Tweede afdeeling.
Opgave der dichters dezer eeuw.

Één voorbeeld is meer, dan duizend raadgevin-+gen; één stout voorganger, één schitterend vernuft is meer der Dichtkunst bevorderlijk, dan een honderdtal van de uitgewerktste vertoogen, waarin betoogd wordt, hoe de Dichtkunst 's menschen geest veradelt, tot de hoogste hemelkringen opvoert, ja, een goddelijke, geen menschelijke kunst mag genaamd worden. Zulk een voorbeeld nu was, in het begin der 17de Eeuw, (1)PIETER CORNELISZOON HOOFT.

Nadat zoo vele verdienstelijke Mannen, ook in onzen leeftijd, den lof van Hooft hebben ver-

meld, zou het overdadig schijnen, iets daarbij te willen voegen; hoe zouden ook wij een lauwerblad hechten aan dien nooit te verwelken krans, dien Hooft even regtmatig omtrent onze Taal- en Dichtkunde heeft verdiend, als Petrarcha den zijnen voor de Italiaansche Poëzij en het doen herleven der Letteren. (1)Hooft zeg ik, zonder d'allerminste titel, want ik en kan geen bijwoorden ter wereld vinden, die mij niet en schijnen of in dien naam besloten te wezen, of die niet oneindig minder en zijn, als die naam is;

Hooft, zeg ik, wien ik vereer als:

(2)Dat Doorluchtig Hooft der Hollandsche Poëten,

als: (3)den keurigsten Opbouwer der Duitsche Taele, den Hooftdichter des Vaderlands, een wonder van Geleerdheid, den Vorst der Nederlandsche Vernuften, de opgaande Zon der Hollandsche Letterwijsheid, wien nog jongeling de oude Wijsheid ten pen uitvloeide, en grijze hersenen in het hooft droeg, die onze verbasterde tael gezuivert heeft, en het cieraet der Onlatijnsche, de triumpheerster over alle de Barbarische

talen heeft doen worden, die de palen der Hollandsche tael uitgebreid heeft, zo ver als de dag strekt. - Dan, mijne Heeren! verlaten wij den weelderigen Brandt, en volgen wij liever den meer bezadigden schrijftrant van eenen Huijzinga Bakker, als hij zegt: (1)‘Hooft, reeds in zijne vroege jeugd een Lid van de vermaerde Kamer in Liefde Bloeijende geweest zijnde, reisde in den jaere 1598, nog maer agtien jaeren oud, naer Frankrijk en Italie. 't Gene hij voor dien tijd gerijmd hadt, was plat en zenuwloos. Leest men nu den Brief, welken hij uit Florence, in 1601, aen zijne Amsterdamsche Kunstbroederen schreef, dan moet men zig verwonderen over de verbeteringe in den zwier, trant en stijl deezer versen, en vraegen, van waer toch heeft de jonge Hooft die bekwaemheid, en zulke eene vordering, in een vreemd gewest, zoo ras gehaeld? Waer dat nodig iet geleerd, welk hem en zijne konstgenooten tot heden ontbroken hadt? 't Antwoord is gereed: In Italië heeft hij 't geleerd; van daer heeft hij 't te huis gebragt. Te weeten: Hooft, een jongeling zijnde van veel verstand, van een ongemeen vernuft, opgevoed in de beschaevende taelen en wetenschappen, van nature een Dichter, en heet naer kennis, verkeerde met de schranderste geesten van dien tijd te Florence en elders; las en sprak de zoetvloeiende Dichters

van Italie in hunne eigene spraeke: vondt bij deezen dat zagte, dat tedere, dat zangrijke, in de Poëzije, welke hem in Ovidius behaegd hadt, maer dat hij als nog in zijne Vaderlandsche taele niet hadt weeten naer te volgen. Hij wordt verrukt, ontmoetende die bevallige melodij in de gedichten eener levende spraeke. Hij ziet het den Italiaen af: past het toe op zijn Nederduitsch. - Toen ontdekt hij de Cadans, het hooge en laege der lettergreepen, kunstig bij een geplaetst: voorts de maet, de rust, de snede, den trant, den dans en de muzijk in zijne vaderlandsche versen, en keert met deeze kundigheden naer huis. Alhier deelt hij zijnen kunstbroederen zijne ontdekking, opmerking en gedagten mede: hij schrijft Zangen en Minnedichten naer den trant en aertigheden der Italiaenen.’ En wat verder: (1)‘Die muzijk en melodij der versen, dat verhevene en bevallige, en te gelijk die kragt van zeggen, waervan Hooft meester was, waren bij de ovrigen nog verre te zoeken. Het begin deezer Eeuwe dan, van 1601, toen Hooft uit Italie te huis kwam, tot 1650 of 1625, noem ik het tijdperk, waerin de Nederduitsche Versen hunne bevalligheid, en den tegenwoordigen trant en toon verkregen hebben. - De eer van den aenvang en voortgang deezer fraeiheden geef ik, en met reden meen ik, den Heere Hooft alleen.’ Inderdaad, deze getuigenis is naar waarheid. Hooft, uit

een aanzienlijk geslacht, en van een braven en kundigen Vader afkomstig, gevoelde van jongs af eene sterke neiging tot de Dichtkunst. Hij had van de natuur eenen helderen en vluggen geest. Dezen gelukkigen aanleg beschaafde hij door zijne waarnemingen in andere landen. Daar was het, dat hij zich eigen maakte die musicale zachtheid en gehoorigheid, welke aan hem en aan zijne tijdgenooten die ruwheid en stooterigheid ontnam, welke de Werken van Coornhert, Spieghel en anderen ontsieren. Met de ware verhevenheid van denkbeelden en 't gevoel voor het schoone had hij zich reeds te voren bekend gemaakt aan Hollands Hoogeschool; den goeden smaak had hij te voren reeds gezogen uit de Grieksche en Latijnsche bloemen. Deze Schrijvers bleven zijne geliefdste metgezellen. Men slaat in der daad als versteld, wanneer men ziet, hoe dezelfde Hooft kracht, merg en stoutheid vereenigt met al wat bevallig, liefelijk, zacht en zoetvloeijend mag genoemd worden. Kort in een gedrongen, vol kern en pit, mannelijk is zijn proza, ook somwijlen zijn rijm; echter rollen zijne Gedichten meestal zoo vol melodij, zoo lieftallig, dat men niets geestiger, niets natuurlijker, niets liefelijker kan verlangen.

Of wil men, onder zoo groot eene menigte aller-uitnemendste Gezangen, die ons hier belemmert, een ander voorbeeld:

Welk eene zachte, gemakkelijke en liefelijke Versificatie, welk een onderscheid bij de stootende en harde Verzen zijner voorgangeren! ‘Bij Hooft’ zegt zeker (1)Schrijver te regt, ‘eindigt onze gebrekkelijke Versmaekkunde, en van hem begint derzelver beschaevinge. Hooft staet dus in het midden; hij keerde der ruwheid de rugge, en boodt de waere schoonheid en bevalligheid onzer Nederduitsche Poëzije zijne hand, en veel vermogende hulp.’

In den jare 1581, waarin wij gezien hebben, dat zoo vele aanzienlijke Mannen, de Amsterdamsche Kamer in liefde bloeijende, versierden, was Hooft geboren; negentien jaren oud zijnde, was hij reeds lid van dit gezelschap. Men moet, naar mijne gedachten, in het beoordeelen der Rederijkers groot onderscheid maken tusschen de zoo even genoemde Kamer, en de overige, in dezen tijd bloeijende. De eerste alleen was, om met (2)Brandt te spreken, een vrugtbaare enthof van schrandere geesten, een vermaard oefenschool van taal- en dichtkunst; zij hield geene of zeer geringe gemeenschap met de laatste, (3)wier ongeregeldheden, in den jare

1595 en 1596, door de Staten van Holland moesten bedwongen worden. Dat zij zich van de overige Kamers eenigzins afzonderde, kan daaruit blijken, dat zij bij die talrijke en plegtige zamenkomst van zoo vele Kamers in het naburig Haarlem, de aanzienlijkste die in Holland voorviel (1606), niet tegenwoordig was. Deze vermaarde bijeenkomst is omstandig beschreven in het (1)Constthoonend Juweel, zijnde eene verzameling van Spelen van Zinnen, Intreden, Refereinen, Balladen, Blazoenen, en wat bij die gelegenheid meer te borde kwam. Dit zoogenaamde Juweel ligt voor ons, en nevens hetzelve is de Granida van Hooft, omtrent dezen zelfden tijd vervaardigd, opengeslagen. Welk een onderscheid! Men behoeft inderdaad hier geen geoefend Kenner te zijn, om tusschen het valsche en echte Juweel te kiezen. Verwerpen wij dan het eerste, en beschouwen wij met verwondering het laatste, een Treurspel, dat, volgens getuigenis van den kundigen (2)Siegenbeek, op bevalligheid van uitdrukking en schildering, op welluidendheid

en zoetvloeijendheid van Verzen roemen kan. De Dichters hadden tot dus verre zich weinig toegelegd, om door kunstige en natuurlijke vergelijkingen hunne Gedichten leven en zwier bij te zetten. Hooft ging hen ook hierin voor; men leze b.v. in hetzelve de volgende:

Hoe wel gekozen, hoe natuurlijk, hoe schilderachtig is hier bijna ieder woord! Meerdere proeven zoude ik uit dit Treurspel kunnen bijbrengen, en alsdan zoude ik den (2)Aanvang, en de uitnemende Alleenspraak, beginnende:

niet vergeten, maar ik wil liever nog iets uit den Geraardt van Velzen bijbrengen. Uitnemend is bij voorbeeld al aanstonds de alleenspraak, waarmede Machteld van Velzen hetzelve begint. Hoe zacht, dieptreurig, gevoelig en verstandig, is daarin het volgende!

