Panpoëticon Batavum


auteur: Lambert Bidloo


bron: Lambert Bidloo, Panpoëticon Batavum, kabinet, waar in de afbeeldingen van voornaame Nederlandse dichteren, verzameld, en konstig geschilderdt door Arnoud van Halen, en onder uytbreyding, en aanmerkingen, over de Hollandsche rym-konst. Andries van Damme, Amsterdam 1720.  


verantwoording

inhoudsopgave

doorzoek de hele tekst


downloads



DBNL vignet

Twaalfde boek.

 
'k Heb u, Bataafsche Jeugd, wien staat of bezigheên
 
Verboodên hebben, lust, en yver te besteên
 
In vreemden Taalen-kund, een schoone Rol gegeven
 
Van braave Digteren, daar in genoeg bedreven;
 
Maar welk eêlmoedig Man, uyt loff'lyke Eere-spyt
 
Zig zelve wil ontdoen, in 't Park van * Digter-strydt,
 
Om niet, als slegt Soldaat, genoopt te zyn de schreden
 
Op de ordening, en 't Woord eens anders na te treden;
 
Zoo 't is in uwe Jeugd, trap kloek in 't Helden spoor,
 
De Aloudheyd doed u zien een treff'lyk Digt-Tresoor;
 
En gy meerjarige, die dorst naar zuyver Water,
 
Yldt voort slegts naar de Bron, al komt gy ook veel later,
 
De groote Corenhart, en Vondel, reeds bejaardt,
[p. 165]origineel
 
Zig hebben dezen schat zelfs uyt den grond vergaardt,
 
En, let eens, bid ik, op des laatstens Treur-thoonelen,
 
Wat ziet men 't voeten, en wel vademen verscheelen,
 
In 't groots der woorden, en bezielde Poësy!
 
Zulkx ongeloofbaar schynd, naar billyke waardy,
 
(Door 't merklyk onderscheyd uyt beyde te bewyzen)
 
Dat Vondel, Vondel is. Juyst als me een Vaars hoord pryzen,
 
Of Laken Schilders, by 't opveylen van een stuk;
 
Wanneer men roept, ‘Messieurs, verzuym niet uw geluk,
 
't Is van zyn beste tyd.’ Dus zult gy in 't verkeeren
 
De Digt-konst met de Taal, en Taal door Digt-konst leeren.
 
Dog droom niet dat Latyn, als A.B.C. bevat,
 
Met hulp van 't Woorden-boek, genoeg zy, om den schat
 
Der Oudheyds Poësy uyt haaren grond te delven.
 
ô Neen! men geve zig naar zulke graf-gewelven,
 
Als ik heb opgedaan by 't Pan-Poëticon,
 
Eer dat uw Digtlust iets van groot belang begon.
 
't Verdiend geen hoogen roem een Boek van and're volken,
 
Van woordt ten woorde, naar 't uytwendig te vertolken;
 
Maar de Eygenzelfdigheyd, die elk Huyshoud'lyk is,
[p. 166]origineel
 
En kenbaar door 't gebruyk, dat 's een geheymenis,
 
Niet in een leef-tyd van de doorgeleerdste Mannen,
 
Ja schoon slegts tot een Taal ten uyterste ingespannen,
 
Te vatten: dit getuygd, dat over eene zin
 
Ja enkeld woord begrip, veel Eeuwen uyt en in,
 
Naar de geslepenste scherpzinnigheyd der Schoolen,
 
Geen overtuygen, nog belyden komt van doolen.
 
't Latyn, en op 't Latynsch is niet dezelfde Zaak;
 
Dat is voor Kinderen, of Klooster-uuren taak,
 
Op straffe van de Plak, of meermaal op te zingen,
 
En 't and're Mannen werk, door weet-lust, zonder dwingen.
 
Bataafsche Jong'lingschap, die met zulk honigraad
 
Uw grage Digt-lust, tot vernoegen: wenscht verzaad,
 
Gy hoeft geen Hybla, nog Hymettus te bezoeken:
 
Hier vind gy 't Byën-werk, uyt de geleerdste Boeken,
 
Gulhertig tot den dienst der Poësy vergaard.
 
Gy ziet van Baarle met Arminius gepaard;
 
Wien deed Secundus op zyn Kusjens niet verlieven.
 
Hoe komt Sambucus u mildadiglyk gerieven
 
Met zinnebeelden, en zoo lekk're Poësy,
[p. 167]origineel
 
Dat, wie niet smaak'loos is, die proeft voor snoepery.
 
Of ziet gy liever, korts misschien uw Tydgenooten,
 
Broekhuyse, en Françius zyn tog niet opgeslooten.
 
Des eersten Geest munt uyt, als die van zyn * genan,
 
In zyn zoetvloeyendheyd, in 't eygene Gespan.
 
't Was hier vergeefsch, ja gek, te scharpen Penn' of zinnen
 
Om Naso, Albus, of Propertius te minnen,
 
In 't kragtig, vloeyende, dat zoo bekoor'lyk schoon
 
Der Roomsche Poësy, onkundigen ten thoon
 
Te stellen. Hy, die oyt dien Nectar lust te leppen,
 
Ga die ten Springbron uyt zyn twalef buyssen scheppen.
 
Lofwaardige Eere-nyd, wat zyt gy noodig, nut,
 
Den Konsten, en voor al de Poësy ten stut.
 
De Hooge-Leeraar, om niet in de ly te raaken,
 
Zet by wat goed kan doen, dat Boeg en Masten kraaken;
 
Wie nu het hoogste loeft, naar wind, valt in de lap,
 
Het oog in 't Zeyl, en 't Roer aan 't regte Stuurmanschap,
 
Om de Tyrrheensche Zee gelukkig door te vaaren
 
Naar Latium, hy tragt hen beyde te evenaaren;
 
Waarop myn Digt-lust.... dog het zy u dus genoeg,
 
Dat ik voor uytspraak, my tot zedig swygen voeg.
 
Neen, neen, myn § Liefde, niet, alvoorens gy de werken
[p. 168]origineel
 
Van Petrus hooren doed; zoo kan de Lezer merken
 
Uw zuyv're onzydigheyd, en dien het oordeel laat:
 
Waarop zy, met een zugt, myn bange boesem slaat
 
Op 't eerste, in wedergalm van zyn Ziel-roerend klagen
 
Zoo ik hem hoorde, en zag in 't Rouw-kleed opgedragen
 
Aan 't lieve Vaderland, by dat doorlugtig Graf,
 
't Welk in des Tempels Choor, verdienst, en Eer-loon gaf
 
Aan 't Lyk van Michaël, dat Hoofd der Admiraalen,
 
Al moest men zyn gewigt met zuyver Goud ophalen,
 
Noyt al te duur betaald. Hoe veelerhanden ah!
 
Klonk me, in dien Treur-zang, als een swaare Donder-slag,
 
Met yder Patriot van 't Vaderland, in de ooren!
 
Nu helder op; dan, of zy scheen in druk te smooren,
 
En gantsch verdwynen, als ten eynden uyt zig zelf,
 
Door slag, en wederslag der vouwten van 't gewelf:
 
Juyst, als men hoord den Wind, gedreven door de Rotzen,
 
Een Berg-Spelonken, met het uyt- en inne-botzen,
 
Op 't eynd, als in een flauwte, en tedere Echo smilt
 
Daar hy te vooren had gedondert, en gegildt:
 
Gelyk men Francius zyn Vaarssen zag verkiesen
 
Tot Treur-Digt, om dat Hoofd der Vlooten te verliesen;
 
Ja zeker, ik geloof, indien de Canonier,
 
Die hem den Moord-bal zond, al was hy nog zoo fier,
 
Schoon hy zig had beroemd, als van een groote zegen,
 
Dien Weedom hooren kon, hy had berouw gekregen;
 
En op de Ruyters dood zelfs Lyk-gedigt gemaakt:
[p. 169]origineel
 
Wat wonder, dat daar door is tot de Ziel geraakt
 
Ons Vaderland, maar ook de langverwagte hoope
 
Van eens geslaakt te zien de Ketens, die Europe
 
Vast hoorde rinkelen by 't ysere gareel,
 
's Welk haast te boeiën stond de handen, voet, en keel
 
Der vryheyds Welvaart, zoo het Ludewyk mogt lukken
 
De Zeên door Vlooten, en de Landen te doen bukken
 
Met Heyren, voor den Staf der trotze Alleenvoogdy.
 
Wat wederwaardigheyd, wat Ramp u nad'rend zy
 
Batavers.... maar myn Penn wil niet meer voort, door traanen,
 
Die dit Papier in 't nat der hete vreez doen baanen.
 
Dat zig de Lezer zelfs bediene van 't Gedigt,
 
Voor al de Weireld, en het eerste in elks gezigt.
 
Bedaar myn Digtlust, laat geen smert u overheeren;
 
De Vrede zal eerlang de Slavernye afweeren:
 
Ze is voor de deur. Zie zelf door deze nevels heen,
 
Hoe Gods Voorzienigheyd, gelyk een Zon verscheen,
 
Na Ruyters dood, alleen zyn grooten naam ten glory,
 
Dien Slag gelukkelyk te brengen ten Victory,
 
Waar uyt de Vrede opquam. Leg af uw Treur-gewaadt
 
Meld ons veel liever 't heyl der Bondgenooten staat,
 
Triomphen, op Triomph, grond-oorzaak van de Zegen,
 
Waardoor die lang-gewenschte is eyndelyk verkregen.
 
Dus heft myn Digtlust haar neêrslagtig hoofd, en hert;
 
Gelyk een barende, die al haar weên, en smert,
 
Zoo dra zy Moeder werd, vergeet, om liefde, en leden
 
Aan 't jong-geboorne Kroost gulhertig te besteden.
 
Dus gaat zy voort, en zegt, dat ik u dienstig groet,
 
Roomsch Keyzer, daar uw naam het groot Geluk ontmoet,
 
't Welk Alexander voelde aan zyn geluk te ontbreken,
 
En op Achilles kon met bitt're nyd ontsteken,
 
Dat geen Homerus in zyn Eeuw gebooren was,
 
Waar door men zyne daân, en roem onsterflyk las.
 
Dit is aan Leopold van Amsterdam te Weenen.
[p. 170]origineel
 
In 't Hooge-koor-Musyk van Francius verscheenen;
 
Waar op die groote Vorst, grondkundig wat hy zong,
 
Die Ode in zyn waardy met gunst, en Goud ontfong.
 
Wat gaf 't een lustigheyd in Francius te hooren!
 
Of hy 't groen Banderol, aan Muhamed verswooren,
 
Van Budaas Wal gerukt uytswayde, daar zyn stem
 
Opbromde, zoo wel eer de lugt, geprangd in klem,
 
't Krombogtige Bazuyn uytgalmde in Zegepralen
 
Eens Roomschen Veldheers; den Land-lieden te vertalen
 
Wel waardig, maar men moest, om nevens hem te gaan,
 
Een Slag-pen leenen van de Mantuaansche Swaan,
 
Tot haar hoogdravendheyd; maar voor de Melodyën,
 
Om, naar der zaken eysch der woorden klank te vleyën,
 
Was 't noodig, dat hy eerst den Lier van Flaccus had,
 
En leerde, op Toetzen van elk snaaren-greep bevat,
 
Het t'zamestemmen in zoo veel veranderingen,
 
Voor al des Weirelds oog, en ooren op te zingen.
 
En nog was 't schaars genoeg, ten waar hy nam een Les
 
Van dien * Welsprekens Stroom, en Storm, Demosthenes,
 
Wiens woord was kragtiger, om moediglyk te ontfangen
 
Des Macedoners wrok, en vreeze der Phalangen,
 
Als aller Grieken in 't Amphyctions beleydt;
 
Van dien Demosthenes, die, door de trouw'loosheyd
 
Der Voogden, arm, daar by een Stamelaar gebooren,
 
Zig egter pynde, om eens met nadruk te doen hooren
 
Zyn groote liefde tot het ‘Vry-gemeene Best
[p. 171]origineel
 
Op 't algemeen belang van 't Volk, en Raad gevest.’
 
't Welk dan ook op die tyd heeft Mannen-moed gegeven
 
Om dien Heerschzugtigen * Philip te wederstreven.
 
Is al het drie volmaakt, verthoon u derde Man
 
Wien ik dien plaats van eer regtmatig bieden kan?
 
't Moet Bruno zyn; wien my, door Janus te gedenken,
 
Om 't juyst Spitsbroederschap, 't geheug schynd toe te wenken.
 
Waar blyft gy Bruno? of in wat verschoven hoek
 
Van 't Pan-Poëticon? of zyt ge gantschlyk t'zoek?
 
Dat u myn Digtlust niet al lang kon evenaaren
 
Met uwen Amptgenoot, Heer David, beyde ervaren
 
In styl, en vaardigheyd tot Roomsch, en Hollandsch Digt:
 
Of was uw Beeldenis, als oyt uw Job, wel ligt
 
Vergeten, en tot nu versmoord in 't vuyle duyster?
 
Neen! schemer-blindheyd in de flikkerende luyster
 
Der groote Digters in zoo kleyne kring by een
 
Heeft u voorby gezien. Wel, heeftze een wyl geleên
 
De Leeraars opgebragt ten Ryë der Poëten,
 
Wylze u ziet § Prediker, zult gy weêr Leeraar heten;
 
En wel te meer, nu zy dien grooten Spreek-woord-schat
 
Des wysten Konings, en zyn Hoge-Lied bevat;
 
Om alles bondig het geheugen in te drukken.
 
Zy zugt, en schreyd met u, om Judaas ongelukken
[p. 172]origineel
 
In ballingschap vervoerdt na 't Heydensch Babylon.
 
Dan droogt ze de oogen af, gelyk de Morgen-Zon
 
De Nevelen der nagt, wanneer zy uwe Psalmen
 
Mag queelen, voor Datheens verlamdt, en lastig talmen.
 
Maar wie zoo veel gebloemte in allerhande stof
 
Van Digt-konst lust te zien, bezoek zyn * Eygen Hof,
 
Waar uyt men kleur, en geur, en keur naar elks behagen
 
De zinnen streelen kan, behoorlyk weg kan dragen;
 
En, zoo hy by den weg een welig onkruyd vind,
 
Hy werd, zoo dra hy 't merkt, in 't voort te lezen blind,
 
En wende zyn gezigt naar Lelyen, en Roosen,
 
Waar voor geene eerb're koon behoefd van schaamt te bloosen;
 
Noyt was 'er valscher Spreuk als die van Claudiaan,
 
Al wil men 't voor verlof op Bruylofts-Feest doen gaan,
 
‘Vroom is myn leven, schoon myn Rymery is dartel:’
 
Want hy blyft vuyl-bek, hoe hy met verschooning spartel,
 
Voor al, hy pluk daar noyt dat giftig Aconyt
[p. 173]origineel
 
't Welk met Faam-rovery tot in het herte byt;
 
Of, zonder dat een Mensch het ylings komt te kennen,
 
Dat iemand zynen naam lust afterrugs te schennen,
 
Van ieder heymelyk gehaat werd, en veragt,
 
Of met schamp-scheuten in het openbaar belacht;
 
Dog des gehoondens Spyt door bitt're gal aan 't koken,
 
Die korte kitteling van smaad-schrift werd gewroken,
 
Wanneer een felle straf den vinder van 't Gedigt
 
Zyn vuylen droessem spuuwt met winst in 't aangezigt.
 
Maar moog'lyk zal my hier, uyt ernst, of om te tergen,
 
Een, die zig voeldt geraakt, om wat te vitten, vergen,
 
Dat ik een Regelmaat, en Voorschrift geef, waar in
 
De Liefde-rymery, meest aller vroeg begin,
 
Haar lessen vinden mag, om nimmermeer te falen?
 
Ik houw geen Wiskonst-School, daar geen Minuut kan dwalen.
 
Elk Toetze, en Proef zig zelf. Dat * Kamphuys spreek voor my,
 
In zyn bestraffing op de dart'le Poëtres,
 
En 't Zinnebeeld van Heyns, en hy zal zien belyën,
 
‘Dat Venus wil bedekt haar schaamte-dieveryën:’
 
Myn Digt-lust, schoon zy was veel grooter Poëtres,
 
Zal zig noyt huldigen tot Minne-Meesteres;
 
Zy laat aan Naso zig den Hoogen-Leeraar noemen,
[p. 174]origineel
 
En jonge Lezenaars op haare Kusjens roemen,
 
Zy laat dat aan de Jeugd, wien de onder-spreek-stoel past,
 
Niet een door rimpelen der Ouderdom vermast.
 
'k Bragt u in 't Rusting-Huys voor veele Poësyen!
 
Gy kiez u Wapenen, die best uw kragten vlyën.
 
Waar meê gy als een wys, en dapper Campioen,
 
De eer van de Poësy altyd gestand wild doen,
 
Haar Kuysheyd, door wie 't zy, met laster aangevallen,
 
Stout te verdadigen * ‘Alleene tegen allen
 
‘Uw Stand-plaatz, Man op zyd, 't Veld-teken, dat geweer,
 
Op straffe van den Ban, verlies van Goed, en Eer
[p. 175]origineel
 
In 't Stem-regt, nimmermeer als stervend, te verlaten.
 
Zoo moet des Hemels gunst, en 't loon der deugd u baten,’
 
Dus word ge een * Panoplos, gerust voor yder lit
 
Der Digtkunst, zekerder, als toen er Goden Smit
 
De onquetsb're Wapenen, op des Vrouw-Moeders bede,
 
Het zevenvoudig Schild, voor haar Achilles smede,
 
Tot zyne onsterflykheyd; en de arme sloof vergat
 
Te doopen in de Styx 't been, 't welk zy had gevat.
 
Ook zult gy proeven, dat het menigmaal vertappen
 
Den sterksten geest, en seev der Wynen doed verslappen;
 
Dog waag u niet te vroeg aan een doorlugte stof.
 
Verwaandheyd baard gewoon de schande, in plaats van lof.
 
Inbeelding van de kragt den sterksten kan bedriegen.
 
De val van Icarus verbiede u hoog te vliegen:
 
Voor al kom noyt ten strydt op imands Vaarssen uyt,
 
Dat koste Marsyas zyn allerbesten huydt.
 
Gedenk wat Durer gaf die algemeene gunsten,
 
Zoo wel by de Irus, als een Craesus in zyn kunsten.
 
Met geenen jongen knaap, waar in hy yver zag,
 
Beschamen, of het slegt te geven aan den dag,
 
En groote Meesters in een Tafereel te pryzen,
 
Dog om met voort te gaan tot hooger toe te wyzen,
 
't Welk beyde aanmoedigde tot lust om voort te gaan,
 
En zyne opmerkingen eerbiedig ga te slaan.
[p. 176]origineel
 
Gy volg den Violist in 't stellen van syn snaaren,
 
Om op de Cimbels-klank de maaten te evenaaren
 
Van Meesters der Kapel, gy kund de Beelden zien
 
In 't Pan-Poëticon; en wild gy weten wien?
 
* 't Zyn die in Grieksche- en Roomsche-Aloudheydkundigheden
 
Den dag, en nagt daar toe, hun tyd, en geest besteden:
 
Om voor u op te doen den kostelyken schat
 
Der styl, en maten door hun groot verstand bevat.
 
't Gelde u de moeite, en 't geld hun Werken op te speuren:
 
Zoo zy door Halens liefde, en konst het hooft opbeuren.
 
Gy schaam u den Copy van hen te volgen niet;
 
't Is Kerne, Pit en Merg al wat men van hen ziet.
 
Zoo durfde ik dan bestaan, vergeef 't my wakk're Mannen,
 
Den arbeydt van uw geest voor mynen Ploeg te spannen:
 
Wyl uw beproefde liefde, op 't voordeel van de Jeugd,
 
Van myn vrymoedigheyd mag maken pligt, en deugd.
 
't Zy niet ten argernis aan and're Letter-helden;
 
Myn kennis gundt my niet hun aller naam te melden;
 
Hun Beelden zyn geregt in 't Pan-Poëticon,
 
Waar toe geen onbekende in Digt-roem komen kon,
 
Getuygen hun verdienste, in Halens keurlyk oordeel:
 
Dit enkeld zy genoeg hun waardigheyd ten voordeel.
 
Het Pan-Poëticon verstrekt een Veldheers Zaal
 
Daar yder Digter staat in hooge Zegepraal;
 
Daar hen Heer Arnouds schikt, na de ordening der tyden.
 
Den twist, om de eer der rang voorzienig doed vermyden.
 
Gy laat geen Ajax, of Ulysses binnen staan:
 
Om u der Wapenstryd, en 't Vonnissen te ontslaan.
 
Ik volg hem in dat spoor, in 't Zingen van de dooden,
 
En levenden. Myn stem hun uurwerk brengd geen looden:
[p. 177]origineel
 
Want, door myn Ouderdom, en lang ontwend geley
 
By 't al te slegt gehoor, niet in der Digt'ren Rey,
 
'k Zie my thans schemer-blind: juyst als in donk're Nagten
 
Een snel verscheene Ligt verbaasd een onverwagten.
 
Hoe gloordt het in dien hoek! 't Is Brand al wat men ziet,
 
Daar de oude, en nieuwe Kreytz verhoogde glanz geniet,
 
Door straal, en wederstraal met Vaarssen te bethoonen
 
Dat dit Heer Gerard is, met zyn begaafde Zoonen.
 
Wat wonder! dat, uyt zulk geboortelyk gestarnt,
 
't Poëtisch Uyt-gespan zoo hoog verheven barnt.
 
'k Ben geen * Hevelius, om uyt den As te aanschouwen,
 
Wien ik voor Jupiter, of Lyf-Trawant moet houwen.
 
Voorts, volg tog nimmer op het schand'lyk misgebruyk,
 
't Welk heden gaat in swang, 't zy open, of ter sluyk,
 
Om Treur- of Bly-spel van het Fransche School te ontleenen,
 
Den Batavier ten blaam: men werpt u voor de scheenen,
 
Dat gy, voor 't Hoog-Thooneel, en een verheven Stof,
 
Zyt al te plomp, en stomp, en van een geest te grof.
 
Gy, braaven, thoon dat u de Jonker heeft belogen,
 
Nogtans vertil u niet, met naar het swaarst te pogen.
 
't Ontbreekt u immers niet aan Baazen, volgens waard.
 
Wat Franschman, hoe hy swetst in Teurspel, evenaard
 
Den grooten Vondel, hier alleenlyk op te noemen
 
(Hoewel veel and'ren zig op dat Thoneel doen roemen)
 
In schik, gebeurlykheyd, en spreekwys zonder last,
 
Op Personaadje, en zaak natuurlyk toegepast:
 
Breng my een Franschman, die daar tegen op kan halen;
 
Die niet door 't ver gezogt komt van de weg te dwalen,
 
Met woorden, die geparst, verwrongen uyt haar kragt,
[p. 178]origineel
 
En met veel moeilykheyd gesweet, zyn waard belagt.
 
Dit is van hun hautgoust, 't geen ons zou zyn een talmen,
 
't Geen zy als koor-Musyk voor welgemaaktheyd galmen.
 
Zy passen op geen wyz van uytspraak, maar den thoon
 
Ten Hove, en in 't Salet by 't Jufferschap gewoon.
 
Behalve duyzendmaal te zondigen in 't Rymen,
 
En Mans, als Vrouwen, meest in klagen te doen swymen
 
Door het ontelbaar ah! ô Goden! en helaas!
 
Of Roeland Dulleman, door vloeken, en geraas.
 
Waar in de nieuwe zelf, hoe zeer zy zig verheffen,
 
Op wetten van 't Thooneel, Orestes overtreffen.
 
De Fransche heerschzugt houd in alles haaren aard;
 
Zy kend geen reeden, regt nog billykheyd als, 't Swaard!
 
Voor heen de Spanjaard tragte Europaas Kroon te dragen,
 
Zints luste het Louys daar op een kantz te wagen;
 
En 't scheelde weynig; maar een hooger Majesteit
 
Heeft hem, op 't onvoorzienst dien trotschen eysch ontzeyt;
 
Wat wilde hy weleer Geld, Ampt, en Gunsten schenken,
 
Hem, die, behalve Grieksche, en Roomsche, kon bedenken
 
Een Bouw-kunst! die als dan zouw dragen s'Koning naam,
 
En dit Nieuw Babylon dus geven aan de Faam;
 
Maar 't miste aan Konst, of moed, om zulk gevaart te stemp'len,
 
Dus bleven op haar grond de aloude vaste dremp'len.
 
Nu geeft men weder voor het Oppermeesterschap
 
Van alle kundigheên beslooten in haar kap,
 
En waandt, gelyk men tragte Europa te overheeren,
 
Door 't wisselvormig kleed, ons Digten te braveeren,
 
Het Treur- en Klugt-Thooneel, geheel naar haar Model,
 
Te doen verand'ren in een Jan Pottagie-spel.
 
Hoor dan het byster schril, en onverdraaglyk krayen
[p. 179]origineel
 
Des hooggekamden Haans, in 't schandelyk verdrayen
 
Der waarheyd van 't geschiede; als of hy op Parnas,
 
Door 't oorlof van * Trajaan, daar toe bevoorregt was.
 
Een brokje van 't Affay zal 't valsch Metaal ontdekken.
 
Wel aan! laat d'Assesan u tot een Proef-steen strekken.
 
By hem is Clytemnestre een eerelyke Vrouw,
 
En met Aegistus in gedwongen ondertrouw,
 
Door 's volks oproerigheyd, en haare Jalousye;
 
Orestes doodze niet; geen Egtbreuk, Moorderye;
 
Waar Clytemnestra blyft werd gantschlyk niet gehoord,
 
En Agamemnon door Aegistus word vermoord;
 
Dog waar de Moorder schuyld: misschien zal hy haar dwingen;
 
In eenig Tweede Deel, zyn Hymenè te zingen,
 
Voor Lyk-klagt op haar Man, uyt vreeze van de dood,
 
En 't schamel Wysje word gered uyt al haar nood.
 
Men zegd, dit is wel vreemd, en dwars-draadt tegenstreven
 
Alle oude Schryvers, dien men goed geloof mag geven.
 
'k Swyg van de Digters, de beroemde Sophocles,
 
De wyse Seneca, de schand're Euripides,
 
Zoo Hooge-Leeraars in 't ontwerp der Treur-Thooneelen,
 
En 't oorboir, en vermaak te toetzen onder 't speelen
 
Dog let, hoe d'Assesan zyn stout bedryf verschoond:
 
‘Waartoe die gruuwelen aan Man, en Vrouw vertoond?
 
Hier Man- daar Moeder-Moord, kan dat het volk vermaken?
 
ô Neen! dan zouw 't Tooneel, door schrik, tot afkeer raken,
 
Voor 't gantze Jufferschap, in plaatze van geneugd.
 
De Fransche Schouwburg diend tot tyt verdryf, in vreugd
 
Der Schoone, en ted're kunne, op 't lieffelykst te onthalen!
[p. 180]origineel
 
't Zyn Fabelen. Wat schroom die anders te vermalen!’
 
By ons zoo niet; maar 't is 't Papier niet waard betwist;
 
Dog was 't niet beter, dat de Juffer-Afgoddist
 
Zelfs fabelen bedagt, en liet de Grieken blyven,
 
Of 't waar, of onwaar is. Hy kan Romansen schryven;
 
't Geheele Vrankryk is, zoo wel als d'Assesan,
 
In alles wat het doed, niets anders als Roman.
 
Heeft hy gebrek, hy ga *nieuwe Amadissen koopen,
 
Torquaat, en Ariost verschaffen die met hoopen.
 
Dit zal hy liever doen, als, om verbooden waar,
 
Te doen een verre reyz, met lyf en goeds gevaar,
[p. 181]origineel
 
En tegen heug en meug, na Romen, of Athenen;
 
De nieuwe Mode wil geen oude schermen leenen;
 
Die Schouwburg is al lang in Vrankryk afgekeurdt,
 
Verklaardt, wat daar na ruykt, als Contraband, verbeurd.
 
Dog, zoo eens * Platoos geest mogt in Parys verryzen,
 
Hy zouw gewisselyk dien Lojolyt verwyzen
 
Ter ban; wanneer hy zag dien (Godwouds) schoonen geest,
 
In zyn Eugene met Ariste 't zaam geweest:
 
Daar alle volkeren, die iets na 't Noorden strekken
 
Van 't School, en Schouw-Tooneel belast werd te vertrekken;
 
‘Als gantschlyk onbequaam, door grove lugt, en spys,
 
Tot de bevattingen, men swyge 't onderwys,
 
Begryplyk voor te doen den jonge leerelingen
 
Van 't fyne in eenig deel der Letter-oeffeningen,
 
Die enkeld in 't verstand, en redens-kragt bestaan,
 
En, boven 't zigtbaar blyk, tot onze zinnen gaan;
 
Of daar de Wiskunst, in gereedschap, of gebouwen,
 
Door regelmatigheyd, een werk-tuyg stand doen houwen;’
[p. 182]origineel
 
Wie hoorde oyt smaadschrift, op zoo schorre, en valsche toon,
 
Al wien de Duytsche Taal is Moeder-spraak, ten hoon!
 
Men zouw, voor anderen, gewis de Batavieren
 
Naar het * Baeotisch Woud als Ezels heene stieren;
 
Indien de Lojolyt had handen na 't gebit.
 
Hoor nog iets schendigers, schoon van een ander spit;
 
‘Men brengd op 't Klugt-Schavot, in Hollandsche gewaden
 
Twee Burgermeesteren, (hoe schendig vuyl versmaden!)
 
En zegt, terwyl men hen vast op de wangen slaat,
 
Swyg, grove Plompaards, swyg;’ en tot een overmaat
 
Van lasterziek verwyt, 't is Bier-kroeg in 't verthoonen.
 
Is dit wel duldelyk, of ytwes te verschoonen!
 
't Is niet in 't heymelyk, door eenig vuyliks gril,
 
Maar openbaar in druk, gespeeld met 's Conings wil:
 
En nog durft dit Geslagt den Batavier verwyten,
 
Dat hy een smaadschrift gaat zyn Vorst in 't aanzigt smyten,
 
Terwyl de Fransman zelfs, hoe zeer hy de oudheyd haat,
 
Haar Spreuken mindt, wanneer 't zyn schenzugt komt te baat,
 
‘Dat alles te bestaan, den Schilders, en Poëten
 
Altyd veroorloft is’, dit kan hy niet vergeten.
 
Dit zy voor Treurspel; dan wat is het grootste deel
 
Der Fransche Klugten, als Quakzalveren Thooneel!
 
Of liever een Schavot, waarop de Hoeren-streken,
 
De Kind'ren het gezag der Ouderen te breken,
 
En zien uytbarsten tot alle ongebondenheyd,
 
En dus de losse Jeugd, ligt tot het argst verleyd,
 
Doed watertanden, om op zulk een trant te dart'len,
 
En eerloos Minnevuur leerd in haar boesem spart'len,
 
Slegts is een aardigheyd, tot vrolykheyd bedagt,
[p. 183]origineel
 
Niet om te volgen ten Thooneele voortgebragt;
 
Verschooning, als van een verkeerende in Bordeelen,
 
Zegt, dat hy 't eenlyk doed om 't lieflyk Cyter-speelen.
 
Gy dan, Batavers, tragt uw zoo doorlugte naam
 
Van deugd- en waarheyds-liefde, uw eygen, dien de Faam
 
Nog uytblaasd door geschrift, in 't Rymen te bewaaren,
 
Toetz, wat ge ook speeld, of 't wel klinkt na de zuyv're snaaren
 
Der vroome Vaderen. Werd wel, in Warnars Pot,
 
Schoon op het heftigst, om zyn karigheyd bespot,
 
En 't piep jong Maagdelyn, verhaald te zyn geschonden,
 
Een enkel woordeke van argernis gevonden!
 
Al zoekt men tot den grond; zy komt toch noyt voor 't ligt:
 
Want duyzend redens zyn zoo sterk niet als 't gezigt;
 
Om eenig geylaards lust tot daad'lykheyd te wekken;
 
Ja de allerzeedigsten, en wyzen man betrekken:
 
't Welk ook een oorzaak was, dat in de tyd voorheen
 
Geen Vrouw, als Speelster, oyt den Schouw-burg mogt betreên,
 
Maaa nu, ter eysch van 't volk, verliefd op Fransche Mooden,
 
En Romens Operaas, voor de Armen nut van nooden.
 
Zoo u dan 't Blyspel lust te vord'ren ten Thooneel,
 
Het eerlyk heb, vooral, een Rol in yder deel:
 
Want zonder dat, is 't niet slegts ydel tyd verslyten,
 
Maar zig ontugtigheyd, door 't Rymen, te verwyten.
 
Heeft Breêro Plautus, en Terentius verkleed,
 
En, naar dier tyden vorm, gelukkiglyk besteed,
 
Gy, volg hem op dat pad; ontleen van hem het schikken;
 
Maar 't is uw beurt den styl in 't Rymen wel te wikken:
 
Den schand'ren Koster neem tot Zedenmeester aan,
 
Die de onbetaamlykheyd in schimp doed buyten staan,
 
Daar Breêro , 't zyner smaad, vaak dartel in zyn taal is,
 
Voor Zedenzuyveraar, een vuyle Juvenaalis.
 
Ontfang dus dit berigt, 't welk, uyt een Hollandsch hert,
 
Door liefde op Digteren, u toegeëygend werdt;
 
Niet met Schoolmeesterschap, maar als getrouwe rader,
[p. 184]origineel
 
Gemeene Landsgenoot, en, naar myn Jaaren, Vader.
 
Brabandsche Poësy gewoon werd uytgejouwd,
 
Maar gy, bezoek Ogiers, zoo gy my iets betrouwd;
 
Die, in zyn taal, en styl, en zedelyke Bloemen,
 
Meer Amsterdammer,als Antwerper, is te noemen
 
By wien niets ergerlyk voor 't allertederst oor,
 
In straf van 't vuylste quaad der zonden komt te voor,
 
Waarom zyn Beeltenis, als waardig Neêrlands Digter,
 
In 't Pan-Poëticon geëerd werd door den Stigter.
 
Het Treur- of Helden-Digt, voor 't Schouwburg. of verhaal,
 
Vereyscht hoogdravendheyd in styl, den maat, en taal:
 
Die aan te leeren is, door lezen, en berigten,
 
En tog van zelfs opweld, in 't gesten van het Digten;
 
't Welk in een Blyspels-vorm onmooglyk kan geschien;
 
Ten waarme, als Gerbrandt oyt, zig zelfs niet wilde ontzien,
 
Op Kermisse, in de Kroeg, en Landluy-Waardschappyen,
 
Ja 't allerslegtste graauw zig in 't gelag te vlyën.
 
Dit 's niet genoeg: dan komt de Letter-oeffening,
 
Op dat de Klugt tot nut de zeden overging.
 
Hier doed zig op 't gedrag van allerhande Staten
 
(Het Raad-huys, en de Kerk alleenlyk uytgelaten)
 
Boer, Burger, Edeling, en alles 't geen een Stad,
 
Koop- Ambagts- Letter-lien, en Konstenaars bevat;
 
Deze alle zagen wy op 't Klugt-Tooneel bestraffen,
 
En stof tot Boertery, op wanbedryf, verschaffen;
 
Wat heeft het overleg, en scharp vernuft van doen,
 
Tot de gesteltenis der Menschen, en 't Zaysoen!
 
Om, door geen al te onheusch, of vuyl gesnap, te breeken
 
Het wit, door ondeugds schand, den lust tot Eer te queeken.
 
Zulkx, met deze Artseny het reeds gekankerd quaadt
 
Verscherpt, en, door den spyt, nog dieper inwaards slaat.
 
Dus quam het my altyd veel grooter Konst te vooren
 
Een Klugt, als Treur-Thooneel, voor elks gezigt, en ooren.
 
Nogtans heeft iemand lust te vorderen, door spot
[p. 185]origineel
 
Met zedigheyd, hy doop zyn Penne in Warnars Pot:
 
Waar by Romeyn, nog Griek, Italiaan, nog Franssen,
 
Met Maskerades, en hun Pantalons, en danssen,
 
Niet te gelyken zyn; in de gebeurlykheyd,
 
En onaanstootlyk jok, door ernst ter deugd geleyd.
 
Dit zouden Plautus, en Terentius, hun tyden,
 
Ja Aristophanes, een misslag doen belyden.
 
Ook schyndt me, in dit geval, wel een noodzakelykheyd,
 
Dat iemand, wien de lust tot eenig Bly-spel vleydt,
 
Hy, om het onderscheyd des Styls wel aan te treffen,
 
Dien van het Treur-Thooneel behoorde te bezeffen,
 
En geen Thalia met veel Goden! ah! en weê!
 
Doe klagen, zoo het paste aan een Melpomene.
 
Zoo zeer belachelyk, als of men, voor Matroozen
 
Of Boere-jongens, Taal van Vorsten had verkoozen.
 
'k Eysch juyst geen Hoofd, die nu een Hesse-Coningin,
 
Dan Warnaars Reymerig, spreekwyzen op den zin
 
Van togten ingeaard naar yders staat kon voegen,
 
Waar vind me een and're Drost! 't wel volgen moet vernoegen,
 
Lang zogt ik zulk een Man, tot my, ter goeder uur,
 
Als, by oud-Ridderlyk gelukkig Avontuur,
 
Of uyt een Schouw-burg-Scherm, Frans Ryk my quam te vooren,
 
Om in gelyke kragt het Jok, en Ernst te hooren;
 
Met een gevoeglykheyd op elkx vereyscht gebaar,
 
En Taal, gebruykelyk in het verdigte, of waar,
 
Naar het de plaatz, geval, persoon, en tyd beveelen.
 
Dit was dat Groot, en Schoon in Treur- en Klugt-Thooneelen
 
Der oude Grieken, 't welk met zoo verliefden zin
 
Al 't volk, en Majestraat nam tot verwond'rens in;
 
En nog wel meest, wanneer de Maker, best bedreven
 
Van 't oogwit op den Styl waarin hy had geschreven,
 
Zelf ten Thooneel opklom; in vreeze, dat zyn Spel
 
Gevaar liep in zyn Eer, door eenig slegt gezel,
 
Die waand luyd schreeuwen, of wat talmend op te zingen
[p. 186]origineel
 
Te passe of onpas, geeft naar 't grootste loon te dingen.
 
Men ziet Ryk lacchen om des Werelds zotterny,
 
En de ondeugd striemen met gezoute Boertery
 
In Burger-ommegang, met Styl, en Spraak verkooren
 
Voor 't Klugt-Spel; laat ons ook zyn onderscheyding hooren,
 
Naar eysch van voorval, en bevoegelyke Taal,
 
Zoo 't past een Treur-Rol in een Vorstelyke Zaal
 
Waar in de Togten van verhevene gemoeden
 
Door Kroon-zugt, Minne, en Wraak, en dwinglandye woeden
 
In toomelooze drift, waarin ontzag, nog maat
 
De plaatz voor Deugden, Regt, nog Reden overlaat.
 
'k Was hier in twyfel, of 't niet nut waar af te breken,
 
En elders van 's Mans werk voor 't Treur-Thooneel te spreken,
 
Maar de eer der dapperheyd van zyn tweesnydig Swaard,
 
Om regts en linkx te slaan, scheen hier ter sneê geschaard,
 
Tot sterk, en klaar bewys, om duyd'lyk aan te thoonen,
 
Dat Geest voor Jok, en Ernst wel in een Ziel kan woonen.
 
Wat vinding, welk een schik! waar, in Geschiedenis,
 
De naam, de Plaatze, of tyd verminkt, of duyster is!
 
Dat komt uw konstig Stuk Athalia bewyzen
 
Gelukkig Digter, wiens vol-geestig werk te pryzen
 
Geen opspraak van gevley aan de afgunst, u ten smaad
 
Of my tot bitz verwyt, hier uyt te wagten staat:
 
Te min, naardien ik ook, in 't geen ik peyns met reden
 
In u berispelyk, wel rustig toe durf treden.
 
'k Heb Vondel , Dekker , en myn groote Vriend Oudaan ,
 
Om onnadagtigheyd van God-gewyde Blaân
 
Voor Rollen ten Thooneel aan Speelders opgegeven,
 
Bestraft, door yverzugt my in de Ziel geschreven,
 
Van nu nog gisteren, maar zintz myn Jong'lingschap
 
In 't Park der Poësy deed haaren eersten Stap:
 
Dies hoop ik zult ge in my Vriend-gunstelyk gehengen,
 
Te zeggen, dat Gods Woord ten Schouw-Thooneel te brengen,
 
Met welk een inzigt, en hoe stigtelyk gevleydt,
[p. 187]origineel
 
En met Oud-Vaderlyk gezag ten roem geleyd,
 
My strekt tot Ergernis, en u zulkx af doen raaden,
 
Noyt zy uw Penn met dit zoo swaar gewigt beladen,
 
Uw Penn, die zoo volmaakt voor oog- en ooren-lust
 
Heeft een * Heraclius voor 't Schouw-burg toegerust.
 
't Gelust my niet dit Stuk in Speel-stryd te verweeren,
 
En, als met kuyffelen ter lugt te Tamboureren,
 
Neen, 't legt me als lood op 't Hert; wie 't anderzints verstaat,
 
Hy doe, naar hem 't gemoed hier in de vryheyd laat:
 
Ook is de meening niet, alhier den Zaag te trekken
 
En nog veel minder, myn gevoelen te bedekken
 
Met afterhoede van het Mogelyk, Misschien
 
Of in te krimpen met voordagtelyk Indien.
 
Ik spreek plat Amsterdams, op dat my mag gelukken
 
Myn inzigt, zonder hulp van naarder uyt te drukken.
 
Maar Ryk, zoo ryk van Geest, in Styl, en Woorden-kragt,
 
Tot welk een Stof, of Maat het u behaag'lyk dagt.
 
Gy Fransche Speelen zoo naauwkeurig te vertolken!
 
't Is onbegrypelyk versmaders aller volken
 
Die Eer te doen! en tog wat word daar voor verwagt,
 
Als, naar hun Mode, des nog meer te zyn veragt!
 
En dienen ten bewyz, dat op der Batavieren
 
Te swaare lugt, en geest, niet passen die Laurieren;
 
En luyder krayen doen den hoog-gekamden Haan,
 
Die ons met spoor, en vlerk van Afterklap zal slaan.
 
Dog dit benadeel aan Racine , nog Moljeere ;
 
Wier Digt-Styl voor 't Thooneel behouw hun waardige Eere,
 
Is 't hunne schuld, dat wy hen breken uyt de hand
 
Den Geest voor 't Schouw-Thooneel, zoo ryk in ons verstand
 
Voor Treur- en Bly-spel! dat we ons zelven zyn ten lagter!
 
‘‡ Die Wind en Ty verzuymd, word zeker Jan Leg agter:
[p. 188]origineel
 
Daar, die wel kaveld, met de Zeylen aan de Mast,
 
En op een Slag-boeg, en een gunstig lugje past,
 
Alschoon hy was een Koe, komt Vogels-vlugt ter Haven.’
 
Zoo zien we uyt naarstigheyd 't Thooneel-spel der Bataven,
 
Juyst, als een braaf Matroos zig zelf tot Stuurman maakt,
 
Door stadige oeffening veel Spelers zyn geraakt
 
Tot groote Digters roem; ten voorbeeld Van der Hoeven,
 
Die, door het Hand-geklap, en fluyten leerde proeven
 
Wat hy verbet'ren moest; naar de behaaglykheyd
 
Het meest natuurelyk zig tot de zinnen vleyd.
 
Dit kon hy, wel bezogt, in wat geval, ervaren
 
Door daad'lyke oeffening op allerhande Snaaren
 
Klinkt niet dezelfde Thoon behaag'lyk in elkx oor:
 
't Stil lezend aangenaam verdriet wel aan 't gehoor,
 
En meerder voor 't gezigt. 't is my een Man der Mannen
 
Wiens geest, tot middelmaat, die wydte kan bespannen;
 
Waar toe waarschynlykheyd, gebeurlyk ingesteld,
 
Al was het nog zoo oud, altyd behoud het veld,
 
't Welk, tot op dezen dag, en 't zal niet ligt verdwynen,
 
Doed Warnaars oude Pot gestadig nieuw verschynen.
 
'k Agt, dat in 't wel voldoen den eysch van yder deel,
 
Een Bly-spel swaarder is, als eenig Treur-Thooneel:
 
Naar dien ook onder Jok, met eene, en zelfde togten,
 
Vreugd, droefheyd, liefde, haat, en verdere gedrogten
 
Ten zy men 't gantsche werk insteld tot lout're spot,
 
En zonder Zeden-les, als Kermis-quak-schavot.
 
Wien dan het regte doel in 't Boerten tragt te treffen,
 
‘Het quaat te dempen, en de deugden te verheffen,’
 
't Is hem ten oirboir, eerst te wezen wel bedagt,
 
Hoe 't in zulk een geval met ernst werd uytgebragt;
 
Dog, dat hy zig onthoude in alle hevigheden,
 
Om niet te hooggeschoeid op 't Klugt-Thooneel te treden.
 
Hy matig 't zuur der straf, en 't walgelyk van 't zoet,
 
In de beroeringen der togten van 't gemoedt.
[p. 189]origineel
 
Dat 's regt de aaloude Spreuk, in dit geval volbrengen,
 
't Vermaakelyk, en 't nut wel onder een te mengen.
 
Lust imand naarder by de ondeugden onzer Tydt,
 
Met meer bestraffing, en toepasselyk verwyt;
 
Hy leeze Langedyks Weêrzyds Bedrog in 't Houwen ,
 
Of zyn Poëten-maal , in 't Spel van Keesje Louwen,
 
't Gevlugte Juffertje, en wat dien schrand'ren geest
 
In zyn verkiezingen behaaglyk is geweest;
 
Om, zelfs in de Oudheyds-digt, alle ongebeurlykheden
 
Van haare uytbeeldingen, al lachende, te ontleden.
 
Zulks dat in Curtius, daar hy zoo hoog verheft
 
Zyn Macedoner, meer Quevedoos-geest bezeft
 
In zynen Don Quichot, als dat hy zy geprezen
 
Een waarheyds-Schryver van Geschiedenis te wezen.
 
Waar in hem hooger, als het Zonneligt de Maan,
 
In alle omstandigheên streeft boven *Arriaan.
 
Maar wien is 't moogelyk van lacchen zig te onthouwen,
 
Daar hy ons Maro doed in 't Zondags-pak beschouwen!
 
Misschien zal 't in dit stuk by Langedyk, de Geest
 
Van Fokkenbrog dat pas May-avond zyn geweest.
 
Maar is 't niet vreemd, dat dit eerst uyt Scarron te tappen,
 
Toen Pieter ingestort, de kragt niet doed verslappen!
 
ô Neen, 't ging, als de geest der allerbeste Wyn,
[p. 190]origineel
 
Dien 't overhalen maakt hoe langs hoe meerder fyn,
 
En tot uyttrekzelen der Quint-Essensen vlugtig.
 
Zoo komt by Langedyk het nuttelyk uyt klugtig.
 
En 't geen my boven al in 't gantsche werk behaagd,
 
Is, dat het overal den regten Stempel draagd,
 
Waaar op het jokken is bevoorregt, en toelaat'lyk
 
By de allerzedigste; berispelyk, nog haat'lyk,
 
Door woorden ontugt, by een eerlyk oor gewraakt.
 
Ook niet, daar 't iemands naam door schande-merken raakt.
 
Hier van heeft Langedyk zyn schimpdigt zoo onthouwen
 
Dat geene Lezer dat uyt schroom behoeft te schouwen:
 
Die stroeve Cato zelf in zyn steyl-oorigheyd
 
Moest zeker, leefde hy, tot lacchen zyn bereyd:
 
Ja Socrates zouw ligt, en zonder te bewimp'len,
 
Ontdoen zyn grimmige, en zoo diep gefronste rimp'len.