in vs. 139-41 vermelde, dat de afstammelingen van Mozes (de Gersonieten; Gerson, Moses bloet) alleen maar de levieten-wacht bij de tabernakelhut mochten betrekken ( Num. III, 23, 25-26) en niet tot priesters waren uitverkoren, wat aan de zonen van Aäron was voorbehouden. Mozes' zoon (uit Séphora of., in den St. B., Zippora) heet echter niet Gerson, maar in de Vulgaat Gersam en in den St.B. Gersom ( Exod. II, 22; XVIII, 3 en I Paral. XXIII, 15.
144temlust: zelfbedwang, vgl. Altaergeh. I, 129; II, 175.
145Manhaftigheit: mannelijkheid, moed.
147Aendachtigheit tot Godt: godsvrucht.
142-48Philo Judaeus geeft in zijn Vita Mosis een uitgebreide opsomming van Mozes' deugden, met name van zijn rechtvaardigheid, zachtmoedigheid, godsvrucht en matigheid ( Opera, ed. Lutet. Par., 1640, bl. 607, 625, 654, 701 enz.).
153Bij de verheerlijking van Christus op Thabor waren Mozes en Elias tegenwoordig, Matth. XVII, 3.
155-56Mozes was uit den stam van Levi, den broer van Juda, uit wien Christus geboren werd; hem gelijck: van oudsher heeft men punten van gelijkenis tusschen Christus en Mozes aangewezen; in zoover was Mozes een schets en voorbeelt (voorafbeelding) van Christus; net voltreckt: geheel voltooit.
157En zoo veel schaduwen: evenals de andere vele voorafschaduwingen, op zich zelf dood en duister.
159een: een bijzonder iemand, de Christus.
*[Randschrift:] De volgende profeeten zijn geloofwaerdigh, om hunne stantvastigheit, en profecyen, gelijck oock hunne en Moses boecken, door koning Filadelfs last in Griecks vertaelt.
165Wellicht bedoelt Vondel, dat zoowel de tijd, waarin de Profeten leefden, als hun profetieën, bekend zijn, zoodat men kan zien, dat ze werkelijk voorspeld hebben.
166goddelycke driften: goddelijke aandrift, inspiratie, vgl. 10.
167-68Dat Isaïas onder Manasses, koning van Juda, met een zaag werd gedood, voegt de traditie (zie S. Epiphanius: De prophetis, eorumque obitu ac sepultura, Migne, P.G. XLIII, kol. 398) toe aan de algemeene opmerking van IV Kon. XXI, 16, dat Manasses veel onschuldig bloed heeft vergoten; van een houte zaag spreekt geen enkele der oude schrijvers, wellicht bedoelt Vondel een houtzaag; hoewel hij in Esaias van de Helden Godes, vs. 26 een getanden balk vermeldt.
169-71Jeremias, de klaagprofeet, die onder koning Sedecias het einde der Babylonische gevangenschap ( aen d'Eufraet geboeit) beleefde, werd volgens S. Epiphanius (l.c. 399) in het Egyptische Taphnis door het volk gesteenigd.
171-72S. Epiphanius zegt (l.c. 402) alleen, dat de profeet Ezechiël ( Hezechiël) te Babylon ( Babel) werd gedood; van wurgen spreekt geen der ouderen.
174twee paer koningen: Daniël profeteerde onder de Babylonische koningen Nabuchodonosor, Evilmerodach en Baltassar en onder den Persischen vorst Cyrus.
176-77Vgl. Daniëls voorspelling over den gruwel der verwoesting in den tempel van Jerusalem, IX, 27, waarop Christus zich beriep, Matth. XXIV, 15; het heir: het Romeinsche leger onder Titus in 70 n. Chr.: vgl. Vondels treurspel Hierusalem Verwoest.
178-80Vondel doelt op Salomon, de vele deugdzame koningen van Juda, maar vooral op Christus; Jesse: (Isaï) was de vader van David; het rijck: Juda.
180haeren: nl. der wijsheid pennen: de geschriften van Salomon.
181Versta: de vele in den loop der tijden aan de Joden vervulde voorspellingen; bewaerheit, vgl. vs. 111.
182-83De Egyptische koning Ptolomeus Philadelphus liet in de IIIde eeuw v. Chr. ( omtrent voor twintig eeuwen: dit is nogal ruim gerekend) te Alexandrië den Hebreeuwschen bijbel voor de vergriekschte Joden door 70 geleerden in het Grieksch vertalen (de zgn. Septuagint).
184godtverzworen vloeck: de boosdoener, die God heeft afgezworen.
*[Randschrift:] Euangelisten, en Apostels, en Christus zelf bevestigen Moses, en de profeeten.
185Christgezanten: apostelen, vgl. vs. 207.
187voorgespelt: voorspeld.
188de telgh van Juda: Christus, die uit den stam van Juda sproot.
189uit den hoogen: uit den Hemel.
191dees: Christus, die als Jood aan de wet van Mozes gehoorzaamde.
192noit simpel hart bedroogh: vgl. Altgeh. I, 554.
193den vader quam believen: God den Vader gehoorzaamde.
194in boecken, en in brieven: in de Evangeliën en de brieven van St. Paulus enz.
195Met de stichting van zijn Kerk; Met = alsmede, vandaar de meervoudsvorm van het ww.
196Bezwijcken enz.: wijken niet voor Mozes noch in zekere getuigenissen, noch in wonderen.
199een out Hebreeu: een oude Jood, een Jood uit den ouden tijd; Vondel begint hier al het geloof der vroegere Joden tegen het ongeloof der jongere Joden, zijn tijdgenooten (Spinoza o.a.) uit te spelen, zooals hij in zijn beschouwing van de H. Drieëenheid ( Besp. V, 928, Onderwijs, vs. 64) uitdrukkelijk zal doen.
199-200Helias hemelvaert: de profeet Elias werd in een vurigen wagen voor de oogen van zijn opvolger Elizeus ten Hemel opgenomen, IV Kon. II, 11-12.
201ellef tolcken: de elf apostelen, nl. de twaalf min Judas.
*[Randschrift:] Keizer Juliaen, afvalligh en erfvyant van Christus, sterckt de waerheit van het out en nieu verbont.
203De keizer Juliaen: Juliaan de Afvallige (361-63), die, hoewel gedoopt, poogde het overwonnen Heidendom te herstellen.
204En Christus eer en prijs: en vijand van de eer van Christus.
hoe naeu hy zifte en pluis: Juliaan heeft in zijn Gr. werk Contra Christianos de geschriften van het N. Test. aan een giftige kritiek onderworpen, maar hun historiciteit heeft hij juist daardoor bevestigd, vgl. vs. 206.
205Christlastering: vgl. Godslastering.
207Christgezanten: vgl. 815.
de Roomsche faem: de traditie van de kerk van Rome.
208-209Resp. de twee hoofdapostelen en de vier evangelisten, dus vrijwel de heele inhoud van het N. Test.; Peter: Peters.
210van ongelijcke driften: door hartstochtelijke aanvallen van allerlei aard.
*[Randschrift:] d'Eerste Outvaders en Concilien bevestigen de waerheit van Godts boecken.
211Outvaders: de oudste Grieksche en Latijnsche apologeten van het Christendom; belent: zeer nabij.
212Justijn: de H. Justinus de Martelaar († 167); Irneüs: de H. Irenaeus, bisschop van Lyon (140-202); Klement: Clemens van Alexandrië († 215).
213-14Tertulliaen: de tot Montanisme vervallen christelijke apologeet Tertullianus (160-220) heeft de echte brieven van St. Paulus van de op zijn naam staande onderscheiden en vastgesteld.
215-16Origenes: een der grootste Grieksche apologeten, met heterodoxe meeningen (185-255) die in zijn Περί ᾽Αρχῶν de oprechtheid der Apostelen verdedigde.
216zoo die getekent staen: zooals die bladen geschreven zijn.
217na: naderhand; kerckenraeden: Kerkvergaderingen, concilies.
218Dit vers is een bepaling van kerckenraeden; op de proef: in het onderzoek; onbesmette bladen: de H. Schrift.
219-20En waar men van ouds de zekere beslissing vond over de authenticiteit der vele, overal verspreide bijbelboeken.
*[Randschrift:] d'Oprechte wandel der Apostelen en Christus leerlingen bevestight het zelve.
221De meester: Christus; scholieren: leerlingen, apostelen.
222hun papieren: hun geschriften, nl. de boeken van het N. Testament.
223lantsliên: landgenooten van Christus; besneên: besnedenen, Joden; van een geslacht: van dezelfde Christus.
225onnozel: eenvoudig; verlaeten: na alles te hebben verlaten, vgl. Matth. XIX, 27.
226Den leitsman: Christus; in 't gezicht enz.: onbevreesd voor de Pharizeeën en Saduceën.
228als een lam: Handel. VIII, 32.
231dien gevloeckten naem: vgl. Rom. II, 24; zonder noot: zonder dat 't noodig was, terwijl ze het hadden kunnen ontvluchten.
233waen en drift: hartstochtelijke inbeelding.
234verziert: verzint; een daet: een feit, zooals i.c. de kruisdood van Christus.
*[Randschrift:] Lukas was Paulus, Markus Peters reisgenoot, dat hun getuighenis sterckt.
236Cefas: Kephas, het Arameesche woord voor Petrus.
237uit hunn' mont geschept: Lucas, die een leerling der Apostelen en de reisgezel van St. Paulus was, schreef zijn Evangelie en de Handelingen volgens de mededeelingen van St. Paulus en de Apostelen; St. Marcus putte de stof voor zijn Evangelie uit de prediking van St. Petrus, dien hij gewoonlijk vergezelde.
238de levenden: de toen nog levende apostelen en leerlingen van Christus.
239geheelt: is dit geen drukfout voor geheel: geheel bloot?.
241schachten: schrijfpennen.
243in simpelheit volleert: zoo eenvoudig en oprecht.
244Niets hebben van een verzinsel.
*[Randschrift:] Gelooft men weereltsche, waerom geen heilige schrijvers?
245lang gesleete boecken: oude en door iedereen gelezen boeken; gesleete in deze beteekenis, vgl. Bruyloftbed van H. en H., vs. 273.
246naer den stijl: op de manier; weereltwijze kloecken: wereldlijke geleerden.
247Alexanders toght: de veroveringstochten van Alexander den Gr.
248Cezar-Pompejus: C.J. Caesar versloeg zijn tegenstander Cn. Pompejus in 48 v. Chr. bij Pharsalia.
249Kurtius: De Romein Q. Curtius Rufus publiceerde onder keizer Claudius de 10 boeken van zijn geschiedenis van Alexander den Gr.; Cezars hant: C.J. Caesar beschreef zelf zijn krijgstochten naar Gallië ( De bello Gallico) en tegen Pompejus ( De bello civili).
250jonger pennen: latere geschiedschrijvers.
251Livius: Titus Livius, de eerste klassieke schrijver van een volledige geschiedenis van Rome, van de stichting af.
253aen hun woorden: aan de woorden der evangelieschrijvers.
256Versta: die niet toestaat hun als onwetenden geloof te weigeren.
*[Randschrift:] Sint Peter en Pauwels bevestighden de waerheit met hun bloet
257De Tharser: St. Paulus, geboortig van Tarsus in Kl. Azië.
258Gamaliël: Joodsch leeraar te Jerusalem van de Pharizeesche richting, leermeester van Paulus, Handel. V, 34; XVII, 3; als een wolf: Paulus was uit den stam van Benjamin (vs. 266), van wien aartsvader Jacob gezegd had, dat hij een roofgierige wolf was ( Gen. XLXI, 27); hierom en om Paulus' vervolging van de Christenen werd hij van ouds als een wolf aangeduid; Palestijnen: Palestina.
260Stevens: van den H. Stephanus, diaken en eerste martelaar, bij wiens steeniging Paulus (Saulus) hielp, vgl. Handel. VII, 58; daer niemant hem verbidt: terwijl niemand Stephanus voorspreekt.
262-64Vgl. Handel. IX, 3-5; al de lijfwacht: zijn heele gezelschap.
265de Farizeen: de secte der Pharizeeën.
265-66en glori enz.: en geeft alle glorie prijs, die hem wachtte, hoewel hij uit den onaanzienlijken stam van Benjamin was.
267den vorst van 't kruis: Christus.
268Ontziet: ontloopt, vreest; rampzaligheên: ballingschap en zwerverij; vloeck: minachting.
269Trompet: verkondigt als een bazuin; besneênen: besnedenen, Joden.
270St. Paulus werd te Rome onder Nero in 69 onthoofd.
272Het afgeslagen hoofd sprong driemaal op en riep: Jezus, vgl. Peter en Pauwels: vs. 1625-26.
273op eenen dagh: op éen en denzelfden dag, tegelijk met Petrus ( Cefas, vgl. vs. 236).
274St. Petrus werd te Rome gekruisigd, met 't hoofd naar beneden, vgl. Peter en Pauwels, vs. 1328, 1550.
275Petrus werd op den Vaticaanschen heuvel begraven, en op zijn graf verrees de basiliek Sint Pieter; Paulus werd begraven buiten de muren aan de via Ostia, waar zijn basiliek staat.
*[Randschrift:] Sint Pauwels alleen overtuight alle wederspreeckers.
277eer en staeten: een eervolle loopbaan.
278De wet: de Joodsche wet.
279reuckeloos: roekeloos.
287Gelyck een schouspel: Vgl. I Cor. IV, 9; 289 verspuwt: weggespuwd; van: door; verwezen: veroordeeld.
*[Randschrift:] Tacitus, een Heidensch priester, en schout te Rome, bevestight de Christelijcke waerheit, by hem gehaet.
293Tacitus: de Romeinsche geschiedschrijver Cornelius Tacitus, onder keizer Vespasianus, die door Titus Jerusalem in 70 n. Chr. liet verwoesten, onder de zgn. quindecimviri (vijftienmannen) opgenomen, een sacraal college, dat o.a. de Sibyllijnsche boeken bewaarde, zooals Tacitus zelf meedeelt.
294't heidensch kerckgebaer in Numaes stadt: de heidensche godendienst te Rome.
295schout: opzichter, praefectus; in top gevoert: hoog verheven.
296kruisgangk: gang met het kruis naar Calvarië, kruisweg; smet zijn blaen: bezoedelt zijn boeken.
297des volcks enz.: van het Christenvolk.
299Zie voor deze beschuldiging van Tacitus (en Plautus) de noot op Peter en Pauwels, vs. 861; Dl. IV, bl. 263.
301Daer: toen; verweerde: verdedigde.
302Vorst Tibeer: keizer Tiberius, onder wiens regeering Christus stierf.
303den Christen: de Christenen; brant: verbrandt.
300-04Vgl. Tacitus: Annales, Lib. XV, cap. 44.
304dien brant: den brand van Rome, vgl. Peter en Pauwels, vs. 938-39.
305-08Vgl. Tacitus: Annales, Lib. V, Cap. XI; Vespasiaen, en Titus: keizer Vespasianus, wiens zoon Titus het beleg van Jerusalem aanvoerde.
308't bederf: de ondergang; voorspelt: vgl. Luc. XXI, 24
*[Randschrift:] Flegon, Chalcidius, en openbaere gerechtschriften, getuigen van Christus geboortestar, en d'aerdbevinge en zonnezwijm in zijn doot, by Sint Matheus, en Marck, en Lukas, en Dionysius gezien: en Josefus en de Thalmud zelf bevestigen d'omstandigheden van Christus en zijne gezanten. Kantteekening: gerechtschriften: dit zou processtukken kunnen beteekenen, maar daarvan is bij Phlegon, Chalcidius enz. geen sprake; wellicht een drukfout voor gedenkschriften, zie vs. 321.
309en klaere blijcken: dit leze men als een uitroep tusschen haakjes: en 't zijn duidelijke bewijzen!
310d'oosterrijcken: het Oosten.
311zonnezwijm: zonsverduistering.
312by de vollemaen: door de duisternis werd de maan zichtbaar.
309-13Flegon (Phlegon) was een heidensch schrijver uit de 1e helft der 2de eeuw; Origenes en Eusebius voeren hem voor de natuurverschijnselen bij Christus' dood tegen de heidenen aan in teksten, die Vondel het makkelijkst bij Baronius: Annales Ecclesiastici (Col. Agr. 1624) tom. I, kol. 203 heeft kunnen vinden, evenals de uitspraak van den neo-Platonist Chalcidius ( Chalcid), die in een commentaar op Plato's Timaios de wonderster van Christus' geboorte memoreerde, Baronius, ib. kol. 63.
313Gelooft zelfs ooghgetuigen: gelooft (imperat.) de ooggetuigen zelf.
314t'oprecht om 't recht: woordspel.
315Volgens Bellarminus in De Script. Eccl. ( Opera, Col. Agripp., 1617) tom VII, kol. 23 schreef Marcus zijn Evangelie te Rome in het Latijn.
316Dat Lucas zijn Evangelie in het Grieksch schreef valt op te maken uit Baronius: Annales, I, kol. 581.
317Dat Lucas te Antiochië, zijn geboortestad, de zonsverduistering ( zonnezwijm, vgl. vs. 311) zag, schijnt Baronius (ib. kol. 203) op te maken uit Luc. XXIII, 45.
318-20Het verhaal, door Dionysius den Areopagiet aan Polycarpus gedaan over de zonsverduistering, die hij bij Heliopolis ( d'oude zonnestadt), dus in Egypte ( In Memfis heerschappije) had waargenomen, geeft Baronius, ib. kol. 203.
321-25Merkwaardig, dat Vondel het zoo juist aangehaalde getuigenis van Phlegon (vs. 309, 311-12) nogmaals aanhaalt. Phlegon was een vrijgelatene van keizer Adrianus, voor wien hij blijkbaar jaarboeken bijhield. Baronius noemt hem (l.c.) ‘insignis chronographus’, als getrouwe pen en schrijver door Vondel weergegeven; ook dat Vondel van jaerboeck spreekt, duidt aan, dat de Annales van Baronius hier zijn bron waren.
325eenen: éenen, denzelfden; de Heidens en Hebreeuwen: na de getuigenissen der Heidenen Phlegon, Chalcidius en Dionysius, voert Vondel dat van den Jood Flavius Josephus (vs. 328) aan.
327zijn verworpe schaer: zijn achtervolgde leerlingen, de Christenen.
328Josefus: de Joodsche geschiedschrijver Flavius Josephus, die zijn Historiae Judaicae schreef te Rome, kort na de inneming van Jerusalem in 70 n. Chr.; neemt enz.: vertelt diezelfde vervolgingen van Christus en de Christenen, die we bij de heidensche schrijvers (o.a. bij Tacitus, vgl. vs. 300-08) lezen.
329d'oversten: de burgerlijke overheden, nl. koning Herodes en de landvoogd Pilatus,
330Herodes: vgl. Joodsche Histor., B. XVIII, 7de hfstd.; gedacht: herdacht; Pilatus plaeght die snooden: Pilatus onderdrukt Christus' volgelingen, ib. 4de hfdst.
331Men hoort: nl. bij Flavius Josephus, l.c. B. XX, 6e hfdst. (vgl. Handel. XXIV en XXV), Festus: Porcius Festus als landvoogd van Judea opvolger van Claudius Felix: voor beiden had St. Paulus zich te verantwoorden; Sint Jan: Joannes de Dooper.
332Vgl. Flav. Josephus, B. XVIII, 7de hfdst.
333Gamaliël: de leermeester van St. Paulus (vgl. vs. 258), wordt terloops door Fl. Jos. vermeld.
334Jerusalem verwoest: zooals ook de titel luidt van Vondels treurspel van 1620, dat wordt ingeleid met verwijzingen naar Fl. Josephus en naar Egesippus, die met een afzonderlijk werk over de verwoesting van Jerusalem de Joodsche Historien voltooid heeft.
335De Talmud wordt vooral in het Onderw. der h. Dryeenh. door Vondel aangehaald voor de bevestiging van christelijke inzichten (vgl. Dl. VIII, bl. 738-39); stelt in haer kracht: bekrachtigt.
336en verhaalt naar tijdsorde wat er sedert de gebeurtenissen, door St. Lucas in de Handelingen verteld, is geschied.
337Plutarch: Vgl. Besp. IV, 1036; Trajaen: keizer Trajanus (98-117); het bedoelde tractaat heet in Plutarchus' Opera (Grieksch-Lat. ed. Francof. 1620, tom. II, bl. 409): De Oraculorum defectu. Cur oracula edi desierint.
*[Randschrift:] Het verstommen der orakelen, bevestight by Plutarchus, Juvenael, Cicero, Strabo, en Celsus, betuigen deze waerheit.
340Juvenael: Decimus Junius Juvenalis, de laatste der Romeinsche hekeldichters (geb. 55 n. Chr.); den mont van Delfis sloot: verklaarde dat het orakel van Delphi (vgl. Besp. III, 1314) niet meer sprak: ‘Delphis oracula cessant’, zooals v. Lennep in IX, bl. 560 uit Satyra VI, vs. 555 aanhaalt.
343Tullius: M. Tullius Cicero; sneegh: snedig, scherpzinnig, vgl. Besp. IV, 1097.
344Zie Cicero's De divinatione, Lib. II, 57.
345Strabo: Strabon, Grieksch geograaf van Nicea (62 v. Chr. - 20 n. Chr.), die een groot deel van het Rom. Rijk bereisde en beschreef en over het orakel van Delphi meedeelde, dat het vervallen en zeer arm geworden was ( Paulys Real-Enc. d. Cl. Altertw., Stutg. 1901, kol. 2578), zoodat de Archonten ( priesteren) er geen bestaan meer vonden; wat Vondel wel heel origineel en drastisch weergeeft.
348-55V. Lennep (IX, bl. 561) voert een deel der door oude schrijvers meegedeelde Lat. verzen aan, waarin dit voorval verhaald wordt: ‘Me puer Hebraeus divos Deus ipse gubernans, / Cedere sede jubet, tristemque redire sub orcum. / Aris ergo dehinc tacitis abscedite nostris /’; maar de vs. 353-55 zijn hierdoor niet verklaard. Bij Baronius ( Ann. Eccl., Apparatus, tom. I, kol. 11) zag Vondel er bij gevoegd: ‘Ad haec addunt [auctores], Augustum Romam reversum, aram in Capitolio erexisse hac inscriptione notatam: ARA PRIMOGENITI DEI’.
356Versta: Plutarchus legt het heidendom het zwijgen op.
360't eilant: de Echinades in de Ionische zee; ten tijde van Tibeer: onder keizer Tiberius (14-37 v. Chr.); dit voegt Vondel erbij.
361Een stem riep: ‘Annuncia magnum Panem esse mortuum’.
363-64Deze conclusie is wel naar de bedoeling, maar niet naar de letter van Plutarchus; spoockery: waarzeggerij.
357-67Vondel geeft Plutarchus' omstandig verhaal (in De Oraculorum defectu, l.c. 419) tamelijk beknopt weer. Of Epitherses ( Epithērs) de leermeester van Plutarchus was (vs. 357) is niet zeker, daar deze wel schrijft ‘civis meus et grammaticae doctor’, maar het den verteller, een zekeren Philippus, in den mond legt.
365-67Baronius maakt alleen een opmerking over den haat der heidenpriesters tegen de Christenen ( Ann. tom. II, kol. 714) en Lactantius verhaalt in De Mortibus persecutorum, cap. XII (Migne, P.L. VII, kol. 213), dat Apollo Diocletianus een voor den godendienst vijandige uitspraak deed.
369dees stomheit: dit verstommen der orakels; me: mede, ook.
368-70Celsus: een bestrijder van het Christendom uit de IIe eeuw; Origines schreef tegen hem Contra Celsum; Baronius noemt hem een calumniator ( lastraer) en een epicureus ( op Epikuur gegront), maar de door Vondel aan Celsus toegeschreven uitspraak vindt men daar niet, omdat ze niet van Celsus, maar van Origines is, die in zijn verweerschrift, de bijbelsche profeten met de heidensche waarzeggers vergelijkend, zegt: ‘Nihili facimus Pythiae, Dodonidum, Clarii ... praedictiones’ ( C. Celsum, Lib. VII, 8, Migne, P.G. XI, kol. 1431).
370Klaros: een stad in Ionië, beroemd door een orakeltempel van Apollo; Delfis: vgl. vs. 340, 346; Dodone: vgl. Besp. III, 1313.
371merck: teeken; gewelt: macht.
*[Randschrift:] Andere bewijsredenen voor de geloofwaerdigheit des Bybels.
373Godts boeck: den bijbel.
374d'Eenpaerigheit der stijls: Vondel bedoelt niet den literairen stijl, maar het nergens verloochend merk van goddelijke herkomst.
375noch bezwijckt in waerheit, en haer' schat: noch te kort schiet in waarheid en alles wat de waarheid vereischt.
378regelt: beheerscht, beschaaft.
380Dit zal beteekenen, dat de bijbel alle vernielende machten overleeft.
381vast: standvastig; niet laet door te dringen: niet nalaat overal door te dringen.
383De kerckkronijck: de kerkelijke geschiedenis; outvaders: oude christelijke schrijvers, vgl. vs. 211; kerckenraên: kerkvergaderingen, vgl. vs. 217.
388schijnt: verschijnt, of straalt.
389dit wonderwerck: de bijbel zelf.
390gebleken om: gebleken door dat het enz.
391ontdeckt: openbaart, nl. in het boek der Schepping, Genesis.
392den oirsprong van het quaet: de erfzonde.
393Den oirsprong van het goet enz.: God als schepper.
394vernedert: houdt klein.
395Ontvout het zielgebreck: leert ons onze moreele zwakheden kennen; bestelt ons artseny: brengt ons de geneesmiddelen daartegen.
398vloeck: vervloeking, straf.
405in wat staet: in welken toestand.
409voor proeven: boven bewijzen.
410van het brein, het menschelijk verstand, dat de waarheid op losse schroeven zet, dat geen zekerheid waarborgt? of: voor het lichtvaardig verstand, dat de waarheid beknelt?
412Verzent: zendt; faelbaer: feilbaer.
*[Randschrift:] De Bybel, ons van de kercke, en haere vyanden zelfs overgereickt, bevestight dan de Godtheit, en den godtsdienst, door menighvuldige openbaeringen, ongelijck klaerder en levendiger dan het licht der reden, zonder het licht der schriftuure.
414doorgaends: doorloopend; de tong der ongodisten: het lijkt aannemelijk, dat Vondel hier, hoe voorzichtig dan ook, opnieuw op Spinoza doelt, wiens optreden immers met de mondelinge critiek op den bijbel begon, die hij later in het Theol.-Pol. Tractaat herhaalde en die van het O. Test. vooral niet veel in eere liet.
415den zwier: de schoonheid, de eerbiedwaardigheid.
418overstryen: overwinnen.
423-25De vier eerste Boeken der Besp.
426dit boeck: den bijbel.
430eenen dienst: één dienst, nl. de christelijke godsdienst.
*[Randschrift:] De bybelsche godsdienst is dryderley, natuurlijck, wettigh, en Christensch. Kantteekening: natuurlijck: volgens de natuurwet; wettigh: volgens de geschreven wet van Mozes; Christensch: volgens de wet van Christus.
431tijden: tijdperken; ook in Altaergeh. III, 51-127 wijst Vondel op het onderscheid van de natuur, de wet en de genade; slagh van diensten: trappen van godsdienst.
433Adams last: dat waartoe Adam en Adams nakomelingen tot aan Mozes verplicht waren.
434Amrams zoon: Mozes, vgl. vs. 47, 90.
435Christus dienst: de door Christus ingestelde godsdienst.
Vgl. Matth. V, 17; zoo stip niet: niet precies; verzet: verandert.
437't hart, van Godt besneden: door Gods hulp afgestorven; vgl. Rom. II, 29.
438zinlyckheên: begeerlijkheden.
439-40gebonden enz.: niet, zooals de Joodsche godsdienst, het uitsluitend eigendom van een tijd, plaats of geslacht ( stamhuis), vgl. Malachias, I, 18; welcks geslachtregister slijt: dat een einde kent.
*[Randschrift:] De natuurlijcke godtsdienst begint in den Bybel met de gehoorzaemheit, en offerhande.
442den schepsele: het schepsel.
444vgl. Genes. II, 17; het heiligh paer: Adam en Eva.
445en slang, van spoock bezeten: en door de slang, die een duivel was.
448in 't menschdom: om de gevolgen, die het menschdom van dien val draagt.
449toen 't vee: toen de mensch begon offers op te dragen, vgl. vs. 456-57.
450vgl. I Kon. XV, 22; en Lucifer, vs. 1678-83; van Samuël: door den profeet Samuël.
452deze hooftdeught: de gehoorzaamheid.
453in Adams huis: in het gezin van Adam.
457dat: hetgeen; stoorde: vergramde.
455-58Vgl. Gen. IV, 3-8 en Abel in Helden Godes.
459opdraght: offer, oblatio.
460het zuiverste oogh geviel: aangenaam was in Gods oogen.
461het offer enz.: van Christus, door dat van Abel voorafgebeeld, vgl. Altaergeh. III, 90.
*[Randschrift:] Enoch herstelt den gezwackten godtsdienst, in Noahs offerhande, na den weereltvloet, vernieut,
463in den staet en 't wezen van natuur: in den natuurstaat.
465verreuckeloost: verwaarloosd; als bezweecken: alsof hij, de godsdienst, geheel verdwenen was.
471Het, onkruit: het kwaad, de zondaars.
472de weereltvloet: de zondvloed, vgl. vs. 77; duinen en strant: de Hollander!
474't groot gevaerte: de ark, vgl. 478.
478-80vgl. Gen. XIII, 21; by het merck van zijne regenboogen: door het teeken van zijn regenboog.
482zoeners van zijn roede: verzoeners van zijn toorn; afbidders: die door bidden afweren.
*[Randschrift:] en met het zevenste gebodt, boven de zes, van Godt vermeert.
483-84Vondel heeft 't oog op de zgn. Noachitische geboden, of ‘de zeven geboden van de kinderen van Noë’ (gehoorzaamheid; tegen Godslastering; tegen afgodendienst; tegen ontucht; tegen moord; tegen roof en tegen het eten van bloedig vleesch), welke volgens Talmud-rabbijnen reeds vóor Abraham gegeven waren, waartoe o.a. de besnijdenis ( Gen. XVII, 11) behoorde en waarop vaag wordt gezinspeeld in Handel. XV, 20; by d'outheit der Hebreen Gesterckt: bij de oudste Joden al van kracht; Adams zaet, en Noahs bloet: zoowel geldend voor de eerste geslachten na Adam als voor de nakomelingen van Noë, zoowel vòor als na den zondvloed.
485't zevenste: het zevende van die geboden was, dat men afkeer ( schricken) zou hebben voor verstikt vleesch en van dierenbloed, vgl. Genes. IX, 4.
488niet: niets; roert: aanraakt.
*[Randschrift:] Abrahams uitgang en godtsdienstigheit.
490zijn vaderlant: het aan Egypte grenzende land der Chaldeën; vgl. Genes. XII, 1-5.
494't priesterdom: in den persoon van Melchisedech, Genes. XIV, 20.
495tegens: jegens; Loth.: vgl. Genes. XIII, 8-11.
497Abraham bad voor ( verbadt) de zondige en naijverige nakomelingschap van Loth in Sodoma, Genes. XVIII, 23-33.
498paste: zorgde; al 't manbaer: al het mannelijke, vgl. Genes. XVII, 10.
*[Randschrift:] Melchisedechs spijsoffer, en dranckoffer, het voorbeelt van Christus eeuwige en onbloedige offerhande.
499's hooghsten priesterdom: het priesterschap van den Allerhoogste, vgl. Genes. XIV, 18.
500den helt: Abraham, die vreemde vorsten had verslagen, Genes. XIV.
501den slagh-geslagen: den gestreden strijd.
503Toespeling op Paulus' opmerking in Hebr. VII, 3.
504weite en wijn: brood en wijn,; ook zóo vaak in Altaergeh. bijv. I, 80.
506die d'eeuwen gaf te ramen: die de volgende eeuwen liet nasporen, gissen, voorspellen.
507-10wat priester: wàt priester, welk een priester, nl. Christus, vgl. Altaergeh. III, 161-vlg.
510Nl. in het H. Sacrament des Altaars.
*[Randschrift:] Abrahams gehoorzaemheit in het offeren van Isack, zijnen vader hierin gelijck.
512merck: teeken, bewijs; godtvruchtigheit: in de Vondel zoo welbekende beteekenis van pietas, eusebia, zooals het volgende vs. aangeeft.
511-14Abrahams offer van zijn zoon Isaäc (vgl. Genes. XXII, 1-15) heeft Vondel vaak geïnspireerd, zie de noot op Altaergeh. III, 783-816, Dl. IV, bl. 796.
514-16Vgl. Genes. XXIV, 63-67; zijn bruit: Rebecca.
517's broeders wrock: de wrok van Ezau tegen Jacob over het hem ontnomen eerstgeboorterecht, Genes. XXVII.
*[Randschrift:] Iakobs godtvrugtigheit.
518Vgl. Genes. XXVIII, 1.
519afgodistin: afgodendienares, vgl. de bij Vondel niet vreemde termen: bodin, knapin, mannin enz.
520te Berseba: Bersabe, Genes. XXVIII, 10.
521Bethel: ib. 19; tot een godtsdienstigh teiken: tot een teeken van zijn dienen van den waren God.
522vgl. Genes. XXXV, 4; Gesmijde: edelsmeedwerk, Duitsch: Geschmeide.
523mercken ... van steenen: merksteenen, gedenksteenen.
524Vgl. Genes. XXVIII, 22.
*[Randschrift:] Iosefs kuischeit.
526waerdeerde: hooghield; staet: welvaart.
528de bloem van zijne jaeren: zijn jeugdige schoonheid; vgl. Genes. XXXIX.
529Melt d'uitkomst: zien wij aan den afloop; doorgaens: steeds; op heilige tooneelen: op het goede, het moreel hoogstaande tooneel; Vondel kan niet nalaten, heel even zijn drama Joseph in Egypten van 1640 te verdedigen.
530die kuische rol te speelen: Versta: de afloop is waard, dat die kuische rol van Jozef op het tooneel vertoond wordt.
*[Randschrift:] Zijn liefde tegens de broeders, en godtvruchtigheit in het begraven van zijnen vader.
533niet laeger schijnt te draeven: schittert niet minder uit.
534't broederlijck onthael: de manier waarop hij als onderkoning van Egypte zijn broers ontving, vgl. Genes. XLIII)-XLV.
535vgl. Genes. L, 13; met statien beweent: met plechtig rouwvertoon betreurd.
*[Randschrift:] De godtsdienst der natuure wijckt voor de wet.
539simpele: eenvoudige, primitieve.
541Bij huisgezinnen: in de gezinnen, wier vaders de priesters waren; meer dan tweemael twalef eeuwen: meer dan 2400 jaar; volgens de berekening van A. Kircher S.J. in Obeliscus Pamphilius (Rome, 1650) trad Mozes op in 2544 na de schepping der wereld.
544Jakob: het huis van Jacob, de Joden.
545des ongezienen: van God, vgl. Besp. III, 97; III, 778; IV, 163.
*[Randschrift:] Moses van Godt ten verlosser en middelaer der twalef stammen gekozen.
551-52Door zijn optreden tegen Pharao.
553Jethroos bloet: Sephora, de dochter van Jethro of Raguël, Exod. II, 18.
555Midian: in de Vulgaat Madian.
562heilant: heilbrenger, redder.
563kracht, en wonderdaen: krachtige wonderdaden.
564Memfis: Egypte's; plaegen: de 10 plagen van Egypte, Exod. VII-XI.
565de posten: de deurposten.
566-67den verlosten Ten beste: tot heil van het verloste volk, Exod. XII, 13.
567't meer: de Roode Zee.
568verdrenckt: verdrinkt.
569-70vgl. Exod. XV, 1-20; Mirjam: Mozes' zuster Maria, die de juichende vrouwen voorging.
*[Randschrift:] De wet door Moses van Godt gegeven.
575godtsbergh: Ps. LXVII, 16; 575 Al 't leger: de gansche Joodsche menigte.
578kortou: kanon, als vergelijking voor 't geluid.
581-590In tien verzen pregnant en fraai de tien geboden, vgl. Exod. XX, 2-17.
*[Randschrift:] Lof van Moses wet.
594-95een-eene-een: met klemtoon.
597Sparte: Sparta, hoofdstad van Lacedemonië.
598Lykurgus: de Spartaansche wetgever, vgl. vs. 127; Drakoos wet: de strenge wetgeving van den Athener Draco; Solon: een der zeven wijzen van Athene.
599Karthago: de oude stad in N.-Africa.
605dertig eeuwen: 3000 jaar, krap genomen; Kircher stelt in zijn Obeliscus Pamph. het optreden van Mozes op ± 1500 v. Chr., hierbij 1600 jaar na Chr. geeft ruim 3000 j.
606en Turck: ook de Mohamedanen aanvaardden Mozes' wetgeving.
609eerst: het eerst; Jakobs bloet: de nakomelingen van aartsvader Jacob, de Joden; erf: erfdeel; eerstgeboren: eerstgeborene, oudtse, nl. Juda; de stam van Juda, de Joden.
610wien: aan welken stam.
611onbesneên: onbesnedenen, heidenen; dat het Joodsche volk door God bijzonder was uitverkoren ( Deuteron. X, 15), werd in Vondels dagen sterk betwijfeld door Spinoza, vgl. Tract. Theol.-Polit. cap. III (ed. v. Vloten-Land, II, bl. 121-vgl.).
een: klemtoon.
616Gesplist aen rotten: in secten verdeeld.
*[Randschrift:] De bezwaerlijckheit van het juck der ceremoniale wet, die op Christus, haer ooghmerck, wijst.
626-27De oude Rabbijnen telden in den Pentateuch 613 verordeningen, nl. 248 geboden en 365 verboden.
628-29Die verordeningen betroffen 1) den Godsdienst, 2) de rechtspraak, 3) het huiselijk leven.
630Een onverdraeghzaem juck: een onverdragelijk juk, vgl. Math. XXIII, 4; het vleesch: het heele apparaat der Joodsche verordeningen verhoudt zich tot de wet der genade als vleesch tot geest, vgl. Hebr. VII, 16.
631Vermeestert: overmeestert, beheerscht.
632koom' te sta: te hulp komt.
634den helt: Christus; geslachten: nakomelingen.
636daer: waar; heur dienst: de eeredienst van die geslachten, de Joodsche godsdienst; terwijlze niemant heelt: terwijl die Joodsche eeredienst niemand geestelijk helpt.
637ter noot: in zijn zielenood.
de wonden: de vulnera naturae, door de erfzonde in de menschheid nagelaten; vgl. de parabel van den gewonden man en den Samaritaan ( Luc. X, 30) door de Kerkvaders op de gevallen menschheid en den Verlosser toegepast.
639balsem van gena: vgl. Lucifer, vs. 1466.
*[Randschrift:] De wet leert eenen eenigen Godt, geene afgoden, dienen, en haer diensten wijzen op Christus, en de genade door hem te verwerven.
641Zy: de wet van vs. 625.
642Alleen ... ter noot: alleen in geval van noodzakelijkheid.
643op zijn spoor: op den door God gewezen weg, de 10 Geboden.
644hun' sleep: hun eeredienst; neffens: naast.
645alle afgodendienaars binnen het Joodsche land uitroeien.
646van stam in teere telgen: van den vader op zijn kinderen.
648naer 't gezicht: volgens het vizioen, vgl. Exod. XX, 24-26 en XXV, 8-vlg.; Horebs kruin: den Sinaï.
649aertsheiligh: het heilige der heiligen.
651onbesneên: onbesnedenen, heidenen; straf: streng.
653toondisch: tafel der toonbrooden.
654stichten: religieuzen luister bijzetten.
657heilighdom: heilige voorwerpen, namelijk: de wet van steen: de steenen wettafelen; roede: staf.
658een vat manna, dat de Joden in hun honger in de woestijn voedde, vgl. Exod. XVI; emer: emmer, vgl. Segesang v. G.v. Vinckenroy, vs. 2.
659't Gehemelt van Godts kist: de bekroning van de Ark, de verzoendeksel.
660Waar God zijn uitspraken deed.
661de schacht der Cherubijnen: de vleugels der gouden Cherubijnbeelden.
662aertspriesters: hoogepriesters; voor Godt: in het heilige der heiligen.
663heilighden: door besprenkeling.
664die hun gemoet: die hen tegemoet treedt.
665Met glans in 't borstgesteente: volgens Flavius Josephus bestond het antwoord, dat Jehova den hoogepriester door het Urim en Thummim gaf in een verhooging van den glans der 12 edelsteenen, die dat borststuk versierden.
670Godts tapijten: het heilige was van den voorhof, het heilige der heiligen van het heilige afgescheiden door kostbare tapijten.
673elck bijzonder lidt: iemand afzonderlijk.
675van 't vier der lucht: zooals soms wel gebeurde; vgl. Levit. IX, 24 en vs. 715.
677sprengen: besprenkelen; bock: den zondebok van Levit. XVI, 8-vlg.
683net gemerckt: precies aangegeven.
684het zevenjaerigh feest: het zgn. Sabbathjaar, dat om de zeven jaren terugkeert, vgl. Levit. XXV; heet: gebiedt.
685ten beste schencken: om niet geven.
686krencken: te kort doen.
687vgl. Exod. XXII, 29; 't geen hun eigen is: hetgeen hun toekomt.
690Den koningen gewijt enz.: voor de zalving der koningen bewaard, vgl. Exod. XXX, 31.
691Vgl. Deuter., XVII, 8-9.
*[Randschrift:] De dienst der wet is door wonderdaeden gesterckt, en verheerlijckt.
699Arons roede bloey': vgl. Numeri, XVII, 8; de steenrots water geef: Num. XX, 11
| |
vorige