Is het begin van dit Treurspel fraai, veel schooner is nog het slot, de (1)Aanspraak van de Vecht, waarvan de vermaarde Broekhuizen getuigt, dat ‘(2)de Hollandsche Poëzij, zijns oordeels, niets diergelijks aan den dag heeft gebragt, nochte in verhevenheid van gedachten, nochte in deftige zwier van sterk gezenuwde Verzen.’ Zal ik nu nog den Rei uit het vierde bedrijf aanheffen:

Neen, liever melde ik u, hoe Hooft omtrent dien zelfden tijd, waarop hij het zoo evengemelde Treurspel uitgaf, eene Klucht Warenar (gevolgd naar de Aulularia van Plautus) in het licht bragt, en vier jaren daarna (1617) den (4)Baeto, hetwelk hij voor het beschaafdste en vol-

komenste zijner Tooneelspelen hield. Twijfelt gij aan het oordeel van Hooft, zoo ziet Baeto vlugten met de zijnen:

Waarom kan ik het geheel u niet mededeelen? Vergelijkt dezen dichttrant bij dien van Coornhert, Spieghel en Visscher, en ziet wat reuzenstappen Hooft gedaan heeft.

Zijn zijne Treurspelen krachtig, menschkundig en schilderend, niet minderen lof verdienen zijne Minnedichtjes, waarvan ik reeds een paar tot proeven heb bijgebragt. Keur van zachtvloeijende woordjes, liefelijkheid en bevalligheid blinken allerwegen. Hooft kneedt de taal tot allerlei buigzaamheid en minzaamheid.

Onder de uitnemendste Gedichten van Hooft behoort ook (1)de Klagte der Prinsesse van Oranjen over 't Oorlogh voor 's Hartogenbosch. Wij bevelen het den onderzoeklievende aan, en spoeden ons ten besluite met te vermelden, hoe ook Hooft in het moeijelijk Werk der Bijschriften lof verdient. Tot een voorbeeld strekke dat op den grijzen Vossius:

Om ook met Brandt weder (3)de handt van dit tafereel, of deeze schets, zoodanig als ze is, af te trekken, betuigen wij: de Poëzij van Hooft is tot dat punt van lof opgeklommen, dat haar lof door geen laster vermindert, noch door geen lof vermeerdert kan worden. Niemandt aanschouw

dan des Drossaards Vaerzen met oneerbiedige oogen.

+Daar de meeste Gedichten van (1)JACOB CATS na die van Hooft zijn vervaardigd, hebben wij gemeend, eerst van den laatsten, schoon in orde van geboorte later dan de eerste, te moeten spreken. Hooft dichtte bijna geheel alleen in zijne jeugd; Cats veelal in zijnen ouderdom. Cats, schoon in stouten stijl, bondigheid, zenuwkracht en hoogdravendheid voor Hooft verre moetende wijken, heeft weder zijne eigene en inderdaad groote verdiensten. Geen onzer Dichteren is zoo miskend, als Cats. ‘Zo iemand, schreef de schrandere (2)van Effen in den jare 1732, met lof van 's mans werken durft spreken, men ziet hem, als of hij uit de andere wereld kwam, en het hem in de herssenen scheelde. - Bij de meesten onzer Rijmers is er zo weinig onderscheid tusschen Cats en Jan van Gijsen, dat het bijkans de moeite niet waard is daarvan te spreken.’ Waar zulk een dwaas oordeel aan

te wijten geweest zij, is niet moeijelijk na te gaan; aan de waanwijsheid der zoogenaamde Vernuften dier tijden, die, ongedachtig aan het zeggen van Horatius:

(1)Ubi plura nitent in carmine, non ego paucis
Offendar maculis,

zich stoorden aan ik en weet niet wat kleine gebreken, de deugden over het hoofd zagen, en niets fraai noemden, dat niet, als sommige plaatsen van den ouden Vondel en vele van den jongen Antonides, luid en schel klonk.

Cats was een man van groote belezenheid en diepe kennis, niet alleen der Grieksche en Latijnsche, maar ook der levende talen. Hij was niet ontbloot van vernuft, had een helder verstand, een scherp oordeel, en grondige kennis van 't menschelijke hart, waarin hem geen Schrijver overtreft. Zuiverheld, zoetvloeijendheid, gemakkelijkheid, schildering, sierlijke wending en velerlei natuurlijke bekoorlijkheden schitteren in zijne Gedichten. De Dichtkunst was voor hem, met de grootste waardigheden bekleed, eene verlustigende uitspanning. Zijne Dichtwerken zijn menigvuldig. Het is waar, het hoogdravende, stoute en verhevene, dat in de Werken van Hooft en Vondel

heerscht, is dun gezaaid in zijne Schriften; echter zij, die Cats goed gelezen hebben, en die zijn inderdaad niet zeer menigvuldig, zullen op vele plaatsen sporen van een stout vernuft ontmoeten. Cats kon zich tot eenen vurigen toon stemmen, gelijk onder andere uit deze eenvoudige aansporing van Neêrlands Zeevolk blijkbaar is:

Dan wij moeten Cats in zijnen meest gewonen

dichttrant leeren kennen, om zijne waarde met juistheid te bepalen, en duidelijk te zien, welk een schat in dezen Cats besloten is, om den mensch met goede en vermakelijke zedekunde te verrijken.

Om hem als naief Minnedichter te leeren kennen, behoeft men zijne Galatea slechts in te zien. Kan er iets naiever en eenvoudiger gedacht worden, dan de taal van Daphnis over zijne Karsseboompjens?

Het is bij zulk een overvloed van liefelijke Gedichtjes, welke bij Cats te vinden zijn, ten uiterste moeijelijk eene goede keuze te doen; laat het ons des geoorloofd zijn, onzen Daphnis te blijven volgen, daar hij zijne Galatea van de steedsche pracht en onrust tot de eenvoudige en kalme genoegens des landlevens poogt te lokken.

En vervolgens:

Zoo eenvoudig sprekende zien wij den boer, en hij behaagt ons met zijnen ongekunstelden praat. Op spraakregelen gaf Cats niet veel acht; zijne taal is echter doorgaans zuiver.

In beelden en vergelijkingen is Cats meestal

oorspronkelijk, hierin geheel ongelijk aan dezulken, die, met eenen kleinen kring van beelden te vrede, zulke alleen verwerken, die zij uit vreemden of landgenooten hebben overgenomen; niet dat wij zulks geheel afkeuren, maar het heeft oneindig meerdere moeite en verdiensten, nieuwe voorwerpen ter vergelijking en toepassing op te sporen. De Ouden bevlijtigden zich hieromtrent zeer in hunne Zinnebeelden; dus b.v. zingt Cats in een derzelve:

Of wil men eene andere proeve, men sla Cats Werken slechts open; overal heerscht eenvoudigheid en oorspronkelijkheid, b.v.

In zijne meer uitgebreide zedekundige Gedichten, waarin Cats zoo uitnemend is, geeft deze oorspronkelijkheid en rijkheid van beelden overal leven en schildering. Een enkel voorbeeld is uit vele honderden genoeg.

Zijn zulke en dergelijke vergelijkingen niet nieuw en door hare eenvoudigheid treffend? Zijn zij niet juist berekend voor de bevatting van allen? Dat spreukrijke, dat eenvoudige, zelfs die herhalingen maken Cats tot den besten Zededichter. Waarheid verzelt overal zijne Gedichten, en eenvoudigheid bezegelt dezelve.

Het is derhalve buiten tegenspraak, dat Cats zijne bijzondere verdiensten heeft. Ik beken, zijne Gedichten heeft hij voor een ieder te verstaanbaar willen maken. Zij zijn hier en daar plat, vol van stopwoorden en herhalingen. Ook maakt de juiste snede altijd in het midden der verzen door een-

toonigheid dezelve op den duur vervelend. Wij geven dit toe, gelijk ieder onpartijdig beoordeelaar zulks moet toegeven. Maar zijn ze niet levendig en natuurlijk? Zijn ze niet verstandig, niet der deugd bevorderlijk? En blijkt het niet, dat het doel van Cats zulks geweest is? Hij schikt zijn stijl, zijn dichttrant naar zijn onderwerp. Cats is niet hoogdravend, als Hooft en Vondel, en moet het ook niet zijn, omdat zijn doel, zijne stof niet dezelfde is: ‘Waar vindt men Schilders,’ zegt de geestige (1)Spectator, ‘die eene keukenmeid met fluweel bekleeden, of eene vischvrouw, met paerlen, diamanten en goudlaken opgepronkt, baars en carper doen schoonmaken? Is het derhalve niet oogschijnlijk, dat hoogdravendheid van Cats te vorderen, en stoffen als de zijne daartoe te willen verheffen, de dwaaste pedanterie is, die ooit beschimpt kan worden?’ Doch wij herhalen het, toegegeven, dat dit ook gebreken zijn, hebben deze hem niet doen worden de nuttigste en vermakelijkste Dichter, die ooit geleefd heeft? ‘Ik hoorde,’ zeide reeds voor bijna twee eeuwen een toen vermaard (2)Schrijver: ‘Ik hoorde onlanxs de boecken van den Heer Raadpensionaris Cats, de Bibel des Jeugts, noemen. Gewisselik zijnder honderden van jongelui, dewelke die schriften neerstiger doorneuzelen, dan zij de heilige blaren doen.’ En inderdaad, de eenvoudige,

godvreezende en deugdlievende eerbiedigt nog heden ten dage, in spijt der waanwijsheid van, zoo zij meenen, meer verlichte betweters, Cats als een heiligen Schrijver, en zijne Gedichten als godgewijde Werken, die hem vermaken en stichten tevens.

Ik weet wel, dat sommigen het onderwerp geheel en al van de beoordeeling der Dichtwerken afzonderen, en voorzeker kan men alle onderwerpen dichterlijk behandelen, maar het is daarom niet om het even, welke onderwerpen er behandeld worden.

Geen onpartijdige kan aan Cats den roem betwisten, van zeer vloeijend, bevallig, schilderachtig, levendig en menschkundig gedicht te hebben. Onder hoe vele bekleedselen weet hij zijne denkbeelden duidelijk te maken! Hoe rijk is hij in vinding en wending! Hoe kunstig bovenal in ééne zaak van vele kanten met geestig bewijs voor te dragen! Hoe leerzaam door voorbeelden, zoo verstaanbaar bijgebragt! Welk een schat bezat hij van geleerdheid en diepe kennis van 't menschelijk hart! Cats, vooral in den tijd, waarin hij leefde, beschouwd, heeft uitnemende verdiensten. Hij moge de gebreken van Ovidius hebben, hij heeft ook de verdiensten van dezen. Daarenboven de brave, de eerlijke man straalt door in alle zijne Gedichten. Ik wil met (1)van Effen toegeven, dat de eerlijke man van den Dichter moet onderscheiden worden; maar ook dit weet ik met de-

zen, dat niets den Dichter, en vooral den Zededichter, zoo krachtdadiglijk ondersteunt, als het geluk van den eerlijken man tot zijn onafscheidelijken gezel te hebben, en dat afbeeldingen der deugd, die uit het hart opwellen, vrij wat sterker en levendiger zijn, dan die genen, die maar uit de harsenen geparst worden.

+(1)LAURENS REAEL, de vriend van Hooft, Vondel en andere vermaarde Dichters, heeft ter dier tijd de Nederduitsche lier mede niet zonder roem en bevalligheid bespeeld. Een man van het grootste aanzien en geleerdheid, deed hij zijn Vaderland en der Dichtkunde de gewigtigste diensten. Hij was onder andere Ridder en Gouverneur-Generaal der Indiën, vanwaar hij onmetelijke schatten naar Holland telken jare afzond. Als Vice-Admiraal en Gezant is hij mede beroemd. Naderhand had hij te Amsterdam hoog gezag en veel invloed. Jan Vos noemt hem:

Een Febus op de lier, een Tijfus op de baren.

Zijne Gedichten, hoe weinig in getal, geven blijken van uitnemende begaafdheden. Hoe gemakkelijk is zijne Versificatie! Zie b.v. het Gedichtje Oorsprongh van de Kusjens:

Hoe geestig is hier gespeeld! Hoe gemakkelijk rolt hier alles! In het minnedicht schijnt hij bijzonder uitgemunt te hebben. Hij is overal zuiver, zachtvloeijend, natuurlijk, geestig en schilderachtig. Tot eene andere proeve kunnen deze regels dienen uit zijne Maeghdeklacht, waar eene Herderin, eenen rozenkrans voor haren Herder gevlochten hebbende, onder andere dus zingt:

Met regt is zijn lof wijd en zijd verspreid in de schriften der eerste vernuften dier tijden, die zijn vertrek uit het vaderland betreurden, zijn afwezen rusteloos droegen, zijne terugkomst met blijdschap te gemoet zagen, zijne gevangenis te Weenen euvel namen, en hem als een Maecenas der kunst ten vaderlande weder inhaalden. Om hem nog als Puntdichter te doen kennen, strekke dit Grafschrift op den dapperen Zeeheld Kornelis Janszoon de Haen:

Het was niet genoeg, dat hij als Vroedschap, Bewindhebber der Kompagnie, Schepen, Weesmeester enz. in zijne geboortestad in het grootste aanzien was, maar men noemde zelfs een gedeelte der stad naar zijnen naam: Het Reaalen Eiland. Hij overleed in 1637.

Onder de vermaarde Dichters van het begin de-+zer Eeuw mogen wij niet voorbijgaan (2)GERBRANT ADRIAENSZ. BREDERO. Zijne Dichtwerken zijn echter met die van Hooft

en andere beroemde tijdgenooten, waarmede hij gemeenzaam verkeerde, niet te vergelijken. Zij zijn boertig, doch meestal (1)plat, onbeschaafd en zonder eenige merkelijke verheffing. Hier en daar is hij echter zinrijk. Zijn rijmtrant is meestal vrij vloeijend.

Men heeft in zijne losse Gedichten meer proeven van geestigen ernst. Bijzonder troffen onzen aandacht deze regels uit een zijner aandachtige liederen:

Had hij in dezen trant meer gedicht, hij zou nog heden zijnen roem behouden hebben; of liever, was Bredero niet zoo (1)vroeg gestorven, en had zijn geest de noodige beschaving erlangd, hij had misschien als een ster van de eerste grootte geschitterd. Hij was van de kennis van de zoogenaamde geleerde talen geheel verstoken. Vondel vervaardigde op hem dit Grafschrift:

+Was Bredero als Blijspeldichter toen in aanzien, (1)SAMUEL COSTER, de beroemde Treurspeldichter en Oprigter van den eersten Schouwburg in Amsterdam, in den jare 1617, onder den naam van Academie, verdient niet minder melding. Hij voerde beteren smaak in de Treurpoëzij in, bragt Vondel's stukken ten Tooneele, en verbande allengskens van daar de duistere en smaakelooze Zedespelen der Rederijkers. Hij geeft hier en daar in zijne Treurspelen schitterende blijken van vernuft, doch schijnt alles niet genoeg bewerkt te hebben. (2)Brandt zegt te regt van hem, dat hij de grootste Dichters hadt naar de kroon gestooken, indien hij zijne geestige invallen hadt willen bearbeiden. Wij zullen, om zijnen dichttrant te doen zien, deze plaats uit zijne Iphigeniae bijbrengen, waar Calchas den twist der Grieksche Vorsten dus poogt tot bedaren tebrengen:

Of wil men liever iets uit zijne Polyxena? Men zie het tafereel, waar Ulijsses Astyanax, ondanks den tegenstand van de moedige Andromache, uit het graf van Hector rukt. Ulijsses, te vergeefs gepoogd hebbende Andromache over te halen tot het aanwijzen der plaats, waar Astyanax verscholen is, spreekt vol drift zijne rotgezellen aan:

Dit is immers de ware taal van den Tooneeldichter? Men ziet dat hij de hartstogten zeer wel uitdrukte. Zijn dichttrant is krachtig. Zijne verzen rollen, gelijk men ziet, tamelijk wel; dit is doorgaans in zijne Treurspelen; in zijne overige Gedichten, in sommige Bloemlezingen van dien tijd hier en daar voorkomende, zijn dezelve echter meer hard en stootend.

De Geleerden dier tijden rekenden het zich tot+ genoegen, beurtelings de Latijnsche en Nederduitsche lier te bespelen. Bijzonder moeten wij te dezen opzigte roemen (1)DANIEL HEINSIUS, Casparus Barlaeus en Hugo Grotius, waarbij sommigen zouden voegen Petrus Scriverius, die met Samuel Ampzing en anderen toen te Haarlem bloeide, doch die, onzes oordeels, minder verdiensten heeft, waarom wij ook van hem geen gewag zullen maken.

Heinsius, te Gent omtrent den jare 1580 geboren, oefende zich in alle wetenschap en smaak hier te lande te Middelburg, Franeker en Leijden, in welke laatste Stad hij zelf naderhand tot Hoogleeraar verkoren werd. Was het ons oogmerk, hier iets van zijnen levensloop te melden, wij zouden niet voorbijgaan te berigten, hoe de Koning van Zweden hem tot zijnen Geschiedschrijver en Raadsheer van Staat verhief, hoe Venetie hem de Ridderorde van St. Marcus vereerde, hoe hij in 1619, als Geheimschrijver der Politieken op het Dordsche Synode, bij sommigen gunst, bij anderen ongunst behaalde, en vele andere levensbijzonderheden van dezen beroemden Geleerde hier aanstippen; nu zij het genoeg te melden, dat hij, die zich eenen uitnemenden roem bij landgenooten en vreemden ver-

worven heeft als Latijnsch Dichter, ook als Neduitsch Dichter zeer loffelijke vorderingen gemaakt heeft. Wat deze zijne Dichtwerken betreft, in 1616 door Petrus Scriverius bij een verzameld en uitgegeven, onder den naam van Danielis Heinsii Nederduitsche Poëmata; wanneer hij zich op dit vak meerder had willen toeleggen, blijkt het uit dezen kleinen bundel, dat hij met de eerste vernuften zou hebben gewedijverd. Met Cats door vriendschap en eenstemmigheid van gevoelens verbonden, schijnt hij als Dichter in deszelfs verdiensten en gebreken tevens deel genomen te hebben. De Verzen van Heinsius zijn zachtvloeijend, verstandig, en vol van geestige en natuurlijke vergelijkingen; maar alles is hier en daar te zeer gerekt, vol van herhalingen, en somwijlen laag van uitdrukking. Er heerscht echter overhoops meer kracht en stoutheid bij Heinsius dan bij Cats. Getuige zij het Gedicht op de doot ende treffelicke victorie van Jacob van Heemskerck. Hier is de Zeeslag bij Gibraltar met fiksche en stoute trekken geschilderd:

Meer in den trant van Cats is deze vaderland en vrijheid-lievende aanspraak tegen de Spanjaarden:

Op schilderachtige trekken en roerende beelden mag het Gedicht op de Beschrijving van Leijden, door Jan Orlers, roemen.

Is het niet uit deze proeven duidelijk, dat Heinsius, indien hij zijn dichtvermogen verder door oefening vermeerderd en beschaafd hadde, den roem van Cats en velen zijner tijdgenooten niets zou hebben toegegeven.

Hoe gaarne zouden wij hier nog iets uit zijn Gedicht op het Belech van Oostende, uit zijn Pastorael of Herderslied, uit zijne Minnebeelden, of den Lof van Bacchus bijbrengen, alle vol blijken van een geleerd verstand en spelend vernuft; dan liever bepaal ik mij voor een oogenblik tot den Hijmnus of Lofsanck op Jesus. Deze is levendig en vol van geestige vergelijkingen; zie hier een enkel voorbeeld:

Hij overleed in den jare 1655, na een lang leven vol van roem en aanzien.

Het is geen blijk van verdiensten vele gedichten+ vervaardigd te hebben, maar hoogen lof verdient het, goede te kunnen vervaardigen. Dit kon, dit deed de vermaarde (1)KASPER van BAERLE, beter bekend onder den naam van Casparus Barlaeus, een man van zacht gevoel, edelaardig karakter, en verrijkt met keur van wetenschap.

Zijn levensloop, geschokt door menigerlei wederwaardigheden, het zij hij den Predikdienst op het vreedzaam Over-flakkee waarnam, en als Onderbestuurder het Staten-Kollegie regelde, het zij hij als Hoogleeraar te Leijden, en daarna te Amsterdam, zijnen lof, en met denzelven den nijd, tot eene aanmerkelijke hoogte gestegen zag; zijn levensloop, zeg ik, heeft zoo vele treffende, en om zoo te spreken, zoo vele fijne punten van schoonheid, dat het mij verwondert, dat er geene lofrede over dezen gevoeligen en kundigen Geleerde te vinden is; een Geleerde, die, door smaak en liefde tot de Zanggodinnen gedreven, lust tot de Letteren overal verspreidde, en, mijns oordeels, niet minder nut gedaan heeft, dan zijn meer diepgeleerde ambtgenoot Vossius. De vriend van Tesselschade Visscher, Huijgens, Baek en anderen, deelde

hij in de overbelangrijke verkeering op het Huis van den beroemden Drossaard zijnen boezemvriend. Dagelijksche gesprekken werden alsdan wetenschappelijke kout, en onze van Baerle, die zich anders meer aan de Latijnsche dan Nederduitsche Dichtkunde overgaf, sloeg dan met zwier en bevalligheid de hand aan de Hollandsche lier. Hij was, met Tesselschade, het zout, de vreugd van het gezelschap. Van nature tot schielijk afwisselende aandoeningen gevormd, was hij levendig, en even willig tot luchtige vreugde als statigen ernst. Wanneer eens Tesselschade de Vrienden met een geestig bewerkt en versierd Festoen van Herfstvruchten verraste, bedankte hij haar op staande voet met dit geestig Gedichtje:

Op 't Huijs te Muijden, in de Pruijmtijdt, 1639.

Naderhand zond hij haar nog een dergelijk, dat niet minder aardig is, en toont, hoe van Baerle hetzelfde onderwerp in denzelfden trant, en toch met nieuw tooisel en zwier van woorden en denkbeelden, kon behandelen; zie hier het begin:

In beide Gedichtjes rolt alles gemakkelijk en luchtig. Alles is kunstig, maar niet gekunsteld. Misschien hindert dezen of genen het gebruik maken van Heidensche Godheden; dan, mijns oordeels, schaadt dit weinig of niet. In later dagen heeft de wering van dergelijke beelden groot nadeel aan de Poëzij toegebragt.

Bij van Baerle ziet men overal een gemakkelijke dichtpen. De teedere gesteldheid van ziel en ligchaam, die zelfs schokte door eene norsche behandeling van den Schout Bont, hem op openbare strate een papier uit den zak rukkende; die tedere gesteldheid, zoo zeer getroffen door de ondankbare afdanking als Hoogleeraar aan Leijdens Hoogeschool, die zelfde gevoeligheid, waarvoor hij bezweek bij het verliezen zijner gade en het missen van zijnen boezemvriend Hooft, die zelfde zachtheid en teederheid heerscht in zijnen

dichttrant; men leze het zoetvloeijend Lof-gedicht op het Eeuwighstroomende Beeckjen van den Heer Baeck:

Is dit niet vol geest en overaardig? En echter kent men Barlaeus naauwelijks bij naam als Hollandsch Dichter. Zoo luisterrijk waren die schitterende tijden, of zoo hoog loopt men thans met nieuwe voortbrengsels! Hoe gaarne deelde ik nog iets mede van zijne Gedichtjes op de Treurspelen van Vos en Brandt, van het Treurdicht over de dood van Catarina van Overbeeck, en andere stukjes, vol van gevoel en leven! Van Baerle had de zeldzame kunst

zijn onderwerp regt natuurlijk te behandelen; men leze slechts het eerste gedeelte van het geestig Gedichtje op ons hengel-visschen in 't Veen met Haags-geselschap.

Het geheel zouden wij gaarne overnemen, ja alle de Gedichtjes van van Baerle, die slechts in de Verscheijde Dichten 1651, Klios Kraam, en andere schaars voorkomende Bloemlezingen kunnen opgespoord worden, bijbrengen, zoo ons niet een ander groot vernuft als tot zich riep; een vernuft, wiens lof dáár nog weergalmt, waar ook de naam van eenen Barlaeus onbekend is; een vernuft, bij In- en Uitlanders voor Hollands pronkjuweel gekeurd, dat leven zal, als alle andere Hollandsche vernuften, buiten Erasmus en de Groot, ook bij namen zullen gestorven zijn. - Gij merkt reeds, mijne Heeren! dat ik het genoemd heb - ja, (1)HUIG de GROOT, dat wonder van+ Letter-wijsheid, moet onder de verdienstrelijke Nederduitsche Dichters dezer Eeuw gerekend worden.

Het uitgebreide Werk, Bewijs van den waeren Godtsdienst, oorspronkelijk in Nederduitsch dicht in 1611 te Loevesteijn vervaardigd, is alomme te regt geroemd. Het onderscheidt zich niet zoo zeer

door eene hooge vlugt en keurige speling van het vernuft met zwier van uitdrukking, maar door eene eenvoudige taal en eene krachtig beredeneerde en overtuigende voordragt. Alles is hier van harte, en somwijlen lieftalig en geestig. Men zie slechts aan het einde de aanspraak aan zijn vaderland:

Nog meerder verdiensten hebben zijne losse Gedichtjes, die, weinig in getal, in geestige eenvoudig-

heid iets behagelijks met zich voeren, dat ons vooral in den grooten man, de wellust der geleerde wereld van alle tijden, bijzonder streelde. Door de ondankbaarste geestelijke en politieke dwingelanden vervolgd, en op het akelig Loevestein met zijne dierbare Maria gevangen zittende, vereerde hij haar een verjaardichtje, hetwelk wij hier geheel zullen mededeelen, zoo, omdat het door eenvoudigheid en belangrijkheid zal behagen, als omdat het bij zeer weinigen zal bekend zijn.

Zie daar de beminnelijke taal van het hart; zie daar een dichttrant niet zwierig en weelderig als die van Barlaeus, maar eenvoudig en hartelijk. Krachtiger zijn de (1)Klagte der Vrouwe van Mechlen over de Min des Princen van Oranje, en dat (2)aan mijn Huijsvrouw M. Reijgersbergh, over mijn verlossingh uit d' eeuwige gevangenis. Dan wij haasten ons tot andere Dichters van dien tijd.

Het ruime doel, ons voorgesteld, belemmert ons in dezen weligen tijd niet weinig, wanneer wij de Bloemlezingen dezer tijden inzien. Gaan wij dus met stilzwijgen voorbij den Zeeuwschen Nach-

tegaal, Klios Kraam, de Hollandsche Parnas en andere verzamelingen, uitstekend in dichtverdiensten van nu pas bij naam gekende Dichters; als van eenen (1)Siemon van Beaumont, (2)Lenard Peutemans en dergelijke. Bepalen wij ons kortheidshalve bij andere, meer bekend door hunne uitgebreide verzamelingen.

+Eenvoudig als de Groot is (3)DIRK RAFAELSZOON KAMPHUIJZEN, maar krachtiger in denkbeelden, korter in uitdrukking. Somwijlen is hij levendig in schildering. Iets zenuwrijks, iets stevigs, iets zakelijks en verstandigs heerscht in bijna alle zijne Gedichten, zoo wel de Psalmen als Gezangen. Zijn doel was altijd krachtig, doch tevens eenvoudig in uitdrukking te zijn zonder beeldspraak of speling van vernuft. Dit had natuurlijk eenigen nadeeligen invloed op zijn anders

tot levendigheid zeer wel geschikten dichttrant. De bekende (1)Maijsche Morgenstond is, mijns oordeels, het beste en schilderachtigste zijner Rijmen. Om de mindere bekendheid willen wij liever hier iets uit een ander gedicht, Spels Mate, bijbrengen, hetwelk, hoe eenvoudig, ons de ernstige en verstandige dichtwijze van dezen godvrezenden man duidelijk toonen zal:

Deze proeve toont, dat hij ook tot zoetvloei-

jendheid zich schikken kon. De meeste zijner Gedichten zijn echter meer zinrijk, ineengedrongen, en vol merg van zaken, gelijk ieder bekend is.

Deze brave Dichter, een leerling en hoogachter der gevoelens van Arminius, deelde niet weinig in de vervolgingen van dien tijd, en overleed in den jare 1627.

+Nu komen wij tot hem, op wien de (1)Heer de Bosch niet ten onregte het zeggen van (2)Ovidius wegens Homerus toepast:

(3)Den vader der allerzuiverste en volkomenste Poëzij - van wiens lof gewaagt al wat Hollandsch spreekt of verstaat, en Poëzij bemint. - Wien men wel in staat is te berispen, doch op geen duizendste gedeelte in zoetvloeijendheid, hoogdravendheid, zuiverheid van stijl en aardigheid van zin te evenaaren. Dan, zien wij hem wat meer van nabij.

(4)JOOST van den VONDEL, was wel

te Keulen in den jare 1587 geboren, doch als een kind naar Amsterdam met zijne ouders getrokken, waar hij zich daarna bestendig ophield. Zijne neiging tot de Dichtkunst, hem als aangeboren is van jongs af zoo groot geweest, dat (1)Hooft hem, volgens Brandt, nog geen 13 jaren oud, onder de aankomende vernuften met lof noemde. Jammer dat hij in zijne jongelingsjaren zich niet in de Grieksche en Latijnsche talen geoefend heeft; dit veroorzaakte, dat hij in het eerst die heerlijke gaven van dichtvermogen niet ten toon spreidde, welke naderhand

zoo heerlijk hebben uitgeblonken. (1)Hier was wel geest van Poëzije, zegt Brandt, maar het geen dien geest most leiden en aanqueeken ontbrak hem, kennis van taalen om de oude Latijnsche en Grieksche Poëten te leezen en hoonig uit dien tijm te zuigen en allerlei geleertheit, die deeze kunst, zelf in de schranderste geesten, nooit kon ontbeeren. Hij had dan anders geen behulp dan het geen in Duitsch wordt geleezen. Zijn eerste rijmen waaren plat en zenuwloos, zich zelven dikwils ongelijk, somwijl voortrollende, somwijl hortende en stootende, somwijl zwetsende met woorden, - die luidt schreeuwden en weinig zeiden. Dan ook dit kwam Vondel door eene onvermoeide vlijt te boven. (2)Het voorbeelt van Koornhert en anderen, die in hunnen ouderdom taalen leerden, en zijn liefde tot de kunst, maakte hem gaande. Hij getrooste zich dien moeijelijken arbeid in het (3)26ste jaar zijns levens. In het Latijn oefende hij zich daarna dagelijks.

Zeer wel weetende, zegt (4)de Bosch, dat de ommegang met verstandige mannen van eene onbegrijpelijke kragt was, zoo zocht hij altoos het gezelschap van de zulken, met welker kundigheden hij zijn voordeel kon doen. Hij ging dus dagelijks bij die twee uitmuntende en geleerde mannen van zijnen tijd Vossius en Barlaeus: hij hield

geduurig briefwisseling met den Drost van Muiden P. Cornelisz. Hooft, en met dat uitmuntend sieraad van Holland, den alomberoemden Huig de Groot, dien hij raadpleegde en ondervroeg over de beste Schrijvers der Oudheid, over de gepastheid en sierlijkheid hunner uitdrukkingen, over hunne Poëtische beschrijvingen en wat dies meer zij. Hier door en door het vlijtig lezen van de Werken van Hooft, maakte hij in de Dichtkunde langs hoe voortreffelijker vorderingen. Hoe veel Vondel aan Hooft verpligt was, leert ons de Dichter Vollenhoven in eenen (1)Brief aan Brandt, nog bij het leven van Vondel geschreven, zeggende: dat Vondel geen Vondel zonder Hooft waar, zou hij zelf, meen ik, naar zijne openhartigheid, niet ontkennen, en ik hebbe diergelijk eene taal wel uit zijnen mond gehoort.

Door deze vlijtige bearbeiding der Schristen van oude en nieuwe Dichters, had hij nu zijnen natuurlijken en verhevenen aanleg versierd; hier door kreeg hij die levendigheid van denkbeelden, die kracht van schilderen, dien rijkdom van vinding, die kennis van het

menschelijk hart, die stoutheid door zachtheid afgewisseld, die hoogdravendheid door zoetvloeijendheid getemperd, die vlugheid van geest, ja, die schitterende verbeeldingskracht, waardoor de Dichter zich de voorwerpen volgens hunne ware natuur weet voor oogen te stellen, en gevoegelijke kleuren uit te vinden, om die tasereelen met dezelfde kracht en levendigheid op de gemoederen van anderen te doen werken, het hart te vermeesteren en aan zijne verwen te binden; met één woord, hierdoor maakte hij zich eigen alle die overheerlijke dichtverdiensten, welke aan de beste Dichters der oudheid eenen onsterfelijken roem verschaft hebben. Niet weinig tot meerdere beschaving zijner Gedichten heeft toegebragt zijne leergierigheid; hij wilde niet alleen zuiver van taal, maar ook eigenaardig en gepast in zijne woorden zijn; om op elke stof en zaak, zegt (1)Brandt, de rechte spreekwijsen te vinden, onderzocht hij bij allerlei slag van menschen, wat Duitsche woorden elk ontrent zijn werk, handteering en kunst gebruikte. De Landluiden vraagde hij, hoe zij spraken ontrent den landbou, en hoe ze 't geen daar toe behoorde noemden en uitdrukten. Ontrent den huisbou vraagde hij op gelijke wijze de Timmerluiden en Metzelaars: ontrent de zeevaart en 't scheepstuig de Zeeluiden: ontrent de schilderkunst en wat daar toe behoorde de Schilders, en zoo voort ontrent alle ander bedrijf, weetenschappen en kunsten. Dit strekte tot opbou der taale en om van al wat hem

voorquam, met woorden, die de zaake eigen waaren, te spreeken. Onberekenbaar veel nut geeft zulk een rijkdom van eigenaardige woorden, gelijk alle uitnemende Dichters en geoefende beoordeelaars zullen erkennen. Voeg hier bij, dat hij gaarne met andere kundige lieden over zijne gedichten raadpleegde. Deze noemde hij (1)Mecenaten, Aristarchen en Keurmeesters, die hem ook in 't vertaalen behulpzaam waaren. Ook plagten zij in 't leezen zijner Treurspeelen en andere Dichten, volgens zijn verzoek, scherp te letten op het duitsch, op het dicht, op den zin: en indien ze onzuiverheit in de taal, hardigheit of lamheit in het dicht en rijm, of kreupelheit ontrent den zin meenden te zien, zij weezen 't hem aan: en 't geen men met reden berispte, zocht hij strax te verbeteren. Ziedaar eene zedigheid en leergierigheid in onze dagen niet zeer gemeen, doch waardoor Vondel echter zijne Poëzij der onsterfelijkheid heeft toegewijd, daar hij gaarne zijne Gedichten hoorde beoordeelen, en met verstand en bedaard overleg de aanmerkingen toetste.

Het geen Brandt, in zijne Lijkrede op Hooft, zegt: (2)De voorgaande eeuwen hebben schrandere verstanden zien uitmunten in 't een of't ander ge-

slacht der Poëzij; maar in al de deelen der Dichtkonst uit te steeken, was voor onsen tijd ongehoort. Homeer en Virgiel hebben door haar heldendichten den palm wechgedraagen; Sophokles door sijn treur speelen; Pindaar en Flakkus door hun lierdichten; Menander en Terentius door haar blijspeelen; Theocritus door sijn herderssangen. Dus is de eer der Poëzij onder veel Poëten verdeelt; tot dat in onse daage de eenige Fenix der Dichters haar in sijn gewelt heeft konnen brengen, en in al haar deelen uitgeblonken; dit zoude men, mijns oordeels, gevoegelijker op onzen Vondel kunnen toepassen. Hij was niet alleen een Treurspel-dichter, bij Sophokles, Euripides, Seneca en anderen te vergelijken, maar ook Lierdichter, als Horatius en Pindarus; hij zong den lof der Godheid niet minder dan Callimachus de eer zijner Goden; hij vervaardigde alle soort van Gedichten, en bleef in alles Vondel. Wil men de onderscheidene verdiensten onzer Nederduitsche Dichters, met den dichtkundigen (1)Lublink, tot zekere klassen brengen en zeggen: in rijkheid van gedachten waren Cats, Kamphuijzen en anderen uitnemend; in geestigheid, in denken en uitdrukking Hooft, de Decker, Poot en Smits; en zoo vervolgens tot alle soorten van dichterlijke verdiensten over-

gaan; men moet bij iedere rangschikking onzen Vondel den eerste noemen. Is dit waar omtrent alle de verdienstelijke eigenschappen der Dichters, het is even zeker omtrent de bijzondere soorten van dichtwerken. Zal ik u zijne Lierzangen herinneren? hierin schijnt hij onnavolgbaar geweest te zijn. Kracht en zwier, stoutheid en zachtheid, zijn hier zoo vereenigd, zoo welgepast als door eenen gelukkigen echt verbonden, dat men niets beters verlangen kan. Wie verdient als Hekeldichter meerderen lof? Scherpte, zinrijkheid en bijtende kortheid kenmerken hem in dit soort van gedichten. Dat op Salmasius of den Lasteraar van Huig de Groot aan te halen is mij genoeg, om mij van uwe toestemming te verzekeren.

Ook in zijne Treurspelen staat hij alleen in het strijdperk. Want wat Dichter toch zou zich ver-

meten, zoo de hartstochten te kunnen schilderen, zonder voor zijne vermetelheid met Icarus te boeten:

De geleerde (2)Scaliger zegt in zijne

Dichtkunde van de Odes van Horatius, hetgeen wij van de Treurspelen van Vondel zouden zeggen: Alle zijn van zulk eene schoonheid, dat zij mij en anderen, hierin meer ervarene lieden, alle hoop benemen op zulke oefeningen; ja iets dergelijks, als hij terstond daarop van twee Lierdichten zegt, zoude ik van den Lucifer en den Gijsbrecht van Aemstel durven zeggen: van deze en dergelijke gedichten, zoeter dan der Goden spijs of drank, was ik liever de Maker, dan Koning van geheel Arragon. Van zijne overige Gedichten zal ik na dit alles niets meer behoeven te zeggen, dan dat hij ook door dezen met regt geroemd wordt, als de Vader, de Vorst, de Fenix der Nederduitsche Poëzij, van wien zoo vele lateren hunne beste sieraden hebben ontleend, als de bron van dichterlijke schoonheden, waardig door eenen Barlaeus dus te worden aangesproken:

Wat, mijne Heeren, minnaars van Dichtkunde! wat zal ik tot proeven bijbrengen? Zal ik iets uit zijne Treurspelen overnemen? Ik heb u den Gijsbrecht en Lucifer reeds genoemd. Zal ik zijne Lierdichten openslaan? ter eere der Verlossing van Huig de Groot, op deze wijs aanheffen?

Zal ik voor het Wale Weeshuis u deze eenvoudige doch krachtig werkende Bede laten lezen?

Neen, liever kieze ik dan den (2)Ecce Homo,

of (1)het Kristelijk Gedult; maar de uitnemende Lierdichten zijn te menigvuldig, om hier bij stil te staan; de Klinkdichten zullen ons liever voor eene wijl staande houden. Al aanstonds ontmoeten wij dat op Roscius, met vrouw en kind omgekomen:

Dan gij kent dit, alsmede dat (3)op, het

Pronckbeelt, ter eere van Erasmus, en andere uitnemende Klinkdichten. Die op Afbeeldingen zijn kort en dus ligt over te nemen. Zie hier dat op (1)Mas Anjello:

En (2)op Oldenbarneveldt:

Niet minder is dat (3)op Arminius:

Terstond gevolgd door dat (1)op Kornelis Anslo:

Maar ik zie ook hier een te ruim veld van de uitgezochtste en keurigste Dichtbloemen, en ga daarom met stilzwijgen voorbij de bijschriften (2)op G.J. Vossius, of op den Beeldhouwer (3)H. de Keizer en honderd andere.

Vondel's Bruiloftsdichten, hoe ook verschillende van vele andere, die alle kracht en dichterlijke sieradiën ontberen, kan ik nog onaangeroerd

laten, maar niet zijne Lijkzangen, zonder u voor oogen te brengen dat ter (1)Vertroostinge aen Geeraet Vossius over den dood zijns Zoons:

Niet minder fraai is het bekende (1)Kinderlijk, zoo gemakkelijk, zoo zangerig, dat men niets welluidender schijnt te kunnen verlangen.

Hoe zacht en liefelijk is hier alles! Men gevoelt, dat er een kind, een lief, zacht en onschuldig kind gestorven is, en men verheugt zich met den Dichter over de gelukkige standverwisseling. Even liefelijk en schilderachtig is dat Lijkkransje, hetwelk Vondel voor zijn eigen dochtertje gevlochten heeft:

Men ziet het kind spelen, en tegelijk de kunst des Dichters, die door zulke voorwerpen, eenvoudig maar zeer moeijelijk ter bewerking, leven en beweging aan zijne tafereelen bijzet. Zal ik nu nog aanheffen

Dan laten wij liever de Lijkdichten daar, en bepalen wij ons tot de overige. De Grafschriften, Geboortedichten, Dankdichten, Brie-

ven, Klacht- en Hekeldichten, alle deelen zijner Mengelpoëzij, vloeijen over van de heerlijkste proeven. In welk een hof vol uitnemende Dichtbloemen begaf ik mij? - Hoe verantwoorde ik het, zoo vele uitnemende Kunstvoortbrengsels onaangeroerd te laten? Ik noemde de Hekeldichten, en ik gewaagde niet van het meesterstuk:

genoeg bekend, maar nooit genoeg geroemd? Ik gewaagde niet van den (2)Roskam, den (3)Harpoen, het (4)Decretum Horribile, en zoo vele anderen, vol merg van zaken, en scherpte van uitdrukking? Zal ik nu nog de Lofdichten, het Mengelwerk, de Gezangen, en andere afdeelingen der afzonderlijk uitgegevene Poëzij, waarvan ik tot dus verre nog maar alleen gesproken heb, inzien? Zal ik de (5)drie heerlijke Bijschriften voor het Burger Weeshuis, zal ik dat (6)op de Marmerbeelden van Jupijn en Leda, en zoo vele an-

dere u mededeelen? Neen, mijne Heeren! vergt van mij niet meerdere proeven, of geeft mij de vrijheid, alleen met Vondel's voorbeeld uwe vraag, ten voordeele der Zeventiende Eeuw, te beslissen.

Ik heb nu slechts van zijne (1)losse Poëzij gesproken, en moet, kortheidshalve, alle andere Kunstwerken met stilzwijgen voorbijgaan. Van ééne soort van gedichten wil ik echter nog spreken, van de Reijen in zijne Treurspelen. Ik zal hierna gelegenheid hebben, wanneer wij de dichtverdiensten der zeventiende en achttiende Eeuw zullen ten toetse brengen, aan te toonen, hoe kwalijk latere Dichters deze Reijen uit hunne Spelen hebben achtergelaten, hoe bijna onontbeerlijk dezelve zijn tot de aaneenschakeling der Bedrijven, en tot de zedekundige toepassingen der daden, hoe zij door glansrijke beelden en dichterlijke versiersels zwier en schildering aan de anders drooge handelingen bijzetten; nu zij het genoeg, u door weinige herinneringen voor den geest te brengen, hoe Vondel in dit vak, ik zal niet zeggen alle overige Dichters, maar zichzelven schijnt overtroffen te hebben. Eene Bloemlezing uit Vondel's Reijen ligt bij mij gereed, en ware niet deze mijne Verhandeling, wegens het mij voorgestelde doel van behandeling, van eenen grooten omtrek, ik voegde dezelve als Bijlage daar nevens; nu wil ik u slechts doen denken aan den Reij van Edelingen in den Gijsbrecht:

aan die van de Eubeërs in den Palamedes:

en aan die der Joodsche Vrouwen in Hierusalem verwoest:

Bewonder Vondel in zijne volle grootheid in den Reij van Engelen in den Lucifer; alles is daar krachtig en toch eenvoudig, het is een gebed, een lofzang, bij welker herinnering wij ons naauwlijks onthouden kunnen, met Vondel - wat zeg ik? - met Gods Engelen, de knieen te buigen, en het aangezigt te dekken. Maar het is mij ondoenlijk alle uitstekende Reijen op te tellen, zonder u eene dorre lijst van enkele regels, voor heerlijke dichtstukken in handen te geven. Men leze zelf Vondel's Werken, men leze zelf de beschrijving van Adam en Eva, de alleenspraak van Ruben en vele andere bekende tafereelen uit zijne onnavolgbare Treurspelen, en men vergete het Landspel de Leeuwendalers niet.

Wij eindigen - hoe eindigen! en gij hebt nog niets van den Kersnacht of Reij van Klarissen gezegd! - juist daarmede wilden wij, als het toppunt van Vondel's kunst, deze onze zwakke poging tot Vondel's vereering besluiten. Inderdaad, onze taal kent, mijns oordeels, geene schil-

derij, zoo treffend, zoo krachtig, zoo aandoenlijk als deze van de wanhopige en zwervende Rachel.

‘Vondel,’ om Brandt's (1)Lofspraak

op den beroemden Drossaard, ook hier weder op onzen Dichter over te brengen, ‘Vondel zal leeven, hij zal geleezen en herleezen worden, hij zal bloeijen, hij zal zich zelf bewaaren in de geheuchenis en gedachten der menschen, hij zal als een middagzon straalen en blinken in al de Wereltdeelen, zoo lang als de Hollandsche Moogenheit en taal noch in eenige achtbaarheid is, en zoo lang als er noch naaneeven gevonden zullen worden, die de oogen op de daden van haare voorzaaten willen slaan.’

(1)CONSTANTIJN HUIJGENS, de+ vriend van Hooft, Cats en Vondel, de Geheimschrijver van drie op elkander volgende Nassausche Vorsten, Ridder, Heer van Zuijlichem, en Rekenmeester des Prinsen van Oranje, was zoo edel van dichtvermogen als van titelen. In bijna alle talen, zoo oude als levende, bedreven, in alle wetenschappen schier ervaren, gaf hij zijne Gedichten rijkdom van gedachten en volheid van nuttige zaken. Schoon de verhevenheid van Vondel en Hooft missende, en Cats in zoetvloeijendheid en gemakkelijkheid niet evenarende, zullen de niet oppervlakkige, maar aandachtige

Lezers zijner Werken, overal eene eigenaardige kracht van zeggen gewaarworden, die men te vergeefs in Vondel, Hooft en Cats zoeken zal. Dit eigenaardige van uitdrukking is vereenigd met merg van belangrijke opmerkingen. Huijgens is vol en kort. Alles is ineengedrongen, doch tevens kruidig en oorspronkelijk. Zijn dichttrant mag te regt onnavolgbaar genoemd worden. Hoe meer men zijne Gedichten, die een bij hem geoefend en opmerkzaam Lezer vorderen, doordenkt, en hoe naauwkeuriger men ze gadeslaat, hoe meerdere schoonheden men zal aantreffen. Huijgens is rijk in beelden, die, krachtig en zonder eenen gezochten zwier, den aandachtige bekoren en blijven bezig houden. Overal heerscht eene juistheid van welgekozene en nieuwgedachte tegenstellingen. Door de overgroote kortheid is zijn stijl zoo wel als versificatie veelal stijf en stram, maar deze gepaktheid geeft weder eenen rijkdom, die gemakkelijk in hem doet over het hoofd zien die zoetvloeijendheid, waardoor wij zoo gaarne ons met anderen laten wegslepen. Huijgens is verstandig, leerzaam en belangrijk; en de jeugdige Dichter, die zijnen natuurlijken aanleg door stevigheid van zaken en denkbeelden pit en kern wil bijzetten, vindt in hem eenen schat, dien geen ander Dichter hoegenaamd hem zoo oogenblikkelijk en zoo menigvuldig zal aanbieden.

Het eigenaardige en krachtige zijner Poëzij blinkt bijzonder uit in zijne Zedeprenten. Dus begint de karakterschets van een' Koning:

Zet waarheid, geestig opgesierd, de Gedichten belangrijkheid bij, en doet eenvoudigheid, hare gezellin, dezelve in nog meerdere waarde toenemen, dan behaagt zeker de Boer van Huijgens, wiens lot voor geen' Vorst behoeft te wijken.

Men leze, hoe deze Boer zich geheel naif in den waren boerschen trant verklaart aan zijne minnares, de geliefde Trijn:

Is dit geen Poëzij? Is deze vrijerij niet regt

boersch, en toch poëtisch en krachtig? Krachtig was zij, dit bleek aan de uitkomst:

De verdiensten van Huijgens blinken, naar mijn oordeel, luisterrijk in deze schildering, waar hij, Lucretius navolgende, deszelfs denkbeeld uitnemend eigenaardig en krachtig dus in zijn Hofwijck bewerkt:

Hoe geestig schetst hij kort daarop aldus zijne vergenoegdheid:

Men leze ook het vervolg. De verzen rollen wel niet gemakkelijk, en hier en daar heeft men iets

duisters, maar de woorden zijn uitnemend gekozen, de beelden aardig geschikt, de zaken belangrijk. Alles is zenuwrijk en schilderachtig.

Huijgens blinkt ook bijzonder uit in zijne Sneldichten. Voorwaar wij weten geen' Dichter, die hem hierin evenaart. Wijsheid, geestigheid, kracht en kortheid heerschen in vele derzelven; wij zullen eenige tot proeven bijbrengen:

Ik herinner mij nog de volgende:

En deze:

Huijgens is het bevalligst, zoetvloeijendst en schilderachtigst in zijn Tempe of Voorhout van 's Gravenhage. Hier toont hij, dat hij zijnen wigtigen en stevigen dichttrant den edelen zwier van eenen lossen tooi en aardigen val konde bijzetten, en dat hij ook dit gedeelte der Poëzij als in zijne magt had. Kan men de Lente, en haren invloed op de lucht, den grond, het vee en het geboomte natuurlijker schilderen, dan Huijgens gedaan heeft in deze regels:

Huijgens, mijns oordeels, niet genoeg naar waarde bekend, wacht nog met reden op eenen waardigen Levensbeschrijver en Lofredenaar, die met genoegen zich zou verlustigen in deze

en bloemen zou kunnen plukken in dit

(2)Vondel, uit wien deze regels zijn overgenomen, verheft Huijgens met de uitgezochtste lofspraak, wegens een kunstvermogen geheel zeldzaam, en vooral te roemen in hem, die in zoo groot eenen drang van bezigheden zich zoo zeer oefende, en zich zoo loffelijk met de dichtkunst bezig hield.

+Geene onverdienstelijke Dichters waren toen JOHAN de BRUNE, en Jan van der

Veen, beroemd door hunne Zinnebeelden. Het graveerijzer en de dichtpen wedijverden in deze Eeuwe, om deugd te bevorderen, het verstand te verlichten, en de aandoeningen van het hart met geestige trekken te schetsen. De eene kunst onsteunde de andere; van dubbele waarde zijn daarom zulke Werken; en even min als de Etsnaald in latere dagen de Meesterstukken dezer tijden heeft kunnen overtreffen, even min zijn daarna Dichters opgestaan, die des Kunstenaars beelden met beter en zangrijker verzen hebben versierd.

(1)Johan de Brune, een man van zeer veel aanzien, ja tot de waardigheid van Raadpensionaris van Zeeland verheven, toont overal eene stevige geleerdheid, pralende in eenen zuiveren stijl. Hij is kiesch van uitdrukking, vloeijend van dichttrant, en vol van geestige wendingen. Zijn Zinnewerk is zedekundig en verstandig; b.v.:

Van gelijke waarde zijn de Zinnebeelden of de+ Adams-Appel van (1)JAN van der VEEN. Is het waar, hetgeen niemand kan ontkennen, dat goede Poëzij iets muzijkaals of zangerigs met zich voeren moet, zoo verdienen vele zijner Gedichten lof. Dus bezingt hij b.v. in een zijner Zinnebeelden het geluk van den Landman boven den Vorst, en bewijst ons tevens, dat er heerlijke zaden van kunst in hem aanwezig waren.

Is het niet te bejammeren, dat zulke goede en zoetvloeijende Dichters ten eenemaal vergeten en verworpen zijn?

Dit zelfde heeft ook eenigzins plaats omtrent de+ Dichtwerken van eenen (1)JAN SIX en zijnen beroemden naamgenoot Six van Chandelier; van den laatste heb ik geene Gedichten in handen gehad, van den eerste slechts weinige. Jan Six, die als Burgemeester en voorstander der Kunsten in Amsterdam toen ten hoogste beroemd en geeerd was, tot wiens lof zoo vele Dichters gezongen hebben, die door (2)Rembrant's stist in onvergetelijk koper allerkunstigst vereeuwigd is, verdient onze hulde als Dichter. Zijn dichttrant is stout en natuurlijk. Men zie b.v. in het Ge-

dicht (1)Behoude Weerom-reis van Maarten Harpertsz. Tromp, de aanspraak van dezen Zeeheld.

Nog zinrijker is zijn (2)Grafschrift op Joan van Galen, dat, als een voorbeeld voor hun, die in deze soort van gedichten hunne krachten willen beproeven, vrij mag aanbevolen worden.

Er is nog een beroemd Treurspel Medea van hem; dan ons roept tot zich de Decker, een man, min aanzienlijk van geboorte, maar zeer zeker niet min aanzienlijk in Dichtvermogen.

(1)JEREMIAS de DECKER was een+ Dichter, edel van hart en zacht van gevoel, wiens natuurlijke en eenvoudige schoonheden den opmerkzamen Kunstregter zeker zullen bekoren. Geestige wendingen, ongedwongene aardigheden, netheid van taal, zoetvloeijendheid, onopgesmukte geleerdheid en wetenschap blinken overal in zijne Rijmoefeningen.

‘(2)Geest en verstant,’ zegt zijn Levensbeschrijver, en wij met hem, ‘Geest en verstant, die twee eigentlijke punten, waerop des menschen bequaemheit bestaet, en welker een zon-

der den anderen te hebben, slechts een half gelukkigen uitmaekt, blinken alomme zoo heerlijk, en met zoo veele aenlokkende sieraden in zijne werken uit, dat geene jaren, noch bitze haet en nijt van ruekeloze onwetenheid, dezelve in kleinachtinge hebben konnen brengen, ofte in het toekomende omverrewerpen zullen, maer zoo lange de Nederduitsche Poëzij eenige achtbaerheit behout, om de kraght en eigenschap zijner ongemeene uitdrukkingen, de verwondering en goetkeuring van alle brave vernuften weghdragen zullen.’ Belezenheid in de schriften, zoo van oude als latere Schrijvers, straalt door op iedere bladzijde zijner Gedichten. Van hem wordt getuigd, (1)dat hij, om eene bijzondere netheid van taal in zijne verzen te brengen, zich op het beschaven en opbouwen der moederspraak met een bijzonderen ijver toeleide; dat hij, tot zijn eigen gebruik, eene Spraakkunst ontwierp, om niet bij den tast henen te schrijven, maar orde en maat te houden. De groote Vondel zelf noemde hem een Dichter van (2)sierlijke netheid. Hij was, daarenboven, van zoo groot eene nederigheid, dat hij nimmer eenig vers algemeen maakte, vóór het de goedkeuring van andere, bij hem geachte, lieden had verworven. Zijne vertalingen zijn juist. De Lof der Geldzucht, het uitgebreidste zijner Gedichten, bevat een schat van geleerdheid en menschen-

kennis. Zijn dichttrant is, naar eisch van onderwerp, nu eens zacht en teeder, dan weder stout en weelderig, altijd natuurlijk. Zijn Goede Vrijdag of het Lijden van Jezus is meerder lijriesch dan wij ons herinneren immer eene dergelijke verzameling gelezen te hebben. Alles, bij anderen dor en droog, is hier schilderachtig. Dus begint hij, bij voorbeeld, dat tafereel, waarin hij zich den Zaligmaker als gekruist wordende voorstelt:

Onder zijne beste Gedichten behoort ook voor-

zeker Romens oude ijver in Piemont vernieuwt. Hoe stout en krachtig is niet de volgende schildering, en hoe kunstig de versificatie naar het onderwerp geschikt!

Is dit stout, de zachte toon was hem meer eigen. Het zij hij den (1)Morgenstond, of de (2)Lente bezingt, keur van woorden en zaken bekoren ons met eene onnavolgbare eenvoudigheid. Dat zelfde heerscht in het Gedichtje op eenen Te vroegh ontluikende Bloeme. Kan de lier zachter toonen geven dan zulke?

Schoon van alle zijne Gedichten zijne Puntdichten mij het minst behagen, dragen echter ook deze somwijlen de sprekendste blijken van zijn vernuft en krachtige dichtpen. Dit kan tot voorbeeld dienen:

of dit:

Alsmede dat op Francois Draek, verkeerdelijk echter, zoo het mij voorkomt, onder zijne Puntdichten in plaats van onder de Bijschriften geplaatst.

Heeft de Decker verdiensten als Zede-, Bijbel- en Puntdichter, bovenal is hij uitstekend en als 't ware onnavolgbaar in zijne Geboorte-, Bruilofts- en Lijkdichten. Deze, bij zoo vele andere, vooral latere Dichters, eentoonig, gedwongen, laf en walgelijk, zijn hier vol geest en smaak; zij zijn eenvoudig en toch treffend. Verstandig en gevoelig schildert hij de liefelijkste en belangrijkste tafereelen des huisselijken levens. Hij toont ons zijne diepe kennis van het menschelijk hart, en tevens zijne eigene deugd en godsdienstliefde. Breng u slechts voor een oogenblik voor den geest den diepbedroefden aanhef van het nooitvolprezen Gedicht: Aan mijnen Broeder, op Batavie in de Oostindiën overleden